Qazaqstanda teriniń zeń aýrýlaryn emdeýge arnalǵan eń alǵashqy otandyq preparat – «Rozeofýngın – AS» qoldanysqa engizildi. Bul el ómirindegi aıtýly oqıǵa deýge de bolady. Keleshegi zor otandyq ónimniń jaı-japsary týraly búgin Almatyda ótken baspasóz máslıhatynda Mıkrobıologıa jáne vırýsologıa ınstıtýtynyń bas dırektory, ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, bıologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor, akademık Amankeldi Sadanov myrza aıtyp berdi, dep jazady Qamshy.kz aqparat agenttigi. 

Otandyq farmasevtıkanyń ón­diristik sektoryn qurý – joǵary teh­nologıalardy qajet etetin óte qym­bat ári kúrdeli sala. Bir qara­ǵan­da, Qazaqstandaǵy farmasev­tı­kalyq ónimder naryǵy óte qar­qyndy damyp kele jatqandaı bo­lyp kórinedi, dárihanalarda saty­la­tyn dárilerde eshqandaı kem­shi­lik­ter baıqalmaıdy. Alaıda jaı-ja­p­saryn anyqtap, tereńnen qa­raı­tyn bolsaq, ókinishke qaraı, far­masevtıka óndirisiniń 60 paıyz­dan astamy sheteldikterdiń en­shisinde ekendigin aıta ketý qa­jet jáne ol otandyq túpnusqalyq jańa dárilerdi ázirlep shyǵarýǵa baǵyttalmaǵan. Bizdiń elde dári-dármekterdiń 95 paıyzy syrttan ákelinedi, ıaǵnı sheteldik valú­ta­men satyp alynǵan ımporttyq shı­kizattan jasalynady.

Teri aýrýyn emdeıtin alǵashqy otandyq medısınalyq preparat shyqty pic.twitter.com/fPBsp1vs5T

— Pulatova Zamyra (@PZamyra) December 5, 2017

Búginde elimizde farma­sev­tı­ka­lyq dárilerdi shyǵaratyn úlken­di-kishili 79 kompanıa jumys is­teı­di. Naqtyraq aıtar bolsaq, far­móndirýshilerdiń basym bóligi ımporttyq shıkizattardyń ne­gi­zin­de qarapaıym dárilik zattardy – an­tıseptıkterdi, galendi prepa­rat­tardy (ósimdikterdiń spırttik ekst­raktary, qaınatpalar, tun­ba­lar), bolmasa djenerıkterdi (ne­gizgi túpnusqasy emes arzan shı­ki­zattar) shyǵarýmen aınalysady. Bul otandyq túpnusqalyq dá­ri­ler­diń múldem shyǵaryl­maıtynyn kór­setedi. Munyń barlyǵy otan­dyq farmasevtıka ónerkásibiniń básekege qabilettiliginiń tómen eken­digin bildiredi óıtkeni elimiz­de shyǵarylatyn dárilik prepa­rat­tar tutynýshylar qajettili­gin­niń 10-12 paıyzyn ǵana qamta­ma­syz ete alady. Bul Búkilálemdik den­saýlyq saqtaý uıymynyń usy­nyp otyrǵan kórsetkishinen 20 paıyz nemese eki ese tómen.

Dárilik preparatty jasap shy­ǵarý – ol óte uzaq, kóp eńbektenýdi já­ne orasan zor qarjylyq shy­ǵyndardy qajet etetin sala. Jańa otandyq dárilik preparattardy jasap shyǵaryp, ony óndiriske engizý – kóp jyldar boıy tyńǵy­lyq­ty ǵylymı zertteý jumys­taryn júrgizýdi talap etedi. Oǵan qosa, olardyń adam densaýlyǵyna tıgizetin zıany men sapasyn anyq­taý úshin klınıkaǵa deıingi jáne klınıkalyq synaqtardyń birneshe satylarynan ótýi tıis. Sondaı-aq dári shyǵaratyn tehnologıalyq jelisi men óndiristik ǵımarattary da tıisti standarttarǵa saı bolýy tıis. Sonymen qatar otandyq jańa bir dárini daıyndap shyǵarý úshin far­masevtıkalyq kompa­nıa­lar­dyń jumsaıtyn shyǵyny júzdegen mıllıonnan birneshe mıllıard dollarǵa deıin jetetin bolsa, onyń laboratorıalyq zertteýden bastap, óndiriske ený aralyǵy kem de­gende 15-20 jylǵa deıin sozy­la­dy. Bundaı talaptarǵa tótep bere­tin ǵalymdar óte sırek.

Otandyq dárilerdiń búgingi tańda óndiriske enýi tipten joq de­sek te bolady. Árıne, shetelden ke­letin dári­lerdiń kópshiligi olar­dyń negizgi nusqasy emes, kóbinese olar­dyń keıbir quramdary ózger­tilip keledi. Onymen qosa, dári­ler­diń nemese olardyń markala­ry­nyń attaryn da ózgertip satýǵa ty­ry­sady. Olardy da túsinýge bo­­lady, ıaǵnı bir dárige patenttiń ruq­sat etý merzimi 25 jylǵa beri­le­tindigin es­kersek, al kompa­nıa­lar osy jyl­­dar arasynda dárini ón­dirýge jum­salǵan óz shyǵyn­daryn qaı­­­ta­ryp alýǵa tyrysady. Dje­ne­rık­ke keler bolsaq, onyń óte ar­zan­ǵa túseri daýsyz. Iaǵnı, olar dári­niń ózin satpaıdy, orny­na dári ja­saı­tyn shıkizatty (sýbs­tan­sıa­syn) ǵana satady, al onyń ózi shet­eldik valútamen satylady. Osy­nyń sal­darynan elimizdegi dá­ri­ha­na­lar­daǵy dárilerdiń baǵasy sha­ryq­tap tur.

Endi otandyq ónimder týraly aı­talyq. Óz elimizdegi jaǵdaıǵa ke­letin bolsaq, kópjyldyq ǵyly­mı zertteýlerdiń nátıjesinde, Mık­­robıologıa jáne vırýsologıa ınstıtýtynyń ǵalymdary zeń aý­rý­laryna qarsy keń aýqymda qo­l­danylatyn otandyq «Rozeofýn-gın – AS» atty jańa tabıǵı antı­bıo­­tı­gin ázirlep, ony óndiriske en­dir­di. Onyń baǵasy shetelden ımporttalatyn dárilermen salystyrǵanda aıtarlyqtaı arzan, 20 gram jaǵylatyn maz retinde jasalǵan preparat quny 2000 teńgeni quraıdy. 

Barshaǵa málim, adam aǵzasy­nyń túrli organdary men júıeleri­niń zeń sańyraýqulaǵymen zaqym­danýyn «mıkoz» dep ataıdy. Qa­zirgi tańda mıkoz ınfeksıa­lary­nyń deńgeıi jyldan jylǵa ul­ǵaıyp otyr jáne onyń 400-den as­tam mıkroskopıalyq túri bar eken­digi burynnan belgili. Búginde álem­degi halyqtyń shamamen be­sin­shi bóligi (20%) mı­koz aýrýynan zardap shegedi. Bul ınfeksıalar­dyń qarqyndy ósýi­niń sebebi patogendi sańy­raý­qulaq­tardyń belsendiliginiń ar­týyna, emdeý ba­rysynda osy kún­ge deıin qolda­nylyp kelgen sheteldik antıbıo­tık­terge daǵdylanýyna baı­lanys­ty, sondaı-aq adam ım­mýnıtetiniń ınfeksıaǵa qarsy tura almaýynyń saldarynan atal­ǵan aýrýmen kúresý ońaıǵa soqpaı otyr.

Zeń aýrýlaryna qarsy medı­sı­nalyq preparattardyń álemdik sa­tylý deńgeıi kún sanap ósip ke­le­di. Ásirese, onyń ishinde eń kóp ta­­ra­ǵan zeń ınfeksıalarynyń bi­ri – teriniń mıkozy. Sonymen bir­­ge, ázirlenip jatqan dárilik zat­tardyń barlyǵy birdeı synaqqa tó­tep bere almaıdy jáne medı­sı­na­lyq synaqtan ótken kezde olar­dyń kópshiligi maquldana bermeıdi. Son­dyqtan naryqqa tek birli-ja­rym ǵana dáriler shyǵady. Demek, zeń aýrýlaryna qarsy jańa dárilik preparattardy ázirlep, olardy qol­danysqa engizý – zamanaýı me­dı­sına men farmasevtıkanyń eń ózekti máseleleriniń biri.
Qazaqstanda zeń aýrýy má­se­le­siniń de ózektiligi ózge memleket­ter­den kem qalyp jatqan joq.

Sta­tıstıka boıynsha elimizde ere­sek adamdardyń tórtten bir bó­ligi teriniń mıkoz aýrýlarynan zar­dap shegýde. Ásirese, osyndaı zeń ınfeksıalaryna jurtshylyq kóp jınalatyn jerlerdegi adam­dar, sonyń ishinde shuǵyl áskerı qyz­met sarbazdary, sonymen qatar ys­tyq klımatty aımaqtarda tura­tyn turǵyndar tez shaldyǵady. Ádet­te, osyndaı aýrýǵa shaldyqqan adam­dardyń kópshiligi dárigerlerge kó­rinbeı, óz betinshe emdelýge ty­rysady. Osynyń saldarynan zeń ınfeksıalarynyń taralýynyń naqty kórsetkishin búgingi kúni anyq­tap beretin naqty statısı­kalyq esep júrgizý múmkin emes.

«Vi-ORTIS» kompanıasynyń júr­gizgen marketıńtik zertteý­le­ri­niń málimetterine súıensek, 2016 jyly Qazaqstanda zeń aýrýlaryna qar­sy satylǵan dárilerdiń sany 1 384 823 qaptama bolsa, 2017 jyl­dyń qańtar aıynan bastap ma­myr aıyna deıingi aralyqta 617 776 qaptamany qurady, al teńgege shaq­qanda, 2016 jyly – 2, 113 mlrd teńge, al 2017 jyly – 925,3 mln teńgeni quraǵan.

Buǵan qosa, na­ryqtaǵy barlyq derlik zeń ın­feksıalaryna qarsy dáriler Qa­zaqstanǵa syrttan ákelingen, ıaǵnı ımporttyq preparattar. Onyń ishinde otandyq preparattardyń úlesi tek 3 paıyzdy ǵana quraıdy. Qa­zirgi tańda Qazaqstanda jer­gi­lik­ti jerden shyǵatyn eki preparat qoldanysta: «Terfalın» (Nobel Almaty farmasevtik fabrıkasy) jáne «Feborsın» («Raýan» ǴÓO). «Terfalın» preparatyn jasaıtyn shıkizat shetelden ımporttalǵan dá­rilik sýbstansıa bolsa, «Fe­bor­sın» dárilik preparatynyń qura­mynda bor qyshqyly, karbol qyshqyly men rezorsınniń qos­pa­lary bolǵandyqtan, ol kóbine de­zın­fektanttar qataryna kiredi.

Árıne, otandyq jeke túp­nus­qalyq zeń aýrýlaryna qarsy tıimdi dárilerdi shyǵarý keńinen taralǵan syrqattardyń biri – tek zeń ın­feksıalarymen zaqymdanǵan adam­dardy emdeýde ǵana emes, son­daı-aq syrttan keletin, ıaǵnı shet­elden keletin ómirlik mańyzy bar dárilik zattardy almastyrýda da ózekti bolyp otyr.

Osy máseleniń kúrmeýin she­shýde, elimizdiń far­mak­o­lo­gıasyna ózindik úles qosý maqsa­tyn­da Mık­robıologıa jáne vırý­sologıa ıns­tıtýtynyń ǵalymdary emdik qasıeti joǵary, aýqymy óte keń, zeń aýrýlaryna qarsy otan­dyq jańa preparat «Rozeofýngın – AS, 2 paıyz» jaqpamaıyn shyǵar­dy. Bul preparattyń negizi – Qa­zaq­­stan­nyń topyraqtarynan bó­linip alyn­ǵan mıkroor­ganız­m­der­diń shtam­darynan jasalǵan antı­bıo­tık. Onyń hımıalyq quryly­my – polıender qataryna jatatyn jańa tabıǵı qosylystar. Rozeo­fýn­gınniń patogendi sańy­raý­qulaq­tardyń 39 túrine qatysty, onyń ishinde – trıhofıtıa, mık­rosporıa, favýs, kandıdoz, krıp­to­kokkoz, sporotrıhoz, hromomı­koz, aspergıllez jáne taǵy da bas­­qa teri men denege tereń engen mı­kozdardyń eń qaýipti degen qoz­dyrǵyshtaryna qarsy qol­da­nylatyn belsendiligi joǵary an­tı­bıotık ekendigi dáleldendi. Onyń kóptegen tumaý, paramık­so­vırýstar, ospovaksına men Raýs sarkomasy vırýstarynyń kóbeıýin der kezinde tejeı alatyn qabiletke ıe ekendigi, ıaǵnı vırýstarǵa da em­dik qasıetteriniń joǵary eken­digi anyqtaldy.

Antıbıotıkti ónerkásiptik deń­geıde shyǵarý úshin jergilikti shtamnan seleksıa jasaý arqyly belsendiligi joǵary shtamm-pro­dýsentti bólip aldyq. Bul pro­dýsent­ti ósirýdi kóbeıtý úshin kóp qarjy talap etpeıtin qolaıly qo­rektik orta quramy jáne antı­bıotıkti tazartýdyń qarapaıym ári yńǵaıly tehnologıasy tańdap alyndy. Atap aıtqanda, bul antı­bıotıkti úlken kólemde óndirý úshin tıimdiligi óte joǵary jáne kóp shyǵyndy qajet etpeıtin jańa teh­nologıa ázirlendi. Nátıje­sin­de, preparattyń jańa otandyq dá­rilik úlgisi jasalyndy, ol qol­danýda óte qarapaıym ári uzaq ýaqyt boıynda emdik qasıetin saq­taıdy. Ǵalymdardyń jasap shyǵarǵan dárisi Qazaqstan Res­pýblıkasynyń patentimen tolyq qorǵalǵandyǵyn da aıta ket­kenimiz jón.

Instıtýt bazasynda atalǵan dárilik preparatty ónerkásiptik kólemde keńinen óndirý úshin jo­ǵary sapaly sheteldik qural-jab­dyqtarmen jasaqtalǵan tehno­logıalyq jeli ornatylǵan. Atal­ǵan preparat zeń aýrýlaryna qarsy dárilik zattardyń tıisti halyq­aralyq standarttary men talap­taryna tolyq sáıkes keledi. Bul antıbıotıkti ǵylymı zertteýden ónerkásiptik deńgeıge deıin jet­kizý úshin úlken ǵylymı jáne ón­diristik uıymdastyrý jumystary júr­gizildi, ıaǵnı osy baǵytta alǵa qoı­ǵan talaptarymyz sátti aıaq­tal­dy. Dárilik preparat «Rozeofýn-gın – AS» jaqpa maıyna klını­kaǵa deıingi jáne klınıkalyq 1, 2, 3-kezeńderiniń synaqtary júrgi­zi­lip, myńǵa jýyq adam emdelip shyq­­ty.

Osy synaqtardyń nátı­je­­sinde teriniń zeń aýrýlaryn em­deý­ge arnalǵan «Rozeofýn-
gın – AS» dárilik preparaty Den­saý­lyq saqtaý mınıstriniń 2017 jyl­ǵy 8 qyrkúıektegi №N010336 buı­ryǵymen bekitilgen Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy dárilik zat­tar­dyń memlekettik tizilimine kir­di.
Bul jańa otandyq preparattyń shetelden keletin dárilerden taǵy da bir artyqshylyǵy – rozeofýn­gın antıbıotıginiń hımıalyq qura­my tabıǵı qosylystardan tura­tyndyǵy, ıaǵnı adam aǵzasyna zıany tımeıdi. Kóptegen jyldar boıy Qazaqstan nary­ǵyn­da teriniń zeń aýrýlaryna qarsy osy tektes birqatar preparattar paıdala­ny­lyp keldi. Biraq ol pre­parattardy uzaq ýaqyt paıdalanýǵa baıla­nys­ty adamnyń organızmi oǵan bir­tin­dep daǵdylanyp beıim­de­lip ketedi, nátıjesinde emdeý qa­biletiniń tó­mendeýine ákelip soq­tyrady.

«Rozeofýngın-AS» – Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy medı­sı­nalyq maqsatta qoldanylatyn al­ǵash­qy ári ázirshe jalǵyz otan­dyq (djenerık emes!) antıbıotık.

Osyǵan oraı, Mıkrobıologıa jáne vırýsologıa ınstıtýtynyń bazasynda adamnyń ınfeksıalyq zeń aýrýlarymen kúresýi úshin ke­le­shekte tıimdiligi joǵary jańa dá­rilik preparattardyń basqa da túr­lerin jasaýǵa baǵyttalǵan ju­mystardy ári qaraı da jalǵastyrý josparlanýda. Bul ınstıtýttyń elimizdiń ınovasıalyq damýyna, ási­rese farmındýstrıanyń otan­dyq sektorynyń qalyptasýyna jáne Qazaqstan halqyn ózimiz ón­dirgen otandyq qoljetimdi dári­lermen qamtamasyz etýge qosar zor úlesi bolmaq.