Qytaı daos bolyp týady, konfýsıan bolyp ómir súredi, býddıst bolyp óledi

Anotasıa: Bul maqalada mıf–din–fılosofıa negzinde qalyptasqan ulttyq nanym-senimin qytaı ádebıetindegi kórinisin roman janry arqyly dáıekteý. XIV-XVIII ǵasyr Qytaı ádebıetindegi 神魔文学流派 tendensıasy sóz bolady. Qytaıdaǵy dástúrli dinder, ejelgi fılosofıalyq kózqarastar, sonmen birge Qytaıǵa syrttan kirgen Býdda, Islam dini jáne mıftiń Ý Shyńynnyń fantasıkalyq, qıal-ǵajaıyp, kóp taraýly áıgili romany «Batysqa sapar»daǵy benelenýi zerttelgen.

Ult mádenıet tarıhyn zertteýde sol ultty quraǵan etnıkalyq toptardy, kóship-qonǵan basqa halyqtardy, olardyń dinin, ádebıetin, tarıhyn, mádenıetin, etnografıasy jaqtarynan zertteýge týra keledi.

Ejelgi qytaılarda jalpy adamzatqa ortaq kózqarasta boldy, aıtalyq; álemniń jaratylysy, qorshaǵan ortanyń yqpaly, táńirge tabyný, kóp qudaılylyq, (ot, sý, jańbyr, boran qudaılary) ata-baba arýaqtaryna sıyný syndy senimderde boldy. Ýaqyt aǵymymen ózge órkenıetpen tikeleı jáne janamalaı aralasty, óz aýmaǵyndaǵy ártúrli taıpalar men halyqtardyń mádenı dástúriniń ıntegrasıasy prosesi júrdi, osylardyń nátıjesinde ózindik qytaı órkenıeti qalyptasty.

Ejelgi qytaılyqtardyń fetıshızm, totemızm, anemızm jáne magıa sıaqty kóne nanym-senimderi boldy. Sonymen birge Chjoý dáýirinen bastap patsha–Kók táńiriniń uly bolyp sanaldy jáne bul mártebe Qytaı bıleýshisiniń enshisinde degen túsinik HH ǵasyrǵa deıin saqtaldy /3.174b/.

Jaýlasqan bektikter dáýiri (b.j.b 475-221j ) «Qytaı fılosofıasynyń altyn ǵasyry» sanaldy, onda ejelden qalyptasqan qytaılyq qundylyqtardyń ornyna, jańa fılosofıalyq ilim paıda boldy. Olardyń eń bastylary Konfýsıı negizin qalaǵan rýjıa ilimi, Laý Zy negizin qalaǵan daosızm, Han Fızy negizin qalaǵan legızm osy úsh baǵytta toǵyz úlken oıshyl halyqtyń sanasyn jańartty.

Bizdiń maqalamyzdyń negizgi júgi bolyp otyrǵan Ý Shyńyn jazǵan «Batysqa sapar» romany Býdda dinimen tikeleı baılanysty. Býdda dini Qytaıda b.e. İ-İİİ ǵǵ. tarala bastady. Qytaıdyń bıleýshi toptary jańa dindi İV ǵasyrdan bastap moıyndaı bastady. Vİ ǵasyrdan H ǵasyrǵa deıin Býdda dini Qytaıda memlekettik din dárejesine kóterildi /3.175b/. Tań bıleýshileri Býddannyń Tántaı mektebin “ımperıanyń saıası quraly” dep qarap, oǵan jan-jaqty qoldaý kórsetip otyrdy. Onda dúnıedeginiń bári – bir ortalyqqa, din jaǵynan – Býddaǵa, ımperıada – bıleýshige qaraı tartylady. Hýaıan ilimi ortaǵasyrlyq qytaılyq fılosofıaǵa óz yqpalyn tıgizdi: osy ilimniń bir túsinigi – lı – zań, prınsıp, ıdeal uǵymyn konfýsıandyq ilimin ýaǵyzdaýshylar ózderine qabyldady /3.185b/.

Tań patshasy Tań Taızuń 629 jyly patsha óziniń quziretin uzartý maqsatynda Shýan zańdy Indıaǵa Býdda kanondaryn alyp kelýge jiberedi, 644 jyly 657 býma Býdda nomdaryn alyp eline oralady, kórgen-bilgenin patshaǵa aıtady. Sol kezde onyń shákirti Bıanjı qaǵazǵa túsiredi, ony “Tań kezindegi batysqa sapar” dep ataıdy. Ustazdary qaıtys bolǵan soń eki shákirti “uly meıirimdi San Zańnyń ańyzy” dep qaıta jazyp shyǵady. Sol sebepti romandy Ý Shyńyn jazǵan joq deıtin ýáj de bar. 1920 j. Lý Shún men Hý Shylar bir aýyzdan jazýshy Ý Shyńyndy osy romannyń avtory dep bekitti /2.128b/

Jazýshy Ý Shyń 1501-1582 aralyǵynda jasaǵan, shyn aty Shýjoń, laqap aty Shy Iaańshanryn, burynǵy Shan ıan, qazirgi Jıańsýdyń Hýııań aýdanynyń adamy. Ákesi Ý Shúı, shyn aty Zy ıanshı, aýmaly tókpeli saıası jaǵdaıda ómir súrgen, usaq saýdager adam bolǵan. Ý Shyńyn kishkentaıynan qıal-ǵajaıyp ertegi-ańyzdarǵa qyzyǵyp ósken, ataqty oıshyl Gymýdyń kitaptaryn kóp oqyǵan.

1550 jyly 50 jasynda Beıjińge kelip Kijúı emtıhanyna qatysyp, joly bolmaıdy, 6 jyldan soń kedeılik saldarynan óz týǵan jeri Húıange kelip monah bolady, 60 jasynan keıin Hańjoýǵa ketedi, ómiriniń sońyna deıin sonda turady. “Batysqa sapar” 1592 jyly jazǵan, jalpy kitap (20 býma) 100 taraýdan turady /2/.

Romanda Qytaıdyń ejelgi ańyz-áńgimeleri men mıfterinde kezdesetin keıpkerlerdiń beınesi jáne ejelgi qytaılyq dinniń fetıshızm, totemızm, anemızm jáne magıa syndy kóne nanym-senimderi, Dao, Konfýsıı, Modı, Býdda, Islam dini negizinde qalyptasqan ǵajaıyp keıipkerdiń halyq arasyndaǵy beınesi kórinis tapqan. Ý Shynynnyń «Batysqa sapar» romany – HVİ ǵasyrdan beri dúnıeniń túkpir-túkpirine keńinen taralǵan eń úzdik shyǵarma jáne mıftik roman bolyp sanalady. «Batysqa sapar» romany kúni búginge deıin oqyrmanyn joǵaltpaǵan, kórgen saıyn, oqyǵan saıyn jańa bir qyry ashylatyn balalarǵa da, eresekter talǵamyna da sáı keletin, jas talǵamaıtyn tamasha týyndy. Alǵash ret kınoǵa aınalyp 1967 jyly Gonkonkta oqyrmanǵa jol tartqannan, qazirge deıin 10 shaqty ret qaıtalaı kınoǵa túsirilgen, dramalyq sahnada sansyz ret qoıylǵan, balalarǵa arnalyp múltfılm de túsirildi /4/. Qytaıdaǵy barlyq álemdik dinder, mıf, fılosofıa «Batysqa sapar» romanynda toǵysqanyn anyq ańǵaramyz jáne sol zamandaǵy feodaldyq qoǵamnyń shyndyǵyn, adamdyq qatynasty, moral-etıkesin jetkizý úshin oıdan da jazýshylyq qıalmen jalǵan men shyndy sheber jalǵaǵan.

Romanda Qytaıdyń Tań dınastıasynyń Býdda ǵulamasy (Dharmakarıa) Shýanzań (Sanzań) múrıtteri Sýn Ýkúń, Jý Bajıe Sha Syńdardyń qorǵaýymen batystaǵy Úndistanǵa baryp Býdda nomyn alyp kelgen shyn tarıhtyń negizinde jazǵan, al shyǵarma sújetin keıpkerlerdiń jolda kórgen qıynshylyqtaryn qytaıda ejelden bar jáne keıinnen paıda bolǵan jáne taǵy basaq ulttyq nanym-senimerdiń negizinde qıystyryp jazyp shyqqan.

«Batysqa sapar» atty romanda adam aınalasyndaǵy kózge kórinbeıtin, seze de bermeıtin tylsym álemdi, kóz aldymyzǵa jandy túrde sýretteıdi, aqyl jetpeıtin sheksizdikti kórkem shyǵarmada beıneleýge tyrysady, shynmen ómirde adam balasynyń barlyq isi osy kózge kórinbeıtin tylsym álemmen tikeleı jáne janamalaı baılanysta bolatyndyǵyn ashyqtaıdy.

Romandaǵy bas keıpker Shýan Zań (602-644) – tegi Chyn, aty Húı burynǵy Lo aımaǵy, qazirgi Hynan ólkesiniń adamy, býddızmdi boıyna sińirgen ustaz, qytaılyq býddıstik aǵymyn qalyptastyrǵan, taqýa ustaz. Romanda onyń aty Tań sanzań nemese Tańsyń dep jazylady, ol óte iltıpatty, tula boıynan izettiliktiń ısi ańqyǵan, ańqaý da adal, astyna aq boz at minip júredi. /5/

Tań zamanynda Býddıstik mektepter paıda boldy. VI ǵ. negizi qalanǵan fılosofıalyq sıntez mektebi Tántaı sektasy dep ataldy. Tántaı sektasy Býdda árbir usaq nársede, árbir adamnyń boıynda ómir súredi, dúnıe birtutas álem, árbir zat pen qubylys ózara baılanysty jáne olar bir sıpattan ekinshisine ótip otyrady, dúnıedegi tirshilik ataýlynyń bul dúnıede ózin-ózi qutqarý múmkindigi bar dep túsindirdi./3.178/ Osy kózqarastyń negizinde romandaǵy ekinshi bas keıipker Sýn Ýkúń sýretteledi, ol Hýago taýyndaǵy maımyldar patshasy, shyn aty Súnshıńjy. Bastan-aıaq alyp dıý-peri, jyn-albastylar jaǵynan jáne jol qıyndyǵynan 9981 ret túrli kedergige tap bolady. Osynyń bárinde Sýn Ýkúń erekshe ónerimen, erekshe qasıetimen jol tabady, ol 72 ret óz beınesin ózgertedi. Ádildik súıgish, erkindik ańsaǵysh óte jaǵymdy, ustazyna adal keıpker retinde somdalǵan.

Romandaǵy úshinshi bas keıipker Jý Bajıe kúnadan tyıylǵan adam beınesinde kórsetiledi. Basy dońyz, denesi adam tárizdi. Ol óte aqkóńil, usaq kúná júredi, ustazǵa adal.

Romandaǵy tórtinshi keıipker Sha Syń taǵy bir aty Ý Jıń, Lú Sha ózeniniń jaǵasyndaǵy jyn. Ol tek bar júkti kóterip júretin, qıyn jaǵdaıda kómek qolyn beretin, ustazyna adal bolyp, onyń aq boz atyn jeteleıdi /8/.

Qytaı tarıhshylarynyń málimetteri boıynsha, musylmandar 618-907 jj. Tań áýleti bılikke kelgen alǵashqy jyldary qazirgi Shınjıań jeri arqyly kelse, al ońtústik-shyǵysynda muhıt arqyly Gýańjoý qalasyna kelgen. Bul kezde Qytaıǵa Islam dinin taratýshylar arabtar men parsylar edi.

Qytaı Tań dáýiri kezinde Ortalyq Azıa, Sogdıan aımaqtary, arab elderimen tyǵyz baılanysta bolǵan. 742 jyly Qytaıdyń astanasy Chanan qalasynda (qazirgi Sıan) ataǵy elge jaıylǵan meshit, keıin taǵy Úlken Sıan meshiti soǵyldy [3.189 b]

1271-1368 jj. mońǵoldyq Iýán áýleti bıligi tusynda Qytaıǵa jaýyngerler emes, saýdagerler, din ýaǵyzdaýshylar, sonymen birge ataqty musylman otbasynyń ókilderi kóship kelgen. Mıń áýleti Iýán áýletiniń salyp ketken jolyn ári jalǵastyrdy. Osy áýlet tusynda musylmandar arasynan birqatar qoǵam qaıratkerleri, kórnekti qolbasshylar, aqyndar shyqty. Qytaıda dinge eriktiliktiń burynnan tereń tamyry jaıǵanyn aıtýǵa bolady. Musylmandar paıda bolǵanǵa deıin san-száo (býddızm, daosızm, konfýsıandyq) – 3 ilim arasynda ózara talas boldy /3.189b/.

Biraq qytaılar dinge kelgende, jeńimpaz ne álsizi dep bóle-jar qaraǵan joq: mysaly qytaılyq adam bir mezgilde daostyq ta, býddıstik te hramdarǵa esh qamyqpastan kirip, shyraq jaǵyp, tilek tilep jalbarynady. Osydan qytaı halqynda jıi mynadaı frazeologızm qalyptasty: «Qytaı daos bolyp týady, konfýsıan bolyp ómir súredi, býddıst bolyp óledi» /3.196b/.

Mıń patshalyǵynyń sońǵy kezinde dıý-peri, jyn-shaıtan, arýaq sıaqty tylsym kúshterdi qatystyryp 神怪小说(fantasıkalyq, qıal-ǵajaıyp) roman jazý Jıachıń patsha tusynda óz bıgine jetti. Qytaıdyń dastúrli dinderi jáne Daýjıaý (daosızm), Rýjıa (konfýsııshildik), Zańshydyq kózqarastary, sonymen birge syrttan engen Býdda, Islam dini qytaılyq órkenıette kórinis taýyp, olardyń ulttyq sana-sezimine sińip ádebıette kórinis tapty. Shúı Jońlın men Lýshıshyń jazǵan “Pyń Chyn ıanı”, Lı Shýjın jazǵan “Jıń Hýaıýan” romandary jáne Pý Suńlıń jazǵan Lıaýjaı ańyzdary osy baǵytta jazylǵan. Al bul kezde hrıstıan dini áli Qytaıǵa tolyq tarala qoımaǵan bolatyn /9/.

«Batysqa sapar» romanyn oqyp otyryp Sýn Ýkúńnyń san beınege ózgerýi, barlyq qıynshylyqta onyń aqyl tabýy, kez elgen jerge kóz ilestirmeı baryp kelýi Qurandaǵy Náml súresi №16-40 aıattaryn eriksiz esińe salady, Súleımen (ǵ.s) ákesi Dáýit(ǵ.s) tiń paıǵambarlyq pen patshalyqta murageri boldy, oǵan qustardyń tili úıretildi jáne bar nárse tıeseli boldy.

Súleımen (ǵ.s) bir kúni jyndardan, adamdardan, qustardan jasaqtalǵan qalyń ásker onyń qolbasshylyǵynda temirdeı tártippen sap túzep alǵa qaraı jyljyp kele jatty. «Qustardyń ishinen húdhúdti (bábisek) kóre almadym, ol óz betimen bir jaqqa ketti me? Sebebin túsindirmese ony qatty jazalaımyn» deıdi.

Kóp uzamaı bábisek ushyp keledi, Súleımenniń dárgeıine bas uryp, joq bolǵan sebebin bylaı jetkizedi, «Sába jerinde bir áıel patshalyq quryp eldi bılep otyr eken, onyń áıel patshasynyń astynda úlken taǵy bar eken, soǵan qaraǵanda onyń bıligi bekem, pármeni kúshti kórinedi. Alaıda olar myna álemdi jaratqan Allaǵa emes, Kúnge tabynady eken, shaıtan olarǵa óz isterin durys kórsetip qoıypty, olar ózdiginen týra jolǵa kelmeıdi dep soǵan siz olardy týra jolǵa shyqyryńyz» dep ótinish jasaıdy.

«Sen myna hatty alyp olardyń patshasy men keńesshileriniń aldyna tasta da, jaýabyn alyp kel» deıdi. Áıel patsha ýázirlerimen hatty oqıdy, aqylgóıleri «biz sizdiń qandaı sheshimińizge bolsa da daıynbyz» dep bar sheshimdi patshanyń ózine qaldyrady, patsha oılanyp elshilerin jiberedi. Súleımen paıǵambar Balqıs patshanyń ákelgen tartý-taralǵysyn eskeremeıdi, «maǵan Allanyń bergen nyǵmeti áldeqaıda qaıyrly ári kóp, sender bireýge bergen jáne alǵan nársege máz bolasyńdar,patshalaryń baǵynsyn, bolmasa esh tótep bere almaıtyn qalyń áskerimmen eriksiz baǵyndyramyz» deıdi.

Áıel patsha Súleımenge keńesshilerimen birge jolǵa shyqqanda, Súleımen patsha keńes quryp: Ýa, ıgi jaqsylar! Olar meniń aldyma kelgenshe, kim áıel patshanyń taǵyn osy jerge alyp keledi» deıdi. Sonda jyndardyń eń myqtysy: siz osy keńesti bitirgenshe sol taqty aldyńyzǵa ákelemin deıdi, sol sátte Ilahı kitapty tereń meńgergen erekshe ilim ıesi: men sol taqty kózińizdi ashyp jumǵansha ákelip beremin deıdi, álgi taq Súleımen paıǵambardyń dál janynda turady /1.378-380 b/.

Demek Sýn Ýkúńdy osyndaı áýlıeniń keıpinde sýrettegen, áýlıede meken, ýaqyt kedergisi bolmaıdy, olar baram degen jerine barady, kelem degen jerine keledi. Al onyń ustazy Tańsyń óte bilimdi, bilim onyń janyna (rýhyna) sińgen kemel tulǵa, ustaz ben shákirttiń ortasyndaǵy tereń súıispenshilik kórinis beredi. Tańsyń ustazdyń búkil bolmysy arqyly býddısterdiń nemese Qytaıdaǵy barlyq din adamdarynyń naqtyly shyn tur tulǵasyn sol arqyly somdaıdy.

Taǵy bir keıipker Jý Bajıe (猪八戒) mundaǵy atynyń ózi kezdeısoq emes, jazýshy ár keıipkeri úshin óte qatty oılanǵan. Qytaıdyń qazirgi zaman ataqty jazýshysy Lý Shún (1881-1936) shashyn tóbesine túıip júretin, tóńkeris jasaýdy bilmeıtin keıipkerine qytaısha ıeroglıf pen latynsha “AQ” dep at qoıýy, ondaǵy “Q” árpi tóbesine shash qoıǵan, nemes eski qytaıdaǵy shashyn órip tómen túsirgen áperbaqandardy beıneleıdi, sol sıaqty jazýshy Ý Shyńyn jaıdan-jaı Joý Bajıe猪八戒 dep almaǵany aıdan anyq. Jazýshynyń asqan rýhanıattyń bıliginde ómir súrgenin baıqaý qıyn emes, mundaǵy猪 (zhu, jý) ıeroglıfi “shoshqa, dońyz” degendi bildirse, 八 (ba, ba) ıeroglıfi “segiz” degendi bildiredi, 戒 (jie, jıe) ıeroglıfi “tıylý, kúnadan tıylý” degendi bildiredi.

Qytaılar ejelden týylǵan balany bóten adamǵa kórsetpeı, atyn da eshkimge aıtpaı, eseıgenge deıin birneshe túrli at qoıady, bul balaǵa til-kóz tıedi degen nanym-senimnen. Al Islamda bala týylǵannan qyrqynan shyqqansha bóten kisige kórsetpeı baǵady, sebebi náreste perishte sanalady, ol kez-kelgen adamdy óz beınesinde kóredi, onyń kózinde kúná perdesi joq. Adamdy Alla taǵala jaratqanda ibilis «jer betinde kúná jasaıtyn qaýymdy jaratpaqsyń ba» dep takaparlanady.

Alla taǵala «ol meniń jer betindegi halıfatym, olardyń dárejesi senen de perishteden de joǵary» deıdi.

Qadir túni taǵy basqa qasıetti kún men túnde kókten perishteler túskende, Jaratýshynyń óz moınyndaǵy paryzdaryn ótep jatqan taqýa quldaryn ǵana óz adam beınesinde kórsetip, qalǵan kúnada júrgen adamdardy kúnasynyń deńgeıine qaraı san túrli maqulyqtyń beınesinde kórsetedi, demek keıbir adam ıt formasynda bolsa, keıbir adam qasqyr beınesinde, keıbir shoshqa beınesinde perishtelerge kórsetedi.

Al náresteniń janynan 40 kúnge deıin bir sátke adam ketpeıdi, sebebi jyn-shaıtan ıekteıdi, ony da bala óz beınesinde kórse júregi shyǵyp ketedi dep qaraıdy.

Demek Jý Bajıe úlken 8 kúnadan tıylǵan adam, biraq adam tabıǵatynda kúna jasaý bar, adam nápisi qashanda jamandyqqa artyp turady, sonyń saldarynan Jý Bajıeni aq kóńil kádimgi jerdegi jaı adamdardyń tıptik obrazy retinde somdaıdy, romanda ol qashanda jaqsylyq jasap júrip, kúnaǵa urynady, sondyqtan da onyń shyn beınesi kúnasyna qaraı shoshqa tıpinde alǵan. Solaı bolsa da ony eshkim jek kóre almaıdy, sebebi ol jaqsylyqa umtylady, adaldyqqa jany qumar, qamqor, janashyr, desede kúnasyz júre almaıdy. Ol bir sulý qyzǵa ǵashyq bolyp sonyń sońynda júredi, qyz onyń keıpinen qorqyp qashyp júrgende, saparda kele jatqan Tań ustaz ben Sýn Ýkúń, Jý Bajıeniń ishki álemin bilip ol ǵashyq sýlý qyzdyń beınesine enip, óz artynan ertip júrip aqyry degenine kóndirip qataryna qosady /9/.

Qytaılardyń jyn-shaıtannan qorqatyny sondaı ateısik qoǵam tolyq ornaǵanǵa deıin túnde dalaǵa shyqannan qoryqqan. Adamdy Alla jaratqanda «ibilis seniń týra jolyńda júrgen adamdy aldynan shyǵyp qıametke deıin azǵyryp otyramyn» degen, «tek meniń azǵyrýymnan óte yqylasty taqýalary bolmasa, derlik meniń sońymnan eredi» degen. Shyǵarmada patsha Indıaǵa Býdda nomdaryna jumsaǵanda búkil ónerdi meńgergen buthanadaǵy maımyldardyń burynǵy patyshasy Sýn Ýkúń jol serik bolyp birge shyǵady, sebebi onyń óneri sondaǵy adamdardyń bárinen ústem boldy, onyń Býddıst hramynda bar ónerdi meńgertken alǵashqy ustazy Shúı Pıtı bul sapardyń asa mańyzdy ári qıan-keski kúrdeli ekenin biletin, sebebi rýhanı sapardyń solaı bolatyna ol jaqsy bilgen.

Sýn Ýkýńdy óte yqylasty taqýa ustaz Tań Syńǵa qosady. Shynymen da adamdar men jyndar ortasyndaǵy 9981 ret qıynshylyqta ol eresen ónerimen bárinde dıý-perilerdi jeńip otyrady. Onyń jyn-perilerdiń ishine erkin kirip-shyǵýy, bultardyń ústinde ushyp júrýi, jerdiń asty men ústinde birdeı kezedi, múlde shamasy kelmeı qalǵan tustarda qosymsha keıipker etip pýsa qudaılaryn kómekke shaqyrady.

Romandaǵy tórtinshi bas keıpker Sha Syń taǵy bir aty Ý Jıń, Lú Sha ózeniniń jaǵasyndaǵy jyn. Sapardy jalǵan Tań ustaz, Jý bajıe, Sýn ýkúń kele jatyp alyp Lú Sha ózeninen óta almaı daǵdarady, sol kezde Sha Syń shabýylǵa shyǵady, sonda aılaker Ý Syń ony degenine kóndirip qatarlaryna qosady. Aq boz at eń alǵashqy monahtyń qytaı jerine minip kelgen sáıgúligi retinde jáne jyndardyń atynyń túsi aq bolady degen túsiniktiń negizinde aq tústi atty Sha Syńnyń jetktep júrýi sonyń nyshany ispetti.

Aýyz ádebıetiniń erteden kele jatqan bir arnasy – mıf, ańyz-ertegiler bir ulttyń dúnıetanymy, oı-órisi, dini men dili, tarıhy men etnografıasy, salt-dástúri jáne mádenıetiniń kózi, bastaýy, aınasy. Sonaý yqylym zamannan rýhanı qazyna retinde saqtap, urpaqtan-urpaqqa mura etip, búgingi bizdiń dáýirimizge jetkizdi. Ańyz-ertegiler halyqtyń ertedegi turmys-tirshiligin, tarıhyn, qoǵamdyq ómirin sýretteıdi, óziniń damý prosesinde kóptegen ózgeristerge ushyrady, árbir tarıhı kezeń erekshelikterin, qoǵamdyq oı-sana men kózqarastardy óz boıyna jıdy/10/.

Mıf, ańyz-ertegilerdi oıdan shyǵarylǵan dúnıe dep qaraýǵa bolmaıdy, kerisinshe, qurylymy jaǵynan eń qarapaıym, al rýhanı qundylyǵy jaǵynan baǵa jetpes asa qymbat kórkem týyndy dep qaraýymyz kerek. Onda kózimiz kóre almaıtyn, qulaǵymyz estı almaıtyn, tek júrekpen sezinetin, materıaldyq álemde shegi joq rýhanı álem bolmysynyń birtutas túsinikti kórinisi baıan etiledi.

Aspan men Jer arasyndaǵy tirektiń bar syr-sıpatyn túsinip boldyq deýge bola ma,
Tirshiliktiń túp bastaýy qaıda, ol qalaı shalqar arnaǵa aınaldy ?
Bastaýy bar qubylystyń aqyry da bolar ma?
Dúnıege osynsha syndarly sıpat darytyp otyrǵan kúsh qandaı ?/10/.

Mine, osy suraqtardyń jaýabyn izdemes buryn tarıhqa kóz salsaq, Qytaıdyń Dadý (Besbalyq) Beıjiń qalasyn 1271 jyly Shyńǵys hannyń nemeresi Qubylaı qalyń áskerimen basyp alyp, Iýan ımperıasyn (元朝) qurdy, sóıtip 279 jyly qazirgi Qytaı terıtorıasynyń negizi qalandy. Osy kezde Qytaıda jańa ádebıettiń de negizi qalandy, ataqty Gýan Hanchıń, Ýań Shyfý, Baı Fý, Ma Jyıýn qatarly óz zamanynyń ozyq drama jazýshylary ádebıetke basqasha saryn alyp keldi, sahnalyq jańa janrdyń aty “aralas drama” (杂剧) dep ataldy, onda bastan-aıaq jazýshy jalyqpaı jumys jasaıdy, ıaǵnı shyǵarmany ózi jazady, sahnada barlyq keıipkerdiń obrazyna ózi kiredi, demek ózi senarıst, ózi rejıser, ózi akter bolady. Osy kezeń Qytaı ádebıetinde sahnalyq shyǵarmalardyń altyn ǵasyry sanalady, bul qalamgerler ádebıettegi “shyndyq pen jalǵandy (幻与真)” jańasha jalǵady, halyq arasyna keń taraǵan ańyz, mıfterdi óz shyǵarmalarynda sol kúnniń shyndyǵymen óte tamasha ushtastyrdy.halyq arasyna keń taraǵan ańyz, mıfterdi óz shyǵarmalarynda sol kúnniń shyndyǵymen óte tamasha ushtastyrdy. Gýan Hanchıńnyń “Dý Ynyń obaldy ólimi” shyǵarmasynda qaryzyn qaıtara almaǵan baıǵus jesir áıeldiń sulý da aqyldy, aqkóńil qyzy Dý Yndy zomager baıdyń tartyp alǵany, sońynda Jań Lúıer meniń ákemdi óltirdiń dep jala japqany, moıyndamasa sheshesin óltiremiz dep qınap moıyndatady, sol kezdiń sotymen ony daraǵa asý sheshim shyǵarady, ólim aldynda Dý Ynyń táńirine jalynýy, “qataryna úsh jyl qýańshylyq bolyp, adamdar qınalsyn” dep tilegen qyzdyń tilegi qabyl bolady. Jas qyzdyń rýhy halyq arasyna qaıtyp keledi, eń sońynda shyndyqtyń beti ashylýy tamasha sýretteledi. Mine osyndaǵy ólgen adam rýhynyń qaıta kelýi, óler aldyndaǵy táńirge jalynýy, onyń tilegen tileginiń oryndalýy shyǵarmada kórinis beredi. Jazýshy buny “Duńhaı teńizi áıeli” atty mıftiń negizinen alsa da, sol qoǵamdaǵy áıelder taǵdyrynyń shyndyǵyna ashyna otyryp, kórkem shyǵarmada tamasha jetkizedi. Ýań Shyfý da “Iyń ıyń” ańyzy negizinde “Batys qujyrdaǵy mahabbat” degen dramasyn jazady, onda Jań Shyń, Iyń Iyńnyń mahabbaty sóz bolady, jeńgetaılyqqa júrgen Quń Nıań men qojaıyn Laý Pý ortasyndaǵy qıan-keski kúresteri, onda feodaldyq neke zańy, otbasylyq zomagerlik, qyzben jigittiń mahabbatyna kedergi bolýy, sońynda rýhtarynyń qosylýy sóz bolady, sondaǵy Quń Nıań sózi qyz ben jigittiń arasyn jarastyratyn termın retinde áli kúnge qoldanylady. Demek osy kezeńnen keıin 1368-1644 jyldar aralyǵyndaǵy 277 jyldarda Manchjýrlar Qytaıda bılikke kelgenimen de Konfýsııshildikten bas tartqan joq, qaıta óz bılikterin sol arqyly kúsheıtýge tyrysty, oǵan kóp kóńil bóldi. Iýan kezeńinde qalyptasqan神魔文学流派(qıal-ǵajaıyp, fantasıkalyq shytyrman oqıǵa) jelisindegi shyǵarmalar óz jalǵasyn tapty, Iýandaǵydaı aralas drama emes, uzaq romanshyldyqqa ulasty /2/.

Mıń patshalyǵynyń bastapqy kezinde ataqty etnograf ǵalym, jazýshy Lo Gýanjúń Qytaıdyń ótken tarıhyndaǵy ańyz-áńgimelerin halyq arasynan jınaqtady, sonyń negizinde ataqty 4 romannyń biri sanalatyn “Úsh patshalyq qıssasy” romanyn jazdy, oǵan ile-shala ekinshi “Sý boıynda” romanyn Shy Naıan jazdy, úshinshisi biz sóz etkeli otyrǵan “Batysqa sapar” romanyn Ý Shyńyn jazdy, tórtinshisi qytaılardyń bas kitaby sanalatyn Saý Shýechın jazǵan “Qyzyl saraıdaǵy tús” romany. Bulardyń barlyǵy da – úlken “rýhanıat sheńberinde” jazylǵan ǵajaıyp roman bolyp sanalady /12/.

Qıal-ǵajaıyp romandar sol kezde Japonıada da sondaı joǵary órleý satysyna kóterildi. Bul janrdyń qıal-fantastıkalyq jaǵy basym, mazmuny san alýan túrli, adamdy ózine baýraý qýaty kúshti, romantıkalyq stılge ıe, bas keıipkerleri halyqshyl, jurtyna adal adam retinde sýretteldi. Qytaı klasıkalyq ańyzdary tulǵalardyń qorshaǵan ortany baǵyndyrý jáne onyń syryn ashý erlikteri negizinde jazylǵan.

Mıf ańyz-ertegilerdiń

jurtqa tez taraıtyndyǵy
sol dáýirdiń ıdeologıasyna aınalatyndyǵy
onyń jergilikti, ulttyq túske boıalatyndyǵy
mazmundylyǵy,
bir ult, halyq mádenıetiniń kórsetkishi bolatyndyǵy,
sol ulttyń dúnıetanymy,
mádenıeti, salt-dástúri, dini, dili;
naqty ýaqyt bildirmeıdi

t.b. da erekshelikterin aıqyn ańǵarýǵa bolady /10/.

Osydan Mıf ańyz-ertegilerdiń ýaqytqa baǵynbaıtynyn bile alamyz.

Qytaıda XIII ǵasyrdyń sońǵy jartysynda bastalǵan qıal-ǵajaıyp dıý-periler ádebıeti XIX ǵasyrdyń basyna deıin jalǵasty, keıin 1857-jylǵy hrıstıandyq mısıonerlerdiń dinı yqpaly Qytaı ádebıetin basqa arnaǵa burdy. Ýan Fý aýdarǵan Darvınnyń “birtindep damý teorıasyna” búkil Qytaı zıalylary ýlandy, ile-shala Rossıadaǵy Qazan tóńkerisiniń saldarynan Qytaıda “komýnızm jeli” azynap soqty, jańa jastar jýrnalynyń tóńireginde ultshyldar, arıstokrattar, komýnıser, eýropashyldar jınaldy.

Degenmen jeńistiń jemisin komýnıser kórdi. “Batysqa sapar” romanyn komýnıser ateıs bolsa da, óz múddeleri úshin ádemi paıdalandy, olar romandaǵy Sýn Ýkúńdy komýnıserdiń kósemi retinde qabyldady, al Jý Bajıeni jaı qarapaıym jer emgen saýatsyz halyq ókili dep bildi, al qarsy bettegi jyn-shaıtandardy Mıń dınastıasy kezindegi irip-shirigen bıleýshi topas toǵyshar, shonjar sheneýlikterdiń tıptik ókili, olar feodaldyq júıede halyqty sol romandaǵydaı sansyz qınaýlardyń astyna aldy dep túsindi, olardy tek Sýn Ýkúń sıaqty batyrlar jeńedi, búgingi komýnısterdiń tıptik obrazy dep dáriptedi /9/.

Adam jaralǵannan kúni búginge deıin bir tylsym kúshti izdedi, eń alǵashqy adamdy kim jaratty, onyń ata-babasy qandaı, aspan men jer ekeýiniń ortasyndaǵy júgirgen ań, ushqan qus, bizderdi qorshaǵan orta kez-kelgen esi durys adam balasyn oılandyratyn is. Qytaıdyń ataqty otanshyl aqyny Chúı-Úan (屈原) (b.z.d.340j.-b.z.d.278j.) osy suraqtardy ózine qoıyp “kókke suraq” poemasyn jazǵan/6/, bul barlyq ultta, barlyq adamzatta bolǵan suraq, osy suraqtardyń jaýabyn ádebıet ber alady. Osy shyndyq “batysqa sapar” romanynda óte jaqsy beınelengen.

Abdýraqyn Nurhalyq,

Ál-farabı atyndaǵy Qazaq-ulttyq ýnversıteti, shyǵystaný fakúlteti, qytaıtaný kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, PhD doktory.

Qazaqstan, Almaty

Paıdalanǵan ádebıetter:

1.Ákimhanov A., Anarbaev N. Quran kárim qazaqsha túsindirmeli aýdarma.- Almaty, “Kókjıek baspasy”,2015

2.Iýan Shıńfı. Qytaı ádebıeti tarıhy. (2-basylym) Joǵary pedagogıka baspasy. – Beıjiń, 2007.

3.Aldabek N.A.., Túrgenbaı A.Á.. Qytaı dinderiniń tarıhy. Oqý quraly. – Almaty: Qazaq ýnıversıteti, 2017

4.Ýań Fıhuń. Qytaı ádebıetiniń qysqasha tarıhy. Jılın ýnıversıteti baspasy. – Chańchún, 2010.

5.中国古代文学（上册）姜光斗主编-上海：华东师范大学出版社2009. 517页

6.Ahmetbekqyzy S. Qajykenova « Qytaı ádebıetiniń hrestomatıasy»

7.Abdýraqyn N. Gaý Lımıń Kóne Qytaı ádebıetiniń hrestomatıasy. – Almaty: Qazaq ýnıversıteti, 2013

8.中国古代文学（上下册）蒋人杰主编-北京：高等教育出版社1997. 523页