Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «kúlli jer júzi bizdiń kóz aldymyzda ózgerýde. Álemde baǵyty áli bulyńǵyr, jańa tarıhı kezeń bastaldy» [1]. degen oıǵa taban tiregen baǵdarlamalyq maqalasy tarıhı turǵydan Myrjaqyp Dýlatulynyń ótken ǵasyrdyń basynda jarıalaǵan «Oıan, qazaq!» atty manıfesin eske salady. Ótken tarıhymyz ben osy kontekste búgingi jaǵdaıymyzdy týra qorytý isinde bul maqala táýelsiz oılaýdyń fılosofıalyq ádis-quraly mindetin atqaryp otyr.
Másele mynada. Ulttyń tarıhı tájirıbesin ǵylymı turǵydan qorytý isi elimizde ótken ǵasyrda tikeleı sovettik ıdeologıanyń arnasynda jáne qatal baqylaýy boıynsha júrdi. Basqasha bolýy da múmkin emes-tin. Óıtkeni eldiń tarıhyn jazý, ony fılosofıalyq turǵydan qorytý qyzmeti ımperıalyq ustanymdaǵy saıası júıe qalyptastyrǵan zertteý ınstıtýttary arqyly júrgizildi. Tarıh, fılosofıa jáne basqa gýmanıtarlyq ǵylym salalarynda jazylǵan eńbekter mindetti túrde bıliktiń ıdeologıalyq talap-tilegi men talǵamyna sáıkes kelýge tıisti boldy. Qoǵamdyq oıdyń kórinisi retinde elimizde sovettik kezeńde qalyptasqan gýmanıtarlyq ǵylym salalary belgili dárejede aǵartýshylyq jáne ulttyq oılaý mádenıetin qalyptastyrý mindetin atqarǵandyǵyn joqqa shyǵarý, árıne oryndy bolmas edi. Degenmen, olar basym túrde otarlaýshy mádenıetke táýeldilikti kúsheıte túsý, tipten ulttyq mádenıettiń túpnusqalyq bolmysyn álsiretip, ony kóshirme mádenıetke aınaldyrý mindetin de atqardy. Sonyń birden-bir aıǵaǵy, ulttyq tarıh pen qoǵamdyq oı osy ýaqytqa deıin eldiń júrip ótken joly men shynaıy bolmysyn qorytýda eski metodologıalyq ádis-quraldardan aryla almaı keledi. Basqasha aıtqanda, olar osy kúıde qala bermek, eger ult shyndyǵyn tanyp-bilýde jańa da táýelsiz oılaý fılosofıasyn meńgerýdi maqsatty ári júıeli túrde iske asyrmasa. Rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasy táýelsiz oılaý fılosofıasy degen oıdy biz osy turǵydan túsinemiz.
Máselen, bizdiń ótken tarıhymyzǵa, ásirese, onyń sońǵy eki-úsh ǵasyrlyq kezeńin týra qorytýǵa qatysty qoǵam kóńilindegi alańdaýshylyq týǵyzyp otyrǵan saýaldar bar. Bul máselede ashyqtyq qajet-aq. Qysqasha bolsa da osy taqyrypqa toqtalaıyn.
Bul alańdaýshylyqty týǵyzyp otyrǵan eń kem degende mynadaı eki sebepti bólip aıtýǵa týra keledi. Memlekettik táýelsizdigimizge shırek ǵasyrdan asyp bara jatsa da, birinshiden, «biz qandaı qoǵamnan shyqtyq, ol júıede bizdiń tapqanymyz basym ba, joq álde joǵaltqanymyz basym ba?» degen, ekinshiden, «qandaı qoǵam qurý jolynda turmyz, erteńgi kúnimiz jas býyn urpaqqa jaıly tıedi me, ózgege kiriptarlyqtyń jańa túrine tap bolmaımyz ba?» degen saýaldardyń qoǵam kóńilinen áli de bolsa seıile qoımaǵandyǵy eshqandaı da qupıa bolmasa kerek. Qoǵam osy saýaldarǵa tushshymdy jaýap alǵysy keledi jáne ondaı jaýap alýǵa ol tolyq quqyly.
Shynyn aıtý qajet, memleket óz tarapynan tarıh ǵylymy men tarıhshylarǵa tarıhı shyndyqqa jetýge qajet alǵysharttardy qalyptastyrý isinde biraz jumystar atqardy. Elbasynyń tikeleı qoldaýymen júrgizilgen «Mádenı mura», «Halyq tarıh tolqynynda» atty memlekettik baǵdarlamalar bul pikirge negiz bola alady. «Rýhanı jańǵyrý eldiń ulttyq rýhanı tamyrynan nár ala almasa, — dep kórsetedi memleket basshysy – ol adasýǵa» bastamaq. Qazaq rýhanıatyna nár beretin sondaı rýhanı bastaý kózderininń biri – Alash murasy, ulttyń ózin-ózi saqtaý úshin júrgizgen arpalysty kúresiniń tarıhy. Táýelsizdik kezeńde bul taqyryp qandaı dáreje jáne mazmunda sheshimin tapty, endi osy máselege toqtalaıyn.
Jaqynda ǵana Almatyda bolyp ótken «Bólshevıkı v Kazahstane: zlo ılı blago?» degen dóńgelek ústeldiń mateıaldary ınternet arqyly jaryq kórdi [2]. Mine osy materıaldarda Ch.Laýmýlın jáne B.Sýltanov sıaqty áriptesterimiz «Qazan revolúsıasy bolmasa Qazaqstan búginde shamamen Aýǵanstan qataryndaǵy qoǵam deńgeıinde bolar edi», — degen pikir bildirdi.
Mundaı kózqarasty atalǵan azamattarǵa ǵana tıesili kózqaras retinde qabyldaý, árıne, jańylǵandyq bolar edi. Bizdiń qoǵamda mundaı kózqarastaǵylar az emes. Shyndyq solaı. Bul jetpis jyldan astam ýaqyt boıy ústemdik qurǵan sovettik ıdeologıanyń artynda qaldyrǵan murasy. Sovettik ıdeologıa qoǵamdyq ómirde ústemdik quryp otyrǵan joq, biraq onyń qoǵamdyq sanaǵa tastaǵan dánderi áli de jemisterin berýde. Sonyń birden-bir kórnisi joǵaryda keltirilgen pikir. Al ol pikirdiń astarynda «1917 jyly qazaq qoǵamy úshin sovettik bılikke balama bılik bolǵan emes» degen bólshevıktik tujyrymnyń jatqandyǵyn aıtqan jón.
Sovettik kezeńde mundaı kózqarastaǵylar Kenesary Qasymuly qozǵalysyn — feodaldyq-monarhıalyq, al Alash qozǵalysyn — tar ulttyq-separatıstik qozǵalys retinde baǵalady. Iaǵnı, qazaq qoǵamyn óz betinshe derbes ómir súre almaıtyn qoǵam retinde kórsetýge tyrysty.
Al shynaıy ómirde Sovet ókimetine balama bılik boldy ma? Árıne, boldy. Ol 1917 jyly 5-13 jeltoqsan kúnderi Orynbor qalasynda ótken 2-nshi Jalpyqazaq sezi saılaǵan Alashorda úkimeti bolatyn. Alashorda úkimeti on bes adamnan turdy. Budan tys on oryn qazaq jerindegi basqa ult ókilderine qaldyryldy. Sapalyq turǵydan alǵanda úkimetke múshelikke saılanǵan on bes adamnyń on tórti joǵary bilimdi, tek bireýiniń ǵana (Otynshy Áljanov) arnaıy orta bilimi bar-tyn. Úkimettiń qolynda Alash partıasy daıarlaǵan baǵdarlama boldy. Qazaq qoǵamyna baılanysty ondaı baǵdarlama bólshevıkter partıasynda bolǵan emes. Tarıhı qujattarmen muqıat tanysqan adam bul pikirdiń durystyǵyna jeńil kóz jetkize alady.
Alash qozǵalysy – bul eshqandaı da retrogradtyq qozǵalys emes, ol azattyqqa, erkin damýǵa umtylǵan qazaq halqynyń ult-azattyq qozǵalysy bolatyn. Iaǵnı, kemel aqyl-oı turǵysynan Alash taqyryby daýly taqyrypqa aınalýǵa tıis emes-tin. Óıtkeni, birinshiden, óz baǵdarlamalaryna sáıkes alashtyqtar poláktar nemese fınder sıaqty Reseıden bólinip, derbes memleket quratynyn málimdegen joq. Olar eger Reseı Demokratıalyq Federasıalyq memlekettik qurylymǵa kóshse, qazaq qoǵamy onyń quramynda avtonomıa túrinde bolatyndyǵyn jobalady. Ekinshiden, alashtyqtar qoǵamdyq damýda eýropalyq joldy, ıaǵnı demokratıalyq jáne rynoktyq qundylyqtardy ustanatyndyqtaryn óz baǵdarlamalarynda ashyq jarıa etti. Basqasha aıtqanda, ult tarıhyndaǵy bul býyn ult ómirin beıbit evolúsıalyq jolmen reformalaý ustanymynda turǵan býyn bolatyn. Úshinshiden, Á.Bókeıhanov pen onyń serikteri ózderin uly orys mádenıetine jaqyn turǵandyqtaryn, tipten osy jolda ózderin shákirt sanaıtyndyqtaryn ylǵı da eskertip otyrdy. Qazaq qoǵamynda orys ádebıeti men mádenıetiniń ozyq úlgilerin nasıhattaý jolynda turdy. Á.Bókeıhanov, máselen, L.N. Tolstoıdy sońǵy paıǵambar sanady.
Basqasha aıtqanda, sovettik ıdeologıa kórsetýge tyrysqandaı, alashtyqtar tar aýqymdaǵy ultshyldar emes-tin. Olar berik jalpyadamzattyq qundylyqtar ustanymynda turǵan býyn edi.
Alash qozǵalysynyń tabıǵatyn týra túsiný úshin qozǵalystyń neden bastalǵandyǵyna kóńil aýdarǵan jón. Qazaq azattyq qozǵalysy aǵartýshylyq qyzmetten bastaldy. Sondaı-aq, aǵartýshylyq tolyqqandy qoǵamdyq qubylys retinde kórinýi HH ǵasyrdyń alǵashqy shıregine, ıaǵnı alash zıalylarynyń qyzmetine tus keldi. Jalpyulttyq «Aıqap» jýrnalynyń (1911-1915), «Qazaq» gazetiniń (1913-1918), eki mıllıonǵa jýyq tırajben basylǵan (revolúsıalyq ózgeristerge deıin) qazaq kitaptarynyń jaryq kórýi jáne basqa atqarylǵan ister osy tujyrymǵa negiz bola alady.
Qazaq aǵartýshylyǵynyń hronologıalyq aýqymy jóninde. Salystyrmaly turǵydan alǵanda, máselen, eýropalyq aǵartýshylyq eshqandaı da syrtqy aralasýsyz barlyq qalyptasý jáne damý satylarynan emin-erkin júrip ótti. Al onyń ókilderi eshqandaı da repressıa qurbany bolǵan emes.
Al qazaq aǵartýshylyǵy barlyq belgilerimen tolyqqandy tutas qoǵamdyq proses retinde HH ǵasyrdyń basynda qarqyndy óris alǵanymen, bılik tarapynan qoıylǵan úlken kedergilerge kezikti. Ol bar bolǵany 20 jylǵa jeter-jetpes merzimge sozyldy. Al ony bastap, baǵyt-baǵdaryn anyqtaǵan tulǵalar túgeldeı derlik repressıa qurbany boldy. Al mundaı tragedıany eýropalyq birde-bir ult basynan keshirgen joq. Soǵan qaramastan qazaq zıalylarynyń 20-30 jylda júrip ótken joly kez-kelgen zerdeli adamdy tańǵaldyrmaı qoımaıdy.
HH ǵasyrdyń basyndaǵy ult zıalylarynyń aldyna qoıǵan mindeti qazaq degen «halqyn ult deńgeıine kóterý», óz elin «jat ústemdiktiń tepkisinen qutqaryp óz mekemelerine ıe, táýelsiz bir jeke tulǵaǵa aınaldyrý» (M.Shoqaı) boldy jáne osy muratqa jetý jolynda halyq buqarasymen arada ortaq sana qalyptastyrýǵa kúsh saldy.
Osy rette qazaq aǵartýshylyǵy men ultshyldyǵyna tıesili mynadaı bir jaǵdaıǵa nazar aýdarýǵa týra keledi. Qalypty da beıbit damý jaǵdaıynda aǵartýshylyq qyzmet ulttyq tildiń, bilim júıesiniń , jańa satydaǵy ulttyq mádenıettiń, ulttyq biregeılik pen sananyń qalyptasýymen aıaqtalmaq. Qoryta aıtqanda, aǵartýshylyq ult úshin uıytqy element qyzmetin atqarady. Sol sıaqty ultshyldyq ta bul kezeńde progresshil kúsh ornynda júrip, qoǵamdy ulttyq táýelsizdik pen erkindikke bastap, memleketshildik ustanymnyń qalyptasýyna ıgi áseri bolmaq.
Qazaq aǵartýshylyǵy men ultshyldyǵynyń taǵdyry qaıǵyly qalyptasty. Olar kózdegen maqsatyna jete almaı, bar bolǵany jıyrma jylǵa jeter-jetpes ýaqytta belsendi qyzmetten yǵystyryldy.
1933 jyly 16 aqpanda Arhangelsk túrmesinde jatqan Ahmet Baıtursynuly Ekaterına Pavlovna Peshkovaǵa: «Ia pedagog, svázavshıı s rabotoı prosvetıtelnoı obshestvenno-kýltýrnýıý, pýblıstıcheskýıý, lıteratýrnýıý, ı kak syn poraboshennoı nasıı, provodıvshıı v svoeı rabote opredelennýıý polıtıcheskýıý ıdeıý – ıdeıý osvobojdenıa kazahskogo naroda cherez borbý protıv sýshestvovavshego rejıma, cherez kúltýrnoe razvıtıe ı cherez ýglýblenıe soznanıa naroda; za chto prıhodılas sıdet v túrme, pobyvat v ssylke prı sarskom rejıme. Ia kak syn otstaloı nasıı rabotal s samootverjennym entýzıazmom, otdavaıa vse svoı sıly ı sposobnostı, daje ı zdorove svoe, na delo prosveshenıa kazahskogo naroda. I vot voleıý sýdeb, v blagodarnostza vse eto ot kazahskogo naroda prıshlos mne prı starostı let (62 goda) pobyvat 20 mesásev v túrme, 22 mesásev v konslagere ı ochýtıtsá nakones, v takom polojenıe, gde starostatakýet mená s treh storon».
Á.Bókeıhanov 1933 jyly 29 sáýirde abaqtyda jatqan A.Baıtursynov jóninde E.P. Peshkovaǵa mynadaı málimet beredi: «On prosvetıtel kazahskogo naroda. Baıtýrsynov Kırıll ı Mefodıı, Novıkov ı Radıshev svoego naroda, on sozdal azbýký, kotoraıa po mnenıý profesora Malova, lýchshaıa ız azbýk… Baıtýrsynov A. avtor gramatıkı, sıntaksısa, býkvará, hrestomatıı na kazahskom ıazyke. On Narkompross Kazahskoı ASSR… pervoklassnyı poet, satırık. On patrıot, nasıonalıst… besstrashnyı prorok svoıh ýbejdenıı…» [3].
Bul arada qazaq aǵartýshylyǵynyń bastaý kózinde turǵan Ahmet Baıtursynulyna Álekeńnen asyp minezdeme berý múmkin emes. Sondaı-aq, bul berilgen úzindiler arqyly qazaq aǵartýshylyǵynyń talaıy men taǵdyrynan tolyq málimet alýǵa bolady. Al osy joǵaryda aty atalǵan orys tildi tarıhshy azamattar qazaq aǵartýshylyǵynan habary bar ma eken? Áı, qaıdam, joq-aý! Qazaq aǵartýshylyǵyn túsiný úshin olardyń eńbekterin qazaq tilinde oqý qajet. Ókinishke oraı, sovettik kezeńde bizdiń qoǵamda qazaq tilin meńgermeı-aq qazaq tarıhynan dısertasıalyq zertteýler jazyp, ǵylymı dárejeler alý keń etek aldy. Sol qarqyn áli de báseńsimeı keledi. Máselen, kórkem ádebıet ulttyń jany deımiz. Bul daýsyz aqıqat. Á.Bókeıhanovtyń kórkem aýdarmalarynsyz, pýblısısıkasynsyz, A.Baıtursynulynyń, M.Dýlatulynyń, M.Jumabaevtyń, J.Aımaýytulynyń, M.Áýezovtyń kórkem shyǵarmalarynsyz qazaq azattyq qozǵalysynyń maqsat-muratyn dál de tereń túsiný múmkin be? Árıne, múmkin emes!
Sonymen Alash qaıratkerleri túgeldeı derlik repressıaǵa alynyp, al qozǵalys tarıhy ıdeologıalyq apparat tarapynan nege burmalaýǵa ushyrady? Osy saýalǵa qysqa jaýap izdep kóreıin.
Bul saýalǵa jaýapty ımperıanyń geosaıası jaǵdaıynan izdegen jón.
Á.Bókeıhanov bastaǵan antıımperıalıstik, otarlyq táýeldilikke qarsy saıası top ult ómirine qatysty bir máseleni dál de týra túsindi. Iaǵnı ulttyq memlekettilikti jańǵyrtyp, qalpyna keltirmeı – ulttyń tutastyǵy men biregeıligin, bolashaǵyn saqtaý múmkin emes ekendigin. Olardyń bul áreketin baıqaǵan patshalyq bılik ult zıalylaryn separatıster retinde qýdalaýǵa aldy. Ókinishke oraı, patshalyq bıliktiń bul áreketin sovettik bılik te jalǵastyryp, ult-azattyq qozǵalysty birjola tunshyqtyrdy.
Basqasha aıtqanda, 1917 jylǵy Reseıdegi revolúsıalyq ózgeristerdi paıdalanyp ulttyq memlekettiligin qurý jolyna túsken qazaq jáne oǵan týys halyqtarǵa sovettik bılik ulttyq negizdegi avtonomıa berýden úzildi-kesildi bas tartty. Otarlyq táýeldiliktegi ulttardyń bul áreketine bólshevıkter úkimeti alyp eýrazıalyq ımperıany álsiretetin faktor esebinde qarady.
Belgili geosaıasatker Helford Makkınderdiń aıtqan sózi bar: «geografıa – kez-kelgen teorıalyq máselege berilgen jınaqy jaýap» [4], — degen.
Bólshevıkter geografıaǵa baılanysty strategıalyq maqsatyn, árıne tereń jasyryp ustady. Alǵa shyǵarǵan emes. Al sosıalızm ıdeıasy, tap kúresi jáne basqa teorıalyq ustanymdar, belgili dárejede, bul strategıalyq maqsatqa jamylǵy ról atqardy.
A.Baıtursynov V.I. Lenınge jazǵan hatynda (1920 j): «qazaq halqyn aldaýǵa qurylǵan kez-kelgen quıtyrqy saıasat syrty jyltyr bolǵanymen, eshqandaı da mardymdy nátıje bermek emes. Patshalyqtyń kópǵasyrlyq ezgisine ishteı tynyp, jekkórýshilikpen únsiz shydap kelgen halyq, taǵy da únsiz shydaýy múmkin, biraq onyń bul shydamy sáti túsken bir kúni burq etip syrtqa shyǵýy ábden múmkin» [5], — dep jazdy.
Alash qozǵalysynyń tabıǵı mazmuny men talap tilegin moıyndaýǵa kedergi bolǵan kelesi jaǵdaıǵa toqtalaıyn. 1917 jylǵy Oktábr revolúsıasy nátıjesinde bılikke kelgen Sovet úkimeti sol ýaqytqa deıin otarlyq táýeldilikte azap shekken qazaq halqyna ózin-ózi bıleý múmkindigin berý mindetin kún tártibinen alyp tastap, onyń ornyna tek sovettik, ıaǵnı taptyq negizdegi bılik júıesin engizetinin málimdedi.
Qazaq qoǵamyna baılanysty (tek qazaq qoǵamyna baılanysty emes) máseleniń osy mazmunda qoıylýy qanshalyqty negizdi edi?
Tarıhı tájirıbe kórsetip bergenindeı, bólshevızm tarapynan ult ómirindegi kezekti de mindetti kezeń – ózin-ózi basqarýdyń ornyna taptyq jiktelýdi engizý teorıalyq turǵydan qatelik, al ómirlik tájirıbe turǵysynan ult ómirine jasalǵan qıanat edi.
Jalpy bul máseleni sol tarıhı kezeńde teorıalyq turǵydan alashtyq zıalylar týra túsindirgen edi. Máselen, Eldes Omaruly 1927 jyly tergeýshige bergen jaýabynda mynandaı oıdy bildiredi: «Meniń ultshyldyq senimim mynandaı jaǵdaıǵa baılanysty: men barlyq basqa ultshyl otandastarym sıaqty qazaq elim jaqsy ómir súrse eken degen oıdamyn. Qazaq halqy ekonomıkasy men mádenıetin erkin damytqanyn qalaımyn…».
«Meniń ol kezdegi…… qalyptasqan kózqarasym boıynsha, — dep kórsetti Alashorda úkimeti tóraǵasynyń orynbasary H. Ǵabbasov, 1929 jyly 25 qańtarda bergen kórsetýinde, — halyq bútin jáne bólinbeıtin qubylys edi, soǵan baılanysty men saıası qyzmetimde (basqalarmen birge) tek qana jalpy-ulttyq múddeni basshylyqqa aldym».
Alashtyqtardyń mundaı mazmundaǵy ustanymy osy mezgilde Azıa jáne basqa kontınentterde júrip jatqan ult-azattyq qozǵalystardyń baǵdarlamalyq ustanymymen tolyq úılesimdi bolatyn.
Reseı komýnıstik partıasy qazaq azattyq qozǵalysyn tabıǵı mazmunynan aıyryp, ony ulttyq bostandyq úshin kúres arnasynan shyǵaryp, taptyq negizde jiktelý, bólinip-jarylý jolyna saldy. Bul, árıne, qazaq ult-azattyq qozǵalysyna jasalǵan qıanat edi.
Alashorda úkimetine qatysty mynandaı máselege nazar aýdarmaý qısynsyz bolar edi. Sovettik tarıhnama 1917 jyly 2-shi jalpyqazaq seziniń Alash avtonomıasy men onyń Alashorda atalatyn úkimetin qurý týraly qaýly-qararlaryn negizsiz kontrrevolúsıalyq áreket esebinde baǵalady [6].
Osy rette mynadaı jaǵdaıdy eskergen jón.
Birinshiden, ekinshi jalpyqazaq seziniń shaqyrylýy bul qajettilikten týyndaǵan shara bolatyn. Búkil ımperıa kólemin jaılaǵan berekesizdik jaǵdaıynda Á.Bókeıhanov bastaǵan toptyń bul sıezi uıymdastyryp, ótkizý áreketi asa zor tarıhı jaýapkershilikti moıyndaryna alǵan naǵyz otanshyldyq ustanymnyń úlgisi bolatyn, olardyń bul áreketi otan tarıhynda osy turǵydan baǵalanýǵa tıis.
Ekinshiden, sıez qazaq qoǵamynda erte zamandardan qabyldanǵan salt-dástúr boıynsha shaqyryldy. Uıymdastyrýshy top arnaıy shaqyrýdy el ishindegi bedeldi jáne belgili degen adamdarǵa joldady. 1917 jylǵy qazaq qoǵamy jaǵdaıynda jalpyulttyq jıynǵa ókilder shaqyrýdyń basqa tıimdi jolyn oılap tabýdyń ózi de múmkin emes-tin. Jalpy, mundaı búkil ulttyq quryltaıǵa barlyq óńirlerdegi elge tanymal tulǵalarǵa habar salyp shaqyrý qazaq qoǵamyndaǵy eski zamandardan úzilmeı kele jatqan dástúr bolatyn.
Úshinshiden, ulttyq quryltaı Alash avtonomıasyn qurý týraly sheshim qabyldap, onyń Alashorda atalatyn úkimetin jáne tóraǵasyn saılady. Alashorda úkimetiniń negizgi mindeti memelekettegi berekesizdik, anarhıa jaılaǵan jaǵdaıda eldi búlinshilikten saqtaý áreketi edi.
Qoryta aıtqanda, eldegi alasapyran jaǵdaıda qazaq qoǵamynyń barlyq óńirlerinen jınalǵan ókilderdiń daýys berýi arqyly saılanǵan Alashorda úkimeti bul tolyq legıtımdi bılik túri bolatyn. Tarıh aqıqaty Alashorda úkimetin osy turǵydan qabyldaýdy talap etedi. Alashorda úkimetin qurý arqyly ony uıymdastyrǵan ult zıalylary qazaq jerinde ulttyq memlekettilikti jańǵyrtý isin qolǵa aldy. Sol bir kúrdeli tarıhı kezeńde qazaq eli úshin budan mańyzdy nárse joq ta edi.
Mámbet Qoıgelıdıev, akademık, tarıh ǵylymdarynyń doktory profesor
Eskertýler:
1.Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy . 12 sáýir, 2017 // www.akorda.kz
2.Bólshevıkı v Kazahstane – zlo ılı blago? – Sýltanov htts://365 info.kz
3.Keńestik ıdeologıa jasyrǵan aqıqat. // Jas Alash (№78), 29 qyrkúıek, 2016 j.
4.Kaplan Robert. Mestgeografıı. M., 2016 – S. 84.
Alash qozǵalysy/Dvıjenıe Alash. Qujattar men materıaldar jınaǵy. -Almaty, 2017. 3-tom, 1-kitap. 60 bet.
6.Ocherkı ıstorıı Komýnısıcheskoı partıı Kazahstana. Almaty, 1987. — S.71.
