Belgili jýrnalıs Nurbek Bekbaý Qytaıdaǵy bala týý saıasatynyń ózgergeni týraly oılaryn Feısbýktegi paraqshasyna jazypty. Qamshy.kz aqparat agenttigi osy jazbany qaz-qalpynda jarıalaýdy jón kórdi.
QYTAI 2-SHİ BALAǴA NEGE RUQSAT BERDİ?
Bir jyl boldy, Qytaı "bir bala" saıasatynan bas tartty. Endi, qalalyq jerdegi adamdar eki balaly bolýǵa, al aýyldaǵy jurtqa úsh-tórt ul-qyz tárbıeleýge ruqsat berip otyr. Nege? Keshe ǵana, halyq kóbeıip ketse asyraı almaımyz degeni qaıda?! Álde, evreıler sıaqtty nebesnaıa manna tapty ma, mıllıard jurtty tamaqtandyrar?! Joǵa, sebebi tym qarabaıyr. Olaı bolsa, túsindireıik.
«BİR BALA»-ǴA QARAǴAN QYTAI QARTAIYP BARADY
«Bir otbasy – bir bala» saıasatynyń kesirinen erli-zaıyptylar 1 ǵana sábı súıýge mindetti. Álgi balaqaı er jetip, úılengenshe onyń áke-sheshesi qartaıyp úlgeredi. Ákeden bólek úıde ata-áje degen bar. Qysqasy, 1 bala 4 zeınetkerdi asyraıtyn kún jaqyndap kele jatyr. Bul ne degen sóz? 4 jumysshy qartaıady da, onyń ornyn basýǵa tek 1 ǵana adam keledi degen sóz. Osynyń kesirinen, álemdegi eń arzan jumys kúshiniń arqasynda ekonomıkasyn aspandatyp otyrǵan Qytaı qulap qalýy da ǵajap emes.
Ekonomıkasyn ustap turý úshin (kúlkili bolsa da aıtaıyn) gastarbaıterlerge júginýine týra keledi. Bir ǵana derek keltireıik: Byltyr Qytaıdaǵy jumysqa jaramdy adamnyń sany 3,45 mıllıonǵa kemigen. Al 2015-2025 jyldar aralyǵynda 15 pen 59 jastaǵy kisilerdiń sany 24 mıllıonǵa azaıady eken. Al 65 hám odan da kári kisilerdiń sany 66 mıllıonǵa kóbeımek. Qysqasy 2050 jylǵa qaraı hanzý ultynyń 4/1 zeınetker bolady degen boljam bar.
Munyń sońy búdjet tapshylyǵyna ákep soǵady. Táıiri, mundaı máseleniń dámin Qytaı alǵash 2011-de bir tatty. Iá, sol jyly kórshiniń 14 provınsıasy zeınetkerlerge tıesili 12,6 mıllıard dollaryn tóleı almaı qalǵany bar. Qytaı atqaminerleri máseleni sheshýdiń birden-bir joly - zeınet jasyn ulǵaıtý dep uıǵarypty.
Iá, qyzmet jyldaryn ulǵaıtý kimge unasyn? Biraq kúnnen kúnge kejegesi keıin ketip bara jatqan Qytaı ekonomıkasyn saqtap qalý úshin, amalsyz jasalǵan amal-sharǵy. Qytaıdaǵy jumys kúshiniń azaıyp bara jatqany qazirden bilinip qap jatyr. Buryn salyǵy az, jumysshysyna arzan tóleımin dep Shanhaı, Beıjińge aǵylǵan sheteldik kompanıalar aqyryn jylystap jatyr. Máselen, káristik Samsung Electronics Co. Pekındegi bir zaýytyn jaýyp, onysyn Vetnamnan qaıta ashqany bar. "Baq aýyp kórshige qondy" degen osy da.
«BİR BALA»-NYŃ ENDİGİDE İNİSİ, QARYNDASY BOLADY
Já, zeınet jasyn ulǵaıtý jumys kúshiniń jetispeýshiligin shesher. Biraq, ýaqytsha. Sebebi, búgin jumysshynyń jetispeýshiligin shal-shaýqanmen tolyqtyrarsyń. Erteń olar ólgen soń, ornyn kim baspaq?! Kim baspaq demekshi?! Sı Szınpın elimizge resmı issaparmen kelip, Nazarbaev ýnıversıtetinde Abaıdyń óleńin oqyp bergeni bar edi: «Dúnıe - úlken kól, Zaman - soqqan jel, aldyńǵy tolqyn - aǵalar, artqy tolqyn - iniler, kezekpenen óliner, baıaǵydaı kóriner», - dep.
Osy óleńnen soń, Sı Szınpın: Káriniń ornyn jas basýy kerek. Ol úshin «bir bala» saıasatyn jumsartý kerek dep sheshti. Sóıtip resmı túrde hanzý jurty 2 bala týýǵa ruqsat aldy.
Saıasattanýshylardyń kóbi QHR bıligi mundaı qadamǵa qos problemany sheshý úshin baryp otyr deıdi. Birinshisin biz aıttyq, ekinshisin endi aıtamyz.
KİSHKENTAI «IMPERATORLAR»
"Bir balasy bardyń – shyǵar shyqpas jany bar" degen. Osydan-aq túsinikti shyǵar? Jalǵyzy bolǵasyn, betinen qaqpaı ósiredi. Kózi nege túsedi, sony áperýge tyrysady. Quddy patshasyndaı syılaıdy. Tóbesine kóteredi. Mundaı tárbıemen (tárbıe deýge kelse) ósken bala erteń kim bolady? Egoıst, áperbaqan, qatigez, adamnyń jaǵdaıyn túsinýge tyryspaıtyn bolyp eseıedi.
Aıtpaqshy, «bir bala» saıasaty engizilgeli de sol otbasynda jalǵyz bolyp er jetip, boı jetkenderdiń aldy 40-qa kelse, orta býyn 20 men 30 jas aralyǵynda. Qatigez, egoıst dep qaldyq qoı... Qytaıda bolǵan kóp qazaq aıtyp júr - qandaıda bir hanzý qıyn jaǵdaıatqa tap bolsa; ony násili basqa bireýler uryp jatsa nemese jaradar bolyp qalsa basqa bir hanzý kómektespeıdi. Quddy túk bolmaǵandaı óte beredi eken. Ony qoıshy.
Jalǵyz óskennen soń da shyǵar, basqaǵa múldem jany ashymaıdy. Qytaı bıligi «Bir balanyń» osyndaı kesirge ákep soqqanyn kórgen soń, ekinshige ruqsat berdi-aý?! Hosh, týýdy shekteý saıasaty tek ata-ana men balanyń arasyndaǵy qatynasqa emes, áıel men erkektiń tepe-teńdigine áser etti. "Jalǵyz" dep shektegen soń jurt tek "ul týsam" deıdi.
NE JETPEIDİ? QYZ JETPEIDİ!
Er balanyń qyzdan birneshe ese kóp bolyp ketýi Qytaıdy kádimgideı abyrjytyp otyr. Jańa týylǵan 100 qyzǵa 250 ul baladan keledi. Endi osyny mıllıardqa shaǵyńyzshy?! Esebimiz durys bolsa, 18-20 jyldan soń, 24 mıllıon erkek qalyńdyqqa zárý bolady. Otbasy qurmaǵan jigit ne isteıdi? Tapqan aqshasyn oıyn-saýyqqa jumsaıdy. Maskúnemdikke salynady. Onyń-sońy tóbeles, urlyq-qarlyq. "Boıdaqtyń barlyǵy buzylmaıdy ǵoı" dersiz. Meıli bári emes, sonyń 1%-niń ózi Qytaı úshin jetkilikti.
Hanzý jurtynda da, er – babalar shynjyryn jalǵaýshy tulǵa. Al áıel – ózge áýlettiń urpaǵyn kóbeıtýshi qural ǵana. Qyzǵa qajettilik joq ekenin túsindik. Sol úshin júktilik kezinde jatyrdaǵy ul ma, qyz ba, bilip alýǵa tyrysady. Burymdy bolsa, aldyryp tastaıdy (jylyna 3 mıllıonnan astam jasandy túsik jasalady eken).
Mine, Qytaı bıligi birinshi bop sol úshin abortqa tyıym saldy. Qýlyq quryq boılamaıdy emes pe?! Endi hanzý áıelderi júktiliktiń alǵashqy aılarynda ÝZI-ge tekserilip, qyz bolsa, dári iship, túsik jasaýǵa sheber bop aldy. Kompartıa endi ÝZI arqyly sharananyń jynysyn anyqtaýǵa tyıym saldy.
Munyń bári saldary. Endi Beıjiń sebeppen kúresip kórdi. Qyzdy kem sanaıtyn stereotıpti buzý úshin úlken is-shara bastady. Máselen: "Ýnıversıtet grantyna ul men qyz talassa, qyzǵa kóbirek jeńildik jasańdar. Meılinshe áıel qyzmetkerler alyńdar" - degen buıryq berip jatyr. Qanshalyqty nátıjeli bolaryn kim bilgen?
Aıtpaqshy, qyzdy qor sanaýdyń saldary shyǵar, jyl saıyn jetimder úıine 3-3,5 mıllıon qyz qaldyrylady. Al keı qytaılar qyzdan aqsha jasap júr. Ol bylaı: Áıeli ekiqabat ekenin eshkimge aıtpaıdy. Bosanǵansha kútedi. Ul bolsa, jergilikti ákimshilikke habar beredi, qyz bolsa eshkimge tis jarmaıdy. Tizimde joq, qujatsyz ósire beredi. Al boı jetkesin álgi «qujatsyz qyz» inisin asyraýy tıis. Qalaǵa ketedi. Jezókshelikpen aınalysady. «Bir balanyń» qasireti.
SONYMEN...
Dál osy «bir bala» Qytaıdy ǵana emes, mynaý qońsy qonǵan bizdiń de záremizdi ushyrǵan. 100 mıllıonǵa jýyq erkekke qytaıdyń qyzy jetpeı jatyr. «Olar endi kórshi elderden ózderine qalyńdyq izdep, uryn kele bastapty»,- degendi kóp estidik. Kóp jazdyq. Eshqandaı ótirigi joq. Ras sóz. Talaı qarakózderimiz qysyq kózderdiń qoınynda ketti de. Resmı Beıjiń shetke shyǵýǵa talpynǵandarǵa qoldaý bildirip, qarjylaı kómektesip te otyrady. Munyń barlyǵy jasyryn emes.
Biraq, biz bilgendi bıliktegiler de bildi. Keshteý bolsa da, esti jıyp, vızalyq rejımdi qataıtty. Reseı de sóıtti. Synalap kirýdiń joly jabyldy. Birdi aıtyp birge kettik. Qaıta taqyrypqa oıyssaq. «Bir bala» - Qytaıdy bir báleden saqtady. Ony demografıalyq kollapstan aman alyp qaldy. Biraq talaı báleketke sep boldy. Ony aıtyp shyqtyq. Al endi «ekinshi» baladan ne kútemiz? Jaqsylyq pa, álde jamanat pa?+
Avtordyń Feısbýktegi paraqshasynan alyndy.
