Jaqynda alashshyl memleket qaıratkeri Muhtar Qul-Muhammedtiń ákesi, kıeli Semeı óńirinde turatyn abyz aqsaqal Abrar Áketaıuly 91 jasqa toldy. Bir qaraǵanda munda turǵan kóp jańalyq joq: uly dala qarttary arasynda toqsandy bylaı qoıyp, júzdi erkin eńsergenderi az emes. Biraq Saǵı aqyn aıtqandaı, «quryshtan quıǵan qudiretteı» kórinetin dál osy qarıanyń ómirinen bar ǵumyryn ultynyń azattyǵy men urpaǵynyń bolashaǵyna arnaǵan er qazaqtyń ór tulǵasyn kórýge bolady. Onyń áýlet shejiresinen Reseı men Qytaı sıaqty qos ımperıa shekara bóliskende «ógiz terisi – talystaı» qazaq dalasynyń qalaı jyrymdalyp, qalyń qazaqtyń bir birinen ajyrap, ala baǵannyń arǵy-bergi betinde qalǵan tarıhyn kóresiń.
Keńes zamanynda bul taqyrypqa jazýǵa da, aıtýǵa da tyıym salyndy. Sondyqtan ony búge-shigesine deıin biletinder tym az. Biraq qaıratker ǵana emes, ensıklopedıst ǵalym retinde Muhtar Qul-Muhammedtiń áke mereıtoıyna arnaǵan esteliginde osy bir qıyn-qystaý tarıhtyń túıini tarqatylyp, ara-jigi ajyratyla jazylǵan.
Sol sebepti «Qamshy» portalynyń oqyrmandaryna qalyń kópshiliktiń zor qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan esteliktiń bir parasyn usynýdy jón kórdik.
Muhtar QUL-MUHAMMED
ATA TARIHY
Kıeli áýlet
Qazaq dástúri boıynsha jón surasý azamattyń týǵan el, ósken jerin, ata-tegi men súıegin bilisýden bastalady. Babalar joralǵysyn ustaı otyryp, búgingi áńgimeni ata shejiresinen órbitkendi durys kórdim.
Esimderin bala kúnimnen jattap ósken meniń bergi besinshi ataǵa deıingi babalarym Shyǵys Qazaqstan óńirinde ósip-ónse, arǵy atalarym qasıetti Túrkistan jerinen shyqqan eken.
Babalar shejiresi
Ata-babasynyń shejiresin bilmeıtin qazaq sırek. Balasynyń tili shyǵysymen-aq ákesi oǵan jeti atasyn jattatqyzady. Bul – halqymyzdyń qadym zamandardan búgingi kúnge deıin órmegi úzilmeı jetken ónegeli dástúri.
Ákem maǵan bala kezimnen-aq jeti atamdy jattatqyzyp qana qoımaı, ǵasyrlar qoınaýyna súńgitip, áýlıe-ánbıelerdiń tańǵajaıyp isteri, qasıetti paıǵambarymyz ben onyń sahabalarynyń tarıhy jaıly qıal-ǵajaıyp ertegilerine bergisiz qyzyqty hıkaıattardy áńgimelep beretin.
Qolyma alǵash qalam ustatyp, «Álippeden» buryn «Qurannyń» aıattaryn jattatqyzǵan da ardaqty ákem boldy. Aıt-arafa, oraza kúnderi úıge kelgen qonaqtardyń kózinshe maǵan «Fatıha» men «ál-Ihlasty» jatqa aıtqyzyp, ózi meıirlene qarap otyratyn. Úmit ájem ákemniń úıretkenderin jatar aldynda qaıtalatyp, «balam, keıin men ólgende basyma kelip osy úırengenińdi oqıtyn bol» degende, ájem dál búgin ólip qalatyndaı: «Apa, (men ájemdi osylaı deýshi edim) ólmeńizshi. Men ony Sizge kez kelgen ýaqytta oqyp beremin», – deýshi edim jalynyp.
Ákemniń arqasynda mektepke deıin-aq qara tanyp, batyrlar jyry, ǵashyqtyq dastandardy ájeme daýystap oqyp beretin dárejege jettim.
Ol meni osylaı jeteleı otyryp, 13-14 jasqa kelgenimde ózi kóbinese «nasabnama» deıtin babalar shejiresimen tanystyra bastady.
Bul uzyndyǵy 5-6 metrge deıin jetetin shıyrshyqtalǵan pergament tektes qatyrma qaǵazǵa basylǵan, árbir ata-babamyzdyń esimi ádemi kallıgrafıalyq qaryptarmen qyzyl sheńberdiń ishine qara sıamen jazylǵan, terimen qaptalǵan dóńgelek qorapqa salynǵan shejire bolatyn. Ol kilt salǵanda qońyraýlata ashylatyn eski sandyqtyń ishinde saqtalatyn. Ákem ony ata-baba arýaǵyna quran baǵyshtalatyn kúnderi ǵana shyǵaryp, babalar esimin daýystap oqyp otyratyn.
Qońyraýly sandyqtyń ishinde babalarymyz qajyǵa barǵanda ákelgen qasıetti «Quran» men borly qaǵazǵa Mekke, Medınanyń ádemi kórinisteri salynǵan shaǵyn plakat, Qul-Muhammed atamyzdyń taqıasy men shapany da bolatyn. Olardyń bári bizdiń áýlettiń eń qasıetti jádigerleri retinde búgingi kúnge deıin jetti.
Men mektepti bitirip, 1977 jyly Qazaq ulttyq memlekettik ýnıversıtetine tústim. Mektepte aǵylshyn tilin oqysam da shet tilin tańdaý kezinde oılanbastan arabshaǵa toqtadym. Tezirek til syndyryp, ákemmen hat-habardy arabsha jazysýǵa jáne babalar shejiresin túpnusqadan oqýǵa asyqtym.
Arab qaripterin birneshe aıda-aq erkin meńgerip, hatty arabsha jazýdy jyldam úırenip aldym. Al shejireni zertteý únemi keıinge qaldyryla berdi.
Ýnıversıtetti támámdap, otbasyn qurdym. Ákem óziniń eń baǵa jetpes asyl qazynasy – babalar shejiresin maǵan syılady. Men belgili arabtanýshy Maqsut Shafıǵı aǵamyzdyń kómegimen arab jáne parsy tilderinde aralas jazylǵan shejireni shama-sharqym jetkenshe qazaqshalaǵan boldym.
Ómirimde aıryqsha iz qaldyrǵan Qazaq ensıklopedıasyndaǵy berekeli jyldardy artqa tastap, elimiz táýelsizdik alǵannan keıin bar ǵumyryn qalam men kitapqa arnaǵan áz babalardyń ata kásibin jalǵastyryp, kitap basýmen aınalysatyn kásipkerlikke bet burdym. Oqyrman qaýymnyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrady-aý degen kitaptar shyǵara bastadyq. Sóıtip júrgende 1994 jyly Iran Islam Respýblıkasy elshiliginen osy elge shaqyrý aldym.
Shaqyrý qaǵazyn qolyma ustap turyp, esime babalar shejiresi tústi. Birinshiden, Iran – ıslam memleketteri ishinde Áziret Álıdi erekshe qadirleıtin el. Ekinshiden, Álıdiń ómiri men urpaqtary týraly eń kóp zertteýler júrgizip, bul taqyrypty egjeı-tegjeıli zerttegen memleket. Endeshe shejireni naqty tarıhı derekter men onda esimderi atalatyn tulǵalardyń resmı ómirbaıandarymen salystyryp, ırandyq ǵalymdardyń súzgisinen ótkizip alýdyń reti bir kelse osy elde keler degen oımen áýletimizdiń basty qundylyǵyn ózimmen ala barýǵa sheshim qabyldadym.
Tarıhı qujattarǵa erekshe yjdaǵattylyqpen qaraıtyn elge shejireni kirgizý úshin sol kezdegi Irannyń Qazaqstandaǵy elshisi Rasýl Islamı myrzamen kezdesip, qoljazbany kórsettim. Elshi asa zor yqylaspen tanysyp shyǵyp, kóshirmesin alýǵa ruqsat surady. Men ruqsatymdy bere turyp, reti kelse bul taqyryp jóninde ırandyq teolog ǵalymdarmen kezdesýge múmkindik jasaýdy ótindim. Ol kómek kórsetýge beıil tanytty.
Árıne, men shejireni eshkimnen ruqsat suramaı-aq Iranǵa apara alatyn edim. Biraq elge kirgizýin kirgizgenmen tártibi basqa jurt qaıtarda: «Muny qaıdan aldyńyz. Bizdiń muraǵattardan ruqsatsyz alynǵan eski qoljazba emes pe?» dep áýrege sala qalǵan jaǵdaıda elshimen júrgizilgen resmı kelissózderdiń maǵan kómegi tıetini anyq edi.
Qosh, sonymen, 1994 jyldyń kókteminde Iranǵa da kelip tústik. Quramynda ataqty depýtattar men generaldar, áıgili akademıkter men jazýshylar bar asa úlken delegasıany sol ýaqyttaǵy Qazaqstannyń Irandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi, kórnekti memleket qaıratkeri, ǵalym Myrzataı Joldasbekov qarsy alyp, burynǵy «Sheraton», ol kezde «Istıqlal» dep atalatyn qonaq úıge keldik.
Qalyń delegasıa meımanhanaǵa ornalasýdyń álegimen júrgende aǵylshynsha sýdaı sóıleıtin Jeken Qalıev aǵamyz maǵan «Tehran taıms» gazetiniń tilshisin nusqap, «myna jýrnalıs seni izdep júr» dedi. Jón surasa kelsem, ol Irannyń Qazaqstandaǵy elshisi arqyly men ákelgen shejireden habardar bolyp shyqty. Salǵan betten «Qoljazbany kórýge bolmas pa eken?», – dep ótinish jasady. Men shıyrshyqtalǵan shejireni jazyp, erekshe maqtanyshpen kórsete bastadym. Ol sartyldatyp sýretke túsire jóneldi.
«Tehran taımstyń» jýrnalısi gazet redaksıasynda ótetin kezdesýge shaqyryp, oǵan úlken ǵalymdar qatysatynyn jetkizdi. Men erteńinde gazet redaksıasynda qonaqta bolyp, onda jıylǵan qaýymnyń Qazaqstanda ıslam dininiń taralýy, meshit-medreseler jaıy, dinı ǵylym-bilimniń damýy jáne ózimniń ata-babalarym, qazirgi kásibim jaıly suraqtaryna jaýap berdim. Kezdesýimiz óte jyly shyraıda ótti.
Eki kúnnen keıin menimen bir bólmege ornalasqan Jeken aǵamyz qonaq úıdiń birinshi qabatyndaǵy kıoskiden negizinen sheteldik oqyrmandarǵa arnalyp, aǵylshyn tilinde jaryq kóretin «Tehran taımstiń» 1994 jyldyń 9 maýsymynda shyqqan jańa sanyn ákelip tur. Onyń tutas betiniń teń jartysyna meniń keshegi suhbatym jarıalanypty. Materıaldyń qaq ortasynda qonaq úıge alǵash kelgen kúni túsirilgen Myrzataı aǵa, Jeken aǵamyz ben meniń shıyrshyqtalǵan shejireni ustap turǵan fotosýretimiz de basylypty. Tóbem kókke jetkendeı boldy.
Qasıetti rýhtary urpaǵyn qyryq jyl emes, myń jyldan astam ýaqyt boıy jelep-jebep kele jatqan atalarymnyń ardaqty esimderi úshin keýdemdi maqtanysh kernedi. Babalardan qalǵan amanatty basyn báıgege tigip júrip, búgingi kúnge deıin aman-saý jetkizgen ákeme myń alǵys jaýdyrýmen boldym.
Shejireniń Áziret Álıdiń otanynda, úlken ǵulamalar aldynda tanylýy, qurmettelýi qanat bitirip qana qoımaı, onyń ǵylymı qundylyǵyna, tarıhılyǵyna zor senimdilik ornyqtyrdy.
Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin múbárak dinimiz halqymyzǵa qaıtyp oraldy. Barlyq óńirlerden meshit, medreseler ashyldy. Tipti buryn partıa, keńes oryndarynda túrli jaýapty qyzmet atqarǵan azamattar burynǵysynsha qysylyp-qymtyrylmaı, dinı jol-joralǵylardy oryndap, musylmandyqqa bet burdy. Halyq óz qarajatymen qajylyqqa bara bastady. Men sol jyldary Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstri qyzmetin atqaryp júrdim.
Mınıstrliktiń ataýyna qarap onyń mádenıet pen buqaralyq aqparat quraldaryn basqaratynyn ańǵarý qıyn emes. Onyń qyzmetindegi «qoǵamdyq kelisim» degen úshinshi baǵyt ultaralyq tatýlyq pen dinaralyq kelisim máselesin qamtıtyn. Elbasymyz qyzmetke taǵaıyndar aldynda: «Mádenıet pen aqparat salasyn meńgergenińdi jaqsy bilemin. Biz sıaqty kóp ultty, alýan dindi memleket úshin ulttar arasyndaǵy tatýlyq, túrli din ókilderiniń ózara kelisimi de erekshe mánge ıe. Sondyqtan ustaranyń júzindeı qylpyp turǵan osy eki máseleni basty nazarda ustaǵaısyń», – dep erekshe tapsyrǵan bolatyn.
Sol jyldary qajylyq máselesimen Qazaqstan musylmandarynyń dinı basqarmasy (múftıat) men jekemenshik týrısik kompanıalar aınalysatyndyqtan qazaqstandyqtardyń baryp-kelýi, qajylyq mindetterdi atqarýy barysynda kóptegen problemalar týyndaı bastady. Bir jaǵynan bul jaǵdaı atalǵan máseleniń Saýd Arabıasy men Qazaqstan tarapynan memlekettik deńgeıde rettelmeýinen oryn aldy. Osyny eskere kelip Elbasymyz: «Bizde arnaıy din mınıstrligi bolmaǵanymen, din máselesi sen basqaratyn mınıstrliktiń qolynda. Sondyqtan Syrtqy ister mınıstrligi jáne múftıatpen birge osy máseleni retteý úshin Saýdıadaǵy áriptesterińmen eki jaqty kelissóz júrgizip, Qazaqstannan jyl saıyn qajylyqqa baratyn adamdardyń kvotasyn belgilep, ony arnaıy qujatpen bekitý qajet», – dep naqty tapsyrma berdi.
Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes men 2002 jyldyń qańtarynda bas múftı, shyǵystanýshy ǵalym ári Saýd Arabıasynda qyzmet istegen dıplomat Ábsattar qajy Derbisálimen birge Er-Rıadqa attandym. Saparda ózimmen birge ekinshi ret babalar shejiresin ala shyqtym. Alasapyran zamannyń kedergi-keselinen Áketaı atam qajylyq paryzyn óteı almaǵan edi. Sondyqtan men atamnyń ózi bolmasa da, alaqanynyń taby qalyp, esimi jazylǵan qasıetti shejireni kúlli musylman áleminiń qos kıesi sanalatyn Mekke, Medınege jetkizý arqyly babamnyń aldyndaǵy perzenttik paryzymdy óteý úshin apardym.
Árıne, resmı túrde salafıttik baǵyt ustanatyn Saýd Arabıasynda áýlıe-ánbıelerge syıynýdy bylaı qoıyp, Muhammed paıǵambardyń ózine jáne odan keıingi týra joldy tórt halıfke qatysty tarıhı oryndarǵa zıarat etýge tıym salynǵanyn, tipti 1998 jyly paıǵambarymyzdyń anasy Ámınanyń zıratyn da jermen jeksen etip, tegistep jibergendiginen jaqsy habardar edim.
Saýdıalyq baýyrlar bizdi zor yqylaspen qarsy aldy. Elde tek qajylyq isterimen aınalysatyn arnaıy mınıstrlik bar eken. Onyń basshysy doktor Iad ben Amın Madanı myrzamen (ol qazir álemdegi barlyq musylman memleketteriniń basyn qosatyn «Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń» bas hatshysy qyzmetin atqarady) ystyq yqylasty kezdesý ótkizip, bas múftı Á.Derbisáliniń qatysýymen eki jaqty kelisimge qol qoıdyq. Kezdesý sońynda saýdıalyq ǵalym-mınıstrge shejireni kórsetip, tarıhyn baıandadym. Qanshalyqty salafıt desek te qasıetti dinimizdiń qaınar bastaýynda turǵan aıtýly tulǵalardyń esimderi jazylǵan shejireni ol úlken yjdaǵattylyqpen qarap, qazaqtardyń ata-baba tarıhyna aıryqsha mán beretin dástúrine dán rıza boldy.
Erteńinde Saýd Arabıasyndaǵy Qazaqstannyń Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Baǵdat Qultaıuly Ámireev: «Sizdi taq murageri hanzada Abdalla qabyldaıtyn boldy», – degen qýanyshty habar jetkizdi. Shynymdy aıtsam, bul bizdiń tarapymyzdan aldyn-ala josparlanbaǵan, biraq delegasıa úshin óte jaǵymdy jańalyq edi.
Saýd Arabıasy – musylman dúnıesindegi eń baı, eń bedeldi el bolýymen qatar kóp eshkimge ıile bermeıtin, dástúr-saltyn, saraı protokolyn qatań ustaıtyn memleket. Taq murageri Abdalla sol kezdiń ózinde-aq álemdik saıasatqa erkin yqpal ete alatyn asa bedeldi qaıratker jáne álemdegi eń dáýletti adamdardyń biri edi. Fahd patsha 1995 jyly aýyr ınsýltqa ushyrap, memleket basshysy qyzmetin tolyq atqara almaǵandyqtan eldiń naqty bıligi 1996 jyldan bastap-aq taq muragerine kóshken bolatyn.
Sonymen, 2002 jyldyń 5 qańtary kúni meni, elshini jáne bas múftıdi taq murageri óziniń altynmen aptalyp, kúmispen kúptelgen záýlim saraıynda qabyldady. Men áýeli Elbasynyń sálemin jetkizip, Qazaqstannyń táýelsizdik jyldary qol jetkizgen jetistikterin baıandadym. Múbárak dinimizge bet burǵan halqymyz úshin meshit, medreselerdiń áli de jetispeıtinin jáne bul taraptan saýdıalyq baýyrlardan zor kómek kútetinimizdi de umytpadym. Qajylyqtyń kvotasyna baılanysty máseleni ońtaıly sheshkendigi úshin alǵys aıttym. Sózimdi erekshe yqylaspen tyńdaǵan ol Qazaqstan týraly birneshe suraqtar qoıyp, Elbasymyzdyń atyna jyly lebizderin bildirdi.
Qabyldaýǵa ýaqyt tapqany úshin rızashylyǵymdy aıtyp, túp-tamyry osy elden shyqqan ata-babalarymnyń túgeldeı din jolyna qyzmet istegendigin tilge tıek etip, tipti olardyń esimderi jazylǵan shejireni ózimmen ala kelgenimdi jetkizdim. Júzi sustylaý kórinetin taq murageri dál osy tusta kúlimsireı basyn ızep, ornynan turdy. Sol kezde ǵana ańǵardym, boıy eki metrge jýyq, naǵyz patshaǵa laıyq kelbeti bar jan eken.
Qoshtasar sátte taq murageri eleýsizdeý ym qaqqandaı bolyp edi, álekedeı jalanǵan kómekshileri qara qyjymǵa altynmen aptalyp Quran súresi jazylǵan qısýanyń bir bóligin ákeldi. Hanzada bul qısýa bir jyl boıy kúlli musylman dúnıesiniń bas kıesi sanalatyn Mekkeniń ál-Haram meshitindegi qasıetti Qaǵbanyń jamylǵysy bolǵanyn aıtyp, ony maǵan syıǵa tartatynyn jetkizdi. Qýanyshtan basym aınalǵan men eki qolymmen birdeı taq murageriniń qolyn alyp, protokoldyq shekteýlikti jıyp qoıyp, qısýaǵa mańdaıymdy tıgizdim.
Arada eki jarym jyl ótkende hanzada Abdalla Saýd Arabıasy patshasynyń taǵyna otyryp, jasy 90-ǵa jetkenshe on jyl qatarynan el bıledi. Bul kezeń Saýdıa tarıhyndaǵy eń berekeli jyldar retinde tarıhqa endi.
Erteńinde elshi B.Ámireevpen birge Fahd patshanyń uly, eldegi Jastar isi jáne sport mınıstri hanzada Sultan ben Fahdpen, Aqparat mınıstri Fýad ben Mýhammad Farısımen, Ónerkásip jáne energetıka mınıstri ári qazaq-saýd úkimetaralyq komısıasynyń tóraǵasy, doktor Iamanımen, Ádilet mınıstri Ash-SHeıhpen kezdesýler ótkizip, eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq máselelerin talqyladyq. Keıin bul jóninde elshi B.Ámireev óziniń «Qazaqstan jáne Saýd Arabıasy» atty kitabynda: «Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstri bastaǵan qazaqstandyq delegasıanyń sapary men onyń Saýd Úkimetiniń bes birdeı múshesimen bolǵan kezdesýleri talqylanǵan salalardaǵy baılanystardyń qarqyndy damýyna yqpal etip, ózara is-qımyldyń jańa baǵyttaryna jol ashty. Qazaqstandyq mınıstr Saýd Arabıasynyń taq murageri Abdalla ben Abdel Azızdiń qabyldaýynda bolyp, onymen jylyshyraıly suhbat ótkizdi», – dep jazdy.
Júrekke nur quıǵan ystyq yqylasty kezdesýlerden keıin Ýmra qajylyǵynyń rásimderin túgel atqarýǵa kiristim. Mekkedegi Ál-Haram, Medınedegi «Nur-Medına» meshitterinde bolǵan namazdarda da shejireden ajyraǵan joqpyn. Ál-Haramdaǵy qulshylyq kezinde Qazaqstannyń qıan túpkirinde ornalasqan Maqanshy aýylyndaǵy ákemmen uıaly telefon arqyly baılanysqa shyǵyp, ol bizben birge qasıetti meshitte oqylǵan namazǵa uıydy. Erteńinde Medınedegi «Nur-Medına» meshitiniń ishinde ornalasqan súıikti paıǵambarymyzdyń zıratyna sálem bergende (Saýdıada paıǵambar zıratynyń ózine zıarat etýge bolmaıdy, oǵan qol tıgizbesten janynan sálem namazyn oqyp shyǵýǵa ǵana ruqsat) de babalarymnyń shejiresi meniń júrek tusymda boldy. Asylzada ákemniń arqasynda aman saqtalyp, babalarymnyń kózindeı bolǵan qasterli qoljazba araǵa ǵasyrlar salyp kúlli musylman dúnıesiniń qos kıesine osylaı jetti.
Áz babalarym túzip, birneshe býyn ókilderi tolyqtyryp otyrǵan, musylman áleminiń eń qasıetti tórinde bolyp, urpaǵyn únemi jelep-jebep kele jatqan shejirede ne jazylǵan, «oǵan kimderdiń esimi túsken» degen zańdy suraq týyndaýy ábden múmkin. Endi osyǵan keleıik.
Shejireniń eń tóbesine «bısmıllahır-rahmanır-rahım» degen sózder jazylyp, odan tómen «hazıhı shadjaratýn mýbarakatýn», ıaǵnı «bul – qutty shejire» degen taqyryp berilgen. Jalpy, qazaqtyń shejiresi arabtyń «shadjara» – ata-tek degen sózinen shyqqan.
Shejireniń kirispe bóligi parsy tilinde jazylyp, Adam atadan bastalatyn adamzat tarıhyna jáne uly jaratýshydan túsken Quran-Kárimniń qasıetine toqtalǵan. Muhammed paıǵambardyń ómiri men ónegeli isteri, hadısteri men sharıǵat zańdary qozǵalyp, ıslam ashqan qaıratkerler, halıfter, ǵulama, áýlıe, mashaıyqtardyń esimderi keltirilip, tórt mazhabtyń jaı-japsaryna nazar aýdarylǵan. Imam Aǵzamnyń esimi atalyp, onyń hanafı mazhaby týraly áńgime etiledi. Din taratý isine zor úles qosqan túrli baptar, qojalar, ıshandardyń eńbegine baǵa berilip, joǵarǵy jaǵyna jeti mór basylǵan.
Qoljazbanyń dál ortasynan úlkendeý sheńber syzylyp, ár sheńberge arab sıfrimen ret sany qoıylǵan. Adam esimderi sheńber ishine kallıgrafıalyq qoltańbamen túsirilgen.
Birinshi sheńberdegi sóz Muhammed paıǵambardyń atymen bastalyp, oǵan «Haziret Muhammed Mustafa sallallahý ǵaleıhı ýássálám» degen sózder jazylǵan.
Ekinshi sheńberdiń ishinde «Haziret Álı ál-Murtaza rıza Allahý ǵanhý», – dep jazylyp, keıingi sheńberlerde onyń urpaqtary sanamalana bastaıdy. ShejiredeMuhammed-Hanafıanyń urqy: Abd ál-Fattah, Abd ál-Djalıl bab, Abd ál-Djaffar bab, Abd ál-Qahhar bab, Abd ar-Rahman babpen tizbektelip, áıgili Ysqaq babqa kelip tireledi. Osyndaı retpen Áziret Álı men Ysqaq babtyń arasy 8 atany quraıdy.
Osy tusta dańqy qadym zamandardan kúni búginge deıin jetip, kesenesi Ońtústik Qazaqstan jerinde ornalasqan, esimi qazaq qaýymyna ejelden tanys Ysqaq bab nemese Babataǵa arnaıy toqtala ketken jón dep bilemin.
El aýzynda saqtalǵan Ysqaq bab týraly kóptegen áfsana-hıkaıattarda ańyzdyń sıpattary basym bolsa da, ol ómirde naqty bolǵan jáne atalary Ortalyq Azıaǵa Qutaıba ıbn Mýslımniń áskerimen Vİİİ ǵasyrdyń basynda kelgen dep shamalaýǵa bolatyn tarıhı tulǵa. Keıin bul áýletten shyqqan úsh bab – Abd ál-Jalıl bab (Qorasan jáne Dýana qojalardyń atasy), Abd ar-Rahym bab (Qarahandyq qojalardyń babasy)jáne Ysqaq bab (Baqsaıys jáne Aqqorǵandyq qojalardyń atasy) búgingi tańdaǵy Ortalyq Azıa men Qazaqstan jáne Qashǵar ólkesine ıslam dinin taratqan uly din qaıratkerleri retinde tarıhqa endi. Ysqaq bab – qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezovtiń de babasy. Ońtústik óńirine kelgen saparynda Muhań onyń basyna zıarat etip, kútimi ketken keseneni qalpyna keltirýge tapsyrma beripti.
Ysqaq babtyń kesenesi Ońtústik Qazaqstan oblysy Sozaq aýdanynyń Babata aýylynyń irgesinde ornalasqan. Aýyldyń janynda arab saıahatshylary eńbeginde jıi kezdesetin ortaǵasyrlyq Baladj qalasynyń orny bar. Kesene qalanyń dál ortasynda tur. Arheolog ǵalym, akademık K.M.Baıpaqovtyń derekteri boıynsha keseneniń irgetasy Vİİİ ǵasyrlar shamasynda qalanǵan. Keıin onyń ornyna HVİİ ǵasyrda keseneniń osy kúnge jetken nusqasy boı kóteripti. M.Áýezovtiń tikeleı aralasýymen 1957-58 jyly kesenege alǵash ret arheologıalyq zertteý júrgizilip, onyń tolyq ǵylymı sıpattamasy jasalǵan.
Ysqaq bab kesenesi men onyń janyndaǵy medrese ǵımaraty 2000 jyly Sozaq aýdanynyń ákimi Sozaqbaı Ábdiqulovtyń basshylyǵymen jańǵyrtyldy. Uly baba qurmetine ulan-asyr as berildi. Áýlıe toıynyń laıyqty ótýine bizdiń áýlet te óz úlesin qosty. Babata kesenesine keıin «Mádenı mura» sheńberinde keshendi túrde jan-jaqty jańǵyrtý jumystary júrgizildi.
Shejirede Ysqaq babtan bastap, Qoja Ahmet Iasaýı men onyń aǵasy Sadyr ataǵa deıin 11 atanyń esimderi jazylǵan (Iardıl shaıh, Mýmın shaıh, Musa shaıh, Ismaıl shaıh, Omar shaıh, Huseıin shaıh, Osman shaıh, Mahmýd shaıh, Iftıhar shaıh, Ibragım ata jáne onyń uldary Iasaýı men Sadyr ata).
Ortaǵasyrlyq ǵylymı dástúr boıynsha kóne qoljazbalar men shejirelerde áýlıe, ánbıeler men ataqty adamdardyń aty-jónimen birge olardyń rýhyna baǵyshtalǵan turaqty tirkester de jazylady. Máselen, Muhammed paıǵambardyń esimi atalǵanda mindetti túrde «sallalahý ǵaleıhı ýássálám» degen sózder qosylady. Maǵynasy: «Oǵan Allanyń ıgiligi men sálemi bolsyn». Shejirede sonymen qatar kisi esimderinen keıin «rıza Allahý ǵanhý» (Alla rıza bolsyn), «rahmatýllahý ǵaleıhı» (Allanyń rahmeti jaýsyn),«qaddasa Allahý sırrahý» (Alla rýhyn jarylqasyn) degen sózder bar ekenin eske sala ketkenniń artyqtyǵy joq dep bilemin.
Shejirede esimderi atalatyn Iasaýıdiń ákesi Ybyraıym ata men onyń jary Qarashash anamyz týraly bizdiń zamanymyzǵa deıin úlgi-ónegege toly talaı hıkaıattar jetkendigin jáne olardyń qazaq dástúrine saı túrli nusqalarda aıtylatynyn atap ótken lázim.
Iasaýıden taraǵan ul joq. Sondyqtan Muhammed-Hanafıa urpaǵy ary qaraı onyń aǵasy Sadyr atanyń uly Danyshpan Muhammed qoja (Zarnýqı) arqyly jalǵasady. Danyshpannan órbigen urpaq Mýhıddın shaıh – Aladdın shaıh – Jamaladdın shaıh arqyly Kamaladdın shaıhqa kelip tireledi.
Haziret Kamaladdın shaıhtyń dańqy «Baqsaıys áýlıe» degen atpen qazaq arasyna ǵana emes, búkil Ortalyq Azıaǵa keńinen jaıyldy. Qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezov qoja násilinen, onyń ishinde dál osy Baqsaıys tabynan shyqqan. Uly jazýshy úsh ret (1953 jyly 3 maýsym, 1958 jyly 5 sáýir, 1959 jyly 2 qyrkúıek) orys tilinde óziniń resmı ómirbaıanyn jazǵan, biraq ultshyl, panıslamshyl degen san alýan aıyptaýlardan kóp qýǵyn-súrginge ushyraǵan ol únemi tobyqty ishinde óskendigin basa kórsetse de qoja ekendigin atamaǵan. Erterektegi jazbalarynda ata-tegi, olardyń shyqqan jeri, ósken ortasy jaıly tolyǵyraq maǵlumat bergen. Ol 1928 jyldyń 29 qańtarynda Smaǵul Sádýaqasovqa bergen «Óz jaıymnan maǵlumat» atty jaýabynda: «Meniń atalarym qoja, alǵashqy shyqqan jeri Qarataý deýshi edi. Úlken ákemniń úıinde saqtalǵan shejiresin bala kezde bir kórgenimde bizdiń qojalardyń arǵy atasy Baqsaıys deıdi. Bul Arqadaǵy qoja ataýlarynyń barlyǵynyń uran qylatyn eń qadirli, eń ataqty qojasy bolsa kerek», – delingen.
Muhtar Áýezovtiń Baqsaıys urpaǵy ekendigi jóninde belgili áýezovtanýshylar: fılologıa ǵylymynyń doktory Tursyn Jurtbaı, jazýshylar Kámen Orazalın, Tóken Ibragımov, shejireshi Beken Isabaev, zertteýshiler B.Saparaly, S.Sattarov jáne «Muhtar Áýezovtiń ata-tegi» atty arnaıy ǵylymı eńbektiń avtory, shyǵystanýshy ǵalym, fılologıa ǵylymynyń doktory, profesor Á.Mýmınov jan-jaqty dáleldep jazdy.
Baqsaıys qojalardyń taǵy bir kórnekti ókili – Sarǵaldaq qojanyń uly Qojahmetten týǵan Aıǵanym anamyz edi. Ol áıgili Abylaı hannyń bel balasy Ýálı hannyń jary, qazaqtyń uly ǵalymy Shoqan Ýálıhanovtyń ájesi boldy. Tipti Shoqanǵa yrymdap óziniń uly babasy «Muhammed-Hanafıa» degen esim bergen de Aıǵanym ájemiz desedi. Baqsaıys áýletinen shyqqandardyń qatarynda qazaqtyń alǵashqy jýrnalıseriniń biri, aqyn, «Aıqap» jýrnalynyń shyǵarýshysy ári redaktory Muhamedjan Seralın de bar.
Belgili memleket qaıratkeri Isataı Ábdikárimovtiń nusqaýymen Baqsaıys áýlıeniń zıratyn taýyp, kesenesin kótergen jáne áli kúnge deıin onyń shyraqshysy bolyp kele jatqan ári babamyzdyń ómiri jaıly eki birdeı zertteý eńbek jazǵan jańaqorǵandyq Ermahan Tóreqojaevqa áýlıeniń barlyq urpaqtary atynan zor rızashylyǵym men alǵysymdy jetkizýdi ózimniń azamattyq paryzym sanaımyn.
Sonymen shejirege qaıta oralar bolsaq Baqsaıys atamyzdyń urpaǵy ary qaraı: Nasyraddın shaıh – Habıbolla shaıh – Ýahıdolla shaıh – Qoja Muhammeddın shaıh – Ismaıyl shaıh – Qoja Qasym shaıh – Musa qoja – Hákim qoja – Ahmad qoja – Ábdikárim qoja – Aryslan qoja – Ábdiraqym qoja – Ábdijálel qoja bolyp 13 ataǵa jalǵasady.
S.Sattarov, Á.Mýmınov derekteri boıynsha M.Áýezovtiń atalary dál osy tusta Ábdijálel atamyzdyń úlken uly Ibrahım qojadan tarasa, biz Muzaffar shaıhtyń tuqymy arqyly órbımiz.
Babalar shejiresi ary qaraı Seıit Muzaffar shaıhtyń urpaǵy: Seıit Zeınelǵabıden shaıh – Jamaladdın shaıh – Seıd Hashım shah –– Myrza shah – Ǵudda shah – Seıit Mirhalıd shah – Sheıhul Seıit (shejiredegi tolyq nyspysy: Hadım ǵulama-ı sheıh ýl-mashaıh Seıd áýlıe qoja) – Qul-Muhammed qoja – Seıit Ákiram qoja («Áketaı») – Abrar qoja bolyp meniń ákem Abrar Áketaıulyna jetedi. Eger Áziret Álıden bastap, meniń ákeme deıingi aralyqty sanaıtyn bolsaq, tup-týra 48 ata bolyp shyǵady.
Mine, meniń ata-babalarym men jalpy bizdiń urpaq úshin kıeli sanalatyn shejireniń syry osyndaı. Qazir eski qoljazba qorlarynan, muraǵattardan, alys-jaqyn elderdiń kitaphanalaryndaǵy sırek kezdesetin basylymdardan, Qytaı, Mońǵolıa, Iran, Aýǵanstan t.b. elderden tarıhı Otanyna oralǵan aǵaıyndardan alýan túrli áýlet shejireleri tabylyp, zerttelip, baspasóz betinde jarıalanyp, keıde tipti jeke kitap túrinde jaryq kórýde. Bizdiń shejiremizdiń solarmen úılesetin de, keı jaǵdaıda sáıkes kele bermeıtin de tustary bolýy ábden múmkin. Men óz ata-babalarymnyń shejiresine birden-bir durys osy nusqa dep úzildi-kesildi baǵa berýden aýlaqpyn. Birneshe býyn ókilderi jazyp, únemi tolyqtyrylyp otyrǵan kóne jazbalardyń jańsaq ketken, keıbir oqıǵalar men tarıhı tulǵalar ómirin ózgeshe túsindirgen tustary bolmaı qalmaıdy. Eger de meniń babalarym túzgen shejireni ózderiniń qolynda bar derektermen, eskilikti qoljazba kitaptarmen, arab, parsy jazba eskertkishterimen salystyrý arqyly ǵylymı negizde tolyqtyramyn degen avtorlar tabylsa aldyn-ala rıza kóńilmen alǵysymdy aıtamyn.
Shejire týraly áńgimeni aıaqtaı kele oqýy óte qıyn kallıgrafıalyq qaryptarmen arab, parsy tilderinde jazylǵan kóne qoljazbany qazaq tiline tuńǵysh aýdarǵan belgili arabtanýshy, kóne mátinderdi oqý men zertteýdiń has sheberi Maqsut Shafıǵı myrzaǵa, aýdarma nusqasyna alǵash pikir bildirip, ondaǵy esimi atalǵan tulǵalar ómirine túsindirme jasaǵan Qazaqstannyń halyq jazýshysy, marqum Qaltaı Muhamedjanov aǵamyzǵa, belgili arabtanýshy ǵalym, uzaq jyldar bas múftı qyzmetin abyroıymen atqarǵan din qaıratkeri, fılologıa ǵylymynyń doktory, profesor Ábsattar Derbisáli myrzaǵa, óziniń monografıalyq eńbeginde shejirege jan-jaqty ǵylymı taldaý júrgizgen shyǵystanýshy, fılologıa ǵylymynyń doktory, profesor Áshirbek Mýmınovqa, baba kesenesiniń shyraqshysy Ermahan Tóreqojaevqa jáne «Muhtar Áýezovtiń ata-tegi» atty irgeli zertteýdiń avtory Seıit-Omar Sattaruly men «Islam jáne qojalar» atty kitaptyń avtory, qaraǵandylyq Aıtbaı Káripbekovke, «Ázız áýlet» atty ǵumyrnamalyq baıan avtory, túrkistandyq Aqylbek Manaıbaıǵa, «Uly paıǵambar jáne urpaqtary» atty shejire kitap jazǵan belgili jazýshy Kámel Júnistegine óz eńbekterinde meniń babalarymnyń shejiresine taldaý jasap, pikir bildirgenderi úshin rıza kóńilden shyqqan shynaıy alǵysymdy bildiremin.
Qojalar kóshi
Meniń altynshy atamnan arǵy babalarymnyń ósip-óngen jeri Qarataýdyń etegi, Túrkistan tóńiregi bolǵan eken. Bergi babalarym Shyǵys Qazaqstannyń Aıagóz, Úrjar aýdandary men soǵan shekaralas Qytaıdyń Altaı, Tarbaǵataı óńirlerinde órken jaıypty. Bul – baıaǵy «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynda: «Arǵy sheti Aıagóz, Lepsi, Úrjar. Toqsan myńǵa laıyqty sonda jer bar», – dep jyrlanatyn, túgin tartsań maıy shyǵatyn qunarly ólke, qutty meken. Endi osy ólkege olar Túrkistannan qashan, qandaı jaǵdaıda kelgen degen máselege toqtalaıyq.
Qazaq pen jońǵardyń 1635 jyly Salqam Jáńgir tusynda bastaǵan soǵysy bir ǵasyrdan astam ýaqytqa sozylyp, Shyńǵys han zamanynda bir týdyń astynan tabylǵan jaýynger eki halyqtyń ekeýin de ábden tıtyqtatady. Osy kezde qoly da, quryǵy da uzyn Reseı ımperıasy qazaq jeriniń soltústigi men soltústik-shyǵysyna suǵyna túsedi. Áýeli 1716 jyly Omby, 1718 jyly Semeı, 1720 jyly Óskemen bekinisteri salynyp, patshalyq Reseı qazaq dalasynyń búkil tynys-tirshiligin dál tóbesinen qarap baqylap turatyndaı jaǵdaıǵa jetedi.
Qazaq halqynyń jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúresiniń alǵashqy kezeńi 1723 jyly bastalyp, úzdiksiz sozylǵan qandy qaqtyǵystar 1730 jyly Ańyraqaı túbindegi tarıhı shaıqasta qazaqtardyń jeńisimen aıaqtalǵanymen jońǵarlar jaǵy ońaılyqpen tynyshtala qoımady. Es jıyp, kúsh biriktirgen soń 1739-43 jyldary Qaldan Serenniń basshylyǵymen qaıta shabýylǵa shyǵyp, Abylaı hannyń ózin tutqynǵa alady. Qaharyna mingen qazaqtar judyryqtaı jumylyp, Abylaıdy da bosatady, jońǵarlardy da Tarbaǵataı men Altaıdan asyra túre qýyp, oısyrata soqqy beredi. Qaldan Seren dúnıe salǵan soń olardyń óz ishinde bılikke talas bastalyp ketti.
Jońǵarlarmen ǵasyrdan astam ýaqyt boıyna úzdik-sozdyq júrgizilgen soǵys Qazaq handyǵyn álsiretip jiberse de, el baǵyna qaraı tarıh sahnasyna Abylaıdaı aıbyndy han shyqty. Ol áýeli ábden berekesi ketken halqynyń esin jıyp, eńsesin tikteıdi. Úsh júzge bólinip, ydyraı bastaǵan handyqty bir týdyń astyna biriktirip, búkil qazaqtyń biregeı bıleýshisi retinde altyn taqqa otyrady. Saıasat úshin qos ókpeden qysqan eki alyp kórshisine alýan túrli dıplomatıalyq aıla-tásil de qoldanyp, qazaqtyń esesin de, nesibesin de eshkimge bermeıdi.
Abylaı dúnıe salǵan soń qazaq qoǵamy taǵy da qojyraı túsedi. Bul kezde Jońǵar handyǵy birjolata kelmeske ketse de, onyń ornyn alpys eki aılaly Sın ımperıasy basqan bolatyn. Abylaıdyń dańqty babalary zamanynda qazaqqa táýeldi bolǵan Qoqan handyǵy da bas kóterip, ońtústiktegi qazaqtyń shuraıly jerlerine aýyz sala bastaıdy. 1819 jyly Orta júzdiń sońǵy hany Ýálı opat bolady. Handyq bılikti birjolata joıýdy kózdegen Reseı ımperıasy ejelgi ata dástúrimen saılaǵan Ǵubaıdollany bekitpeı, dala ólkesinde graf M.M.Speranskııdiń reformasyn bastap ketedi.
Reseı ımperıasynyń qazaqtardyń handyq bıligin túp-tamyrymen qurtýdy alystan boljap, qapysyz daıyndyqpen kelgeniniń bir belgisi retinde ımperator bir kúnniń ishinde, ıaǵnı 1822 jyldyń 22 maýsymynda 10 birdeı zańǵa qol qoıady. Olardyń ishinde qazaqtardy otarlaýdyń qatań tártibi bekitilgen «Buratanalardy» basqarý jónindegi jarǵy», «Qyrǵyz-qaısaqtardy» basqarý jónindegi jarǵy», «Sibir gýbernıalaryndaǵy mekemeler» t.b. qujattar boldy.
«Qyrǵyz-qaısaqtardy basqarý jónindegi jarǵyǵa» sáıkes Orta júzdegi handyq bılik taratylyp, qazaq jerine ákimshilik-aýmaqtyq reforma júrgizildi. Oǵan sáıkes 50-60 úıden – aýyl, 10-12 aýyldan – bolys, 15-20 bolystan – okrýg jasaldy.
Jańa reformaǵa sáıkes alǵashqy okrýg 1824 jyly 8-sáýirde Ýálı han ordasynyń tóri sanalatyn Qarqaralydan ashylsa, 1825 jyly – Qusmuryn, al 1826 jyly – Baıanaýyl, Aıagóz okrýgteri qurylyp, olarǵa bir-bir aǵa sultan saılandy.
Árıne, otarshyl apparat bar qazaqtyń basyn qosqan aıbyndy hannyń ornyna bas-basyna bı bolǵan sý jańa aǵa sultandar men tórelerge shen, shekpen taratyp máz qylǵan soń bekinister men qamaldar sala bastaıdy, el ishine ásker toǵytylady.
Eger Speranskıı reformasyna deıin qazaq dalasyn 1803 jyly qurylǵan Jaıyq kazak áskerleri (olardyń sany 1856 jyly 75 myń muzdaı qarýlanǵan adamǵa jetti), 1808 jyly jasaqtalǵan Sibir kazak áskerleri (ondaǵy kazaktar sany 1825 jyly 36 myńnan asty) qorshap tursa, 1840 jyly «Orynbor kazak áskerleri jóninde ereje» qabyldanyp, jalpy quramy 65 myń kazaktardan quralǵan áskerı atamanynyń dárejesi dıvızıa komandırimen shendes jańa jazalaýshy otarlaý apparaty jasaqtaldy.
Osylaısha saıyn dalanyń erkin ulany – erjúrek qazaqtardyń erlik pen qaharmandyqqa toly ejelgi dáýreni kelmeske ketip, olardyń urpaǵy birjolata otarshyldyq qamytyn kıedi.
Qazaq dalasyna túsken bekinisterge áýeli – qorǵan, budan keıin – soldat kazarmasynyń irgesi qalanyp, ile-shala shirkeý salynatyn. Bekinisterge ishki Reseıden qashqan-pysqan tatar, bashqurt sıaqty musylman halyqtarynyń ókilderimen qatar, qazaq arasynda ishinara asyraýsyz, qaraýsyz qalǵan miskinder jumysqa tartylyp, birtindep shoqyndyryla bastaıdy. Tipti áskerı kıim, shen-shekpen úshin qazaqtardyń óz erkimen shoqynýy sıaqty buryn-sońdy bolmaǵan jat qylyqtar da oryn ala bastady.
El aǵalary mundaı soraqylyqqa tosqaýyl qoıý úshin jer-jerden meshit, medreseler ashyp, halyqty musylmanshylyqqa tárbıeleýdi kúsheıtý isin qolǵa alady. Dál osy kezde naımannyń áıgili rýbasy Aqtaılaq bıdiń shaqyrýymen Qarataýdan Shyǵys Qazaqstan jerine qojalar kóshi keledi.
Tap osy jerde myna bir jaıdyń basyn ashyp alǵan jón. Keńes zamanynda shyqqan 12 tomdyq ensıklopedıadaǵy maqalada Aqtaılaq bıdiń týǵan, ólgen jyldary belgisiz dep kórsetilse, táýelsizdik kezinde jaryq kórgen 10 tomdyq ulttyq ensıklopedıada Aqtaılaqty HVİİİ ǵasyrdyń orta tusynda dúnıege kelip, 19 ǵasyrdyń orta shetinde dúnıe salǵan dep berilgen. Meniń oıymsha, sońǵy maqalanyń avtory, fılologıa ǵylymynyń kandıdaty S.Qorabaıdyń derekteri shyndyqqa jaqyn.
Aqtaılaq bı Janaq aqynnyń zamandasy bolǵan. El aýzynda bı men aqynnyń qaǵysýy týraly óleń-jyr da saqtalǵan. Janaq aqyn 1770 jyly týyp, 1856 jyly dúnıe salǵan. Aqtaılaq bı de osy shamada ómir súrgen.
Muny tápishtep jazyp otyrýymnyń sebebi qazaqsha Ýıkıpedıada Aqtaılaq bıdi 1720-1816 jyldar arasynda ómir súrgen degen jańsaq derek berilgen. Bul, árıne, shyndyqtyń aýlynan múlde alys jatyr.
Aqtaılaq bı «Eki qyryq, bir on besten asyp turmyn. Aıaqty apyl-tapyl basyp turmyn», – dep ózi aıtqandaı, uzaq jasap, 95 jastan asqanda ómirden ótken.
Qarataýdan asqan qojalar kóshi HİH ǵasyrdyń 30-shy jyldarynda osy kúngi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Aıagóz óńirine kelip qonystanǵan. Bul Aqtaılaqtyń seksennen asyp, naǵyz abyz aqsaqal jasyna kelgen shaǵy. Keıbir zertteýshiler qojalar kóshi Shyǵys Qazaqstan jerine HVİİİ ǵas
