Elimizde 17 mıllıonnan astam jan sany bar, biraq qansha otabasy, qansha baspana bary belgisiz. Ártúrli derekkóz ártúrli aıtady. Buǵan qosylý men ajyrasýdyń turaqsyzdyǵy sebep shyǵar. Al baspanalar salynyp, paıdalanýǵa berilip jatqanymen qazirshe qajetsinýdi qamdap úlgere almaı jatqany anyq. Alaıda sońǵy sanaq nátıjesi qazaqtyń kóbi qalada turtyndyǵyn kórsetti. Biraq bul olardyń báriniń óz baspanasy bar degen sóz emes. Sondyqtan qalda turady degennen júredi degen durys shyǵar. Nege deısiz ǵoı biz qalada aýyldan kelip jaldamaly úıdelerdiń birinen-birine kóship júremiz. Turaqty úıde turýǵa jaǵdaıymyz jaraspaı júrgen jaıy bar. Sebep kóp. Endi ony qalaı sheshýge bolama? «Toqpaǵy myqty bolsa kıiz qazyq jerge kiredi» degendeı bul kúrmeýi kóp máseleni sheshýge, árıne, bolady. Ol jaldamaly baspanalardy zańdy tirkeýden ótkizý qajet.
Qazirgi kúnde Astana, Almaty sekildi iri qalalarda jalǵa beriletin jeke menshik baspana kóp. Olardyń ishinde naqtyly jalǵa berý quqyǵyn alyp, memleketke salyq tólep, zańdy is júrgizip otyrǵany shamaly ekeni belgili.
Men úkimettiń nemese úkimettiń jelkelgen qoǵamdyq uıymdarmen birlese otyryp osy jaldamaly baspanalardy qadaǵalaýyn qalaımyn. Buǵan basty birneshe sebep bar:
Birinshiden, zańdy tirkeýden keıin jyljymaıtyn múlikti jalǵa tapsyrýshyǵa salyq tóletý arqyly qazynanyń qazanyn toltyra túsýge bolady, bul óz kezeginde zańsyz tabys tabýdyń aldyn alady (bir basynda birneshe baspana bar, olardy jalǵa berip memleketke tıyn tatyrmaı júrgender qanshama).
Ekinshiden, olardy zańdy tirkeýden ótkizý arqyly memleket salyqpen qatar jaldaý baǵasyn da belgileı alady. Ony jaldamaly úı ornalasqan aýdanǵa, áleýmettik qurylǵylarmen qamtamasyz etilýine, úıdiń jaǵdaıyna qaraı jáne ár sharshy metri halyqqa qolaıly bolatyndaı etilýi tıis. Mysalǵa Almaty qalasynyń barlyq áleýmettik jaǵdaılarmen qamtamasyz etilgen úılerdiń aılyq jaldaý quny sharshy metrine 1000 teńge dep baǵa belgilendi delik, sonda 40 sharshy metrlik bir bólmeli páter aıyna 40000 teńge bolady. Al memleketke salyqty jalǵa berýshi óz esebinen óteıdi. Alaıda dál qazirgi bundaı páterdiń aqysy joǵardaǵydan 2 ese bolyp otyr.
Úshinshiden, jalǵa alýshylardyń jaǵdaıyn jasaý. Buǵan bir mysal retinde jaladamaly páterlerde turatyndardyń kópshiligi jas otbasylardyń ortasha deńgeıde ekeýiniń jalaqysyn qosyp eseptegende 150000 teńge shamasynda delik, ekinshi máseledegi esep boıynsha qazir bundaı otbasy aılyq jalaqysynyń jartysyn páter aqysyna tólese, komýnaldyq qyzmetter men paıdalaný qunyna 10000 teńden astam shyǵyndalady, oǵan otabasynyń turmystyq tutynýyn qossańyz «aılyq shaılyqqa áreń jetip» júrgen jaıyn baıqaý qıyn emes. Tapqan tabys tirshilik etýden aspaǵandyqtan, qor jıyp bolashaq óz jeke baspanalaryna ıe bolý ertegi bolyp qala beredi. Al bir eńbekkúshine súıengen nemese aılyq tabysy az otbasylar úshin bundaı páterlerde turý han saraıynda turýmen birdeı.
Tórtinshiden, otbasy turaqtylyǵyna, otbasy músheleriniń densaýlyǵy men psıhıkasyna keri áserdi joıý. Búginde otbasyn qurmaı «otyzǵa bara jatyrmyn, odan asyp baramyn» dep áláýlaıyn aıtyp júrgen boıdaqtar men ajyrasyp jatqan jas otbasylar jeterlik. Oǵan osy baspana máselesi, jaldamaly úıdiń jalaqysyn tóleı almaýda basty sebep bolýda. Bul bir. Ekinshiden joǵarda aıtqandaı aılyq tabysy az jandar qala mańyndaǵy jer úılerde turǵan jerinen jumysqa qatynaýdyń qıyndyǵy óz aldyna. Shyny kerek jalǵa alǵan úılerin úı ıeleri jalǵa berý maqsatynda arzan qurylys materıaldarynan sapasyz salady, "vremánka" atalatyn bul úılerdiń astynan syz, tórt qabyrǵasynan sýyq ótedi. Tipti keıbireýleriniń esik-terezesi kún túspeıtin teriskeıge qaratylǵan. Mine bul ondaǵy ómir súrgenderge, ásirese jas nárestelerdiń densaýlyǵyna keri yqpal jasaýda. Úkimet zańdy tirkeý arqyly bundaı úılerdiń jalǵa berýge jaramdy-jaramsyzdyǵyn teksere alady. Atalmysh máseleniń eń bastysy - qazir quldyq sanynyń qursaýy osy jaldamaly baspanadan bastalatyn boldy. Bul ásirese otbasynda ósip kele jatqan táýelsizdiktiń, bolashaq erkin oı sananyń ıesi balalardy «qojaıynnyń qas qabaǵyn» baǵaýǵa úıretedi. Sondyqtan jaldamaly páterlerdi baqylaýǵa alý eń aldymen jaldaýshy men jaldap alýshy arasynda kelisim-shart negizinde júzege asatyndyqtan ár kim óz quqyǵyn qorǵaýǵa bolady. Aıta keterlik bir jaıt qazir jas nárestesi bar otbasyn balalaryń jylaıdy, tynymsyz t.b. syltaýmen kóbinese páterge ala bermeıdi. Bul demografıalyq jaǵdaıymyzǵa da áserin tıgizýde.
Besinshiden, qylmystyń aldyn-alý. Jalǵa beriletin baspanalardy zańdy tirkeý arqyly onda kimniń qaıdan kelip turyp jatqanyn bilýge bolady. Bul kóbinese syrttan zańsyz kelip jatqan zań buzýshylardy azaıtýǵa sep bolady.
Sózdiń sirge jıary jaldamaly baspanalardy zańdy tirkeý árıne jalǵa berýshiler úshin tıimsiz. Meniń oıym sandyraq bolýy múmkin. Biraq jalpy ult múddesimen sanasar bolsaq budan utpasaq utylmaımyz. Batyr Baýkeń aıtqandaı «Otan otbasynan bastalady». Ol úshin otbasy táýelsiz, taza, tıimdi baspanada turý kerek shyǵar. Jalpy úkimet jaldamaly baspanalardy zańdy tirkeý arqyly memlektkede halyqqada ıgi is isteı alady.
Saýalnama
[poll id="3"]
ÁLİBEK Ydyrys
