Monsha – jýynyp, tazalanatyn oryn. Monshanyń eń qyzyǵy – ystyq býy. Ystyq bý adamnyń qan tamyrlaryn keńeıtedi jáne óte kóp mólsherde ter shyǵarady. Bul terini tazartyp qana qoımaı, zatalmasý prosesin jaqsartady. Monsha ǵımarattary alǵash Grek, Rım, Mysyr,Úndistanda salynsa, qazaq jerine 11 ǵasyrda kelipti. Orys, Fın, shyǵys monshasy degen túrleri de bar. Monsha barlyq adamǵa birdeı paıdaly emes. Júrek aýrýy,  gıpertonıa, arteroskleroz, kóz, qulaq aýrýlary bar adamdar, júkti áıelderge, jas balalarǵa ystyq monshada qatty qyzdyrynýǵa bolmaıdy. Keńestiń kezinde orystandyrýdyń bir sharty bolǵan – orys monshasy elimizdiń qaı túkpirin bolmasyn jaılap ketti. Ásirese soltústiktegiler, monshaǵa barmasa basy aýyryp, baltyry syzdaıdy....

...Alǵash ata jurtqa kelgen jyly. Ákemniń inisi ákemdi Ýral markaly 3 dońǵalaqty motsıkline salyp alyp aýyl monshasyna barady. Ákemdi atpen kele jatqanda mashına soǵyp, jambasy mertikken, taıaqpen júretin. Kıim sheshetin jerde inisi siz sheshine berińiz, men sýyn tarylta bereıin, dep ishke kire sala, atyp shyǵady. Oı, júr kettik, bizge tarıtyn jer emes eken. Ne bolyp qaldy degen aǵasyna asyǵyp, aptyǵyp, oıbaı ishi tolǵan jalań buttar. Káriside, jasyda, balasyda, qasasyn salaqtatyp, shaqpylap júr. Qursyn, kettik dep  jaý kórgendeı aǵasyn súırelep, úıge ákep tastaıdy. Ákem asa dindar bolmasada musylman adamnyń qalaı júrip turýy, ádep ǵurpynan habardar, bes ýaq namazyn qaza etpegen jan. Monshada jalańash júrmeý jaıly paıǵambar Muhammed (s.ǵ.s): - «Alla taǵalaǵa jáne aqryretke senetin adam monshaǵa áýret jerlerin jabynyp kirsin», «Áýret jerin ashqan adamǵa jáne ózgelerdiń áýret jerin qaraǵan adamǵa Alla laǵynet etsin» - degen ósıetin ákem aýyldastaryna aıtyp, maǵynasyn, qazaqy ádebin aýyldastaryna túsindirdi.

Aǵaıyndarymyzdyń elý asyp, alpysty alqymdaǵandary monshaǵa barǵandy qoıyp, mańyna jolamady. Jastarda barýdy azaıtyp edi. Monǵoldar sýǵa túspeıdi, anaý-mynaý degen qańqý sózden qorqyp basynda ish kıimmen, úırenise kele jalań buttarmen jappaı aralasyp ketti... Bul aýyldaǵy aǵaıynnyń háli.

Endi óz álqıssama kelsem... Kókshetaý atyna saı, kórikti, nýly, sýly jasyl qala bolǵanymen   ystyq sý jaǵynan aıtýǵa uıat qala. Orys qojaıyndar bılegen zamanda qalanyń bý qazandyqtarynyń bárine mazýt jaǵatyn peshter qoıǵan. Olardyń qaınatqan sýlary úıdi jylytqany bolmasa, turmystyq qajetke jaramaıdy. Osy mazýttyń bálesinen bolyp ótken ǵasyrda Kókshetaý kók muzǵa oranǵany Kókshelikterdiń esinen shyǵa qoıǵan joq. Qalada aty jer jarǵan № 1 monsha boldy. Halyq jappaı soǵan baratyn. Jastaý kezimizde ımene júrip, baryp júrdik. İsh kıimmen tústik. Ne elden erek birdeńeń barma dep, jalańashtar mazaqtaıtyn. Ol kezde Paıǵambarymyz (s.ǵ.s): «Áýret jerlerińdi jabyńdar! Jalǵyz kezderińde de Alla taǵaladan uıalyńdar!», «Alla taǵala uıattylyqty jáne jabynýdy jaqsy kóredi. Olaı bolsa jýynǵanda áýret jerlerińdi jabyńdar» – degen hadısin estimesekte, birinshi uıatty jerińdi, áýretińdi jaýyp júrýdi, ata-anadan estigenimiz bar, ish kıimmen túsip júrdik. Monǵolıada monshaǵa túsetinder jasyna qaraı bólek túsetin. Qoǵamdyq monshada, 15 jasqa deıingi balarǵa arnalǵan, jappaı jáne úlkenderge arnalǵan, jeke kabınaly dýshtar boldy. Bala kezimizde shalpyldatyp balalarmen birge, eseıgen soń kabınalarda shomylyp júrdik. Shyndyǵy kerek, Monǵolıada orys monshasy degen joqtyń qasy. Oǵan ádeılep baratynbyz. Onyń ózinde jeke-jeke. Al, munda qoǵamdyq monshada jas kárimiz birdeı, áýretimiz ashyq shashyq, jalańash júrege májbúr boldyq. Osy jaǵdaıdan qınalyp, monshasy bar jer úıge kóshtim. Jer úıge kóshken soń rahat. Sóıtip júrgende, ótken qarasha aıynda monshamnyń qazany tesilip qaldy. Qaıda barasyń baıaǵy qalalyq №1 monshaǵa áıelimdi ertip, tartyp berdik. Birer jyl buryn monsha kúrdeli jóndeýden ótken. El maqtap júretin. Jeke túsetin kabınalar barma deımin ǵoı jańadan jóndelgen soń. Bizde kabına bolmaıdy deıdi. Keldik, qaıda barasyń. Arzan eken bes júz tenge. İshinde qansha júrseńde qaqy joq. Kirdim, baıaǵy qalpy, sol shkaf, tóbesinde, legen. Baıaǵy kári-jas, bala-shaǵa bári tyr jalańash sapyrlysyp júr. Atasy, balasy, nemeresi. Múmkin shóberesi de júrgen shyǵar. Biriniń arqasyn biri ysqylap máz máıram. İsh kıimmen kirgen, maǵan kózderiniń astymen qaraıdy. Mende tómen qaraýdan, seskenip, joǵary qaraımyn. Aljapqysh tartqan jalǵyz orta jasta bir qazaq júr. Naǵyz musylman osy shyǵar dep oıladym. Eshkim eshkimnen qymsynyp, qymtyrylyp júrgen joq. Oıbaı aý, ákeniń, atanyń áýretin kórgen balada ar-uıat degen bolama? Bul ne bolyp ketken adamdar dep ishten nalısyń. Taıaqpen súıretilip kelip moshada júr. Orys monshasyn saǵyndyq deıdi. Saǵynǵany qurysyn dep, ishimnen kijinip men turmyn. Deneniń tazasy ne táıiri?! Janyń taza bolmasa. Nemeresine arqasyn ystyryp otyrǵan qarıaǵa jaqyndap, syr tartpaq boldym. Aqyryn nemereńiz arqa ysýǵa jarap qalypty desem. Atada, balada máz. Ata keńtash, osylardyń qyzyǵyn osyndaıda kórmegende, qaıda kóremiz deıdi. Asstaǵfıralla deı jazdap, monshada kıeli sóz aıtpaıtyn esime túsip, aýzymdy jaba qoıdym. Salqyndaıtyn dálizge shyqsam, ár jerde eki úshten dem alǵandar aldyna emes arqalaryna oramal jamylyp, emin erkin, áńgime soǵýda. Bireýleri syra simirip otyr. Orys monshasy jaıly Shapyrashty Qazbek bektiń «Túp – tuqıanymnan ózime sheıin» degen tarıhı kitabynda: - «Men orystardan asqan las eldi kórmedim. Araqqa sylqıa toıyp alyp, áıeli, kúıeýi, kelini, uly, qyzy bári birdeı tyr jalańash monshada shomylyp júrgenin kórip jırkenip kettim. Naǵyz ońbaǵan el eken» dep jazǵany eriksiz esime tústi. Ony oqyǵandar barma? Joqpa?  Qaıdan bileıin? Áı, qaıdam!

Jalańashtarmen til qatysyp kórdim. Oı, orystyń monshasy rahat qoı. Boıyń balqıdy, azdap tartyp jiberseń kóńiliń shalqıdy dep ekilenedi. Balalarmen birge jalań but júrý ersi emes pe deseń, nesi ersi, erkekpiz ǵoı. «Mýjık, estmýjık» deıdi. Ádep boıynsha áýretti jerdi jaýyp, bireýge kórsetpeı, óziń qaramaı júr degen, bar ǵoı dep aqyryn aıtyp kórip edim. Ol ne. Sonda monshaǵa túspeı, sasyp júreıik pe. Jeke túsetinder qymbat. Kópshiliktiń monshasyna arzan, ári kóppen birge júrgen kóńildi deıdi. Din, sharıǵat degendi estip, eskerip turǵan syńaı joq. Monshada kimder joq. Bes jasar baladan, seksen asyp selkildegen shaldar da júr. Olardy kıindire, jýyndyra almaı nemereleri súırep júr. Kıinip dálizge shyqsam, áıelim otyr. Erte shyǵyp alypty. Ne boldy deımin ǵoı, túk bilmegendeı. Qalaı eken desem. Qalaıy qurysyn. Nemeresin ertken áje, qyzyn ertken shesheler. Eń soraqysy bir kelinshek 5 jas shamasynda ulymen birge jýynyp júr. Shydamaı shyǵyp kettim deıdi. Kileń jalańash áıelderdiń ortasyna ul balany qalaı alyp kiredi desem. Ótirik pe, áne ózderi de shyǵypty dep, áıelder jaqtan ulyn ertken kelinshekti nusqady. Táp táýir, otyzdyń ortasyndaǵy qazaqtyń qara tory kelinshegi, uylyna oryssha birdeńe aıtyp, ekeýara máz bolyp keledi. Bizdi sosıalızımniń shyńy, jumaqtyń tóri kommýnızım iliminiń elesi, osy hálge jetkizdi. Túrik serıaldaryn úzbeı kóremiz. Sultan Súleımen serıalynda sultanshalar, áıelder monshaǵa túsip júr. Bári ornymen, jamylǵysymen. Al sodan nege ónege alymaımyz. Úzbeı kórgende sondaımyz. Óte las qylyqtan jırenetin, jaqsydan úırenetin kez ótip barady. Táýelsizdik alǵanymyzǵa shırek ǵasyr. Ana tilimiz aıaq astynda taptalyp, salt-sana, ádep-ǵurypty aıtýdan uıalasyń. Quldyq sanadan arylmadyq. Arylýǵa nıet qulyqta tanytpaımyz. Tanytsaq, monshada bylaı júremiz be? Dambalymyzdy qaıda sheship, qalaı kıiýdi de bilmeımiz. Bilgender úndemeıdi. Saltymyz sanaǵa kirmedi. Dinimizdi, dilimizdi dene jýǵanymyzben baǵdarlap qaldyq. Qashan qazaq bolamyz dep, kijinemiz. Syrtqa shyǵaryp qattyraq aıtaıyq desek, baıaǵy buǵyp qalǵan beısharalyq, ózgelerden seskenemiz.

Túıin: Monshaǵa túsýdiń óz ádebi bar. Basqalar, ózge dindegiler qalaı monshaǵa túsedi ózderi biler. Biraq, bizdiń jónimiz basqa. Qazaq ıbaly, uıatty, ádebi bar, ıslam qaǵıdasyn ustanǵan musylman halyq. Eki dúnıe sardary, aqyrzaman paıǵambary Muhammed (s.ǵ.s): - «Úılerdiń eń jamany monsha. Onda daýystar kóteriledi, áýretter ashylady. Em úshin nemese kirden tazalaný úshin kirgen adam jabynyp kirsin.», «Din baýyrynyń áýret jerine ádeıilep qaraǵan adamnyń qyryq kúndik namazy qabyl bolmaıdy.».- degen hadısterin eske alsaq jetkilikti.

Monshaǵa kirgende aljapqysh tartyp kirsek oǵan múmkindik bar. Sony bireýmiz bastama kóterip, ony arnaıy tigip monshaǵa ákelip bersek, satsaq, musylmandar alary sózsiz. Tek, aıtamyz qunttamaımyz. Bul quptarlyq is. Elimizde 70 paıyzdaı musylman halyq turatyndyǵyn eskerip, monsha ǵımrattaryn ıslamı, qazaqı qaǵıdaǵa saı jabdyqtap salsaq, jalǵan dúnıede ulttyq qundylyǵymyzdy ardaqtaýǵa, mángi dúnıede, suraq kúni musylmandarymyzdy úlken kúnálardan arashalaýǵa zor úles qosyp, saýapty is atqaratyn bolamyz. Osy ıgi isti memleket, qoǵam, din qaıratkerleri qolǵa alsa nur ústine nur bolar edi.

Tazalyq ımannyń jartysy biraq, uıat turǵan jerde ıman turatynyn eskereıik.

Halqymyzdyń salt sanasyna saı ana tilimiz, ata dinimiz, salt-dástúr, ádep-ǵurpymyzdan aıyrylmaıyq, bilgen, bilmegenge úıretip, eldigimizdi saqtap, sanaly, salıqaly ult bolyp uıysýdyń qamyn oılaıyq, ardaqty aǵaıyn.

Shyǵys monshasy. Ár jeke adamǵa arnalǵan.

 Dahan Shókshır