Taıaý shyǵys jáne soltústik afrıka óńirindegi jańa geosaıası jobalar rejıssórlarynyń jáne alpaýyt elderdiń geoekonomıkalyq múddeler qaqtyǵysynyń shıelenisýi ,jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys  pen álemdik saıasattaǵy keýdemsoqtyq pen aıqynsyzdyq álemdik jáne aımaqtyq jańa oıynshylardyń qalyptasýy zamananynda órshı túsýde. Geosaıası oıyndar negizine dinı sıpat berý arqyly dinder jáne dindarlar arasynda óshpendilik sezimi men dúrdarazdyq týyrýdy kózdeıtin jobalar tutas memleketter men mádenıetterdi joıyp jiberýdi kózdep otyr. Arab álemi elderin dinı negizde biriktiretin negizgi tuǵyr – ıslam dini. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń 60-70 jyldary arab elderi úshin kapıtalısik jáne sosıalısik qurlystan ózgeshe úshinshi joldy izdeýdiń tujyrymdamalary paıda bola bastady. Orta ǵasyrlyq ıslamı memlekettilik dástúrin qaıta kótergen zaıyrly jáne dinı baǵdardaǵy saıasatkerler arab elderi úshin birden bir turaqty damý joly musylmandyq ómir saltyn ustaný dep kórsetti. Bul tujyrymdamalar ishinde ıslam sosıalızmi, ıslam ekonomıkasy, ıslam memleketi uǵymdary talqylanyp, dástúrli ıslam qundylyqtaryn zamanaýı naqty memlekettik qurylys qaǵıdalarymen jáne qoǵamnyń ereksheligimen úndestirip, saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy modernızasıalaýdy usyndy.

Arab álemi elderin uıystyrýshy saıası uıym Arab memleketteriniń lıgasy 1945 jyly quryldy. Uıymnyń quryltaıshylary Mysyr, Sırıa, Transıordanıa (Iordanıa), Irak, Lıvan, Saýd Arabıasy. Quramyna 22 memleketti biriktiretin atalmysh uıym múshelerin uıystyrýshy negiz –  ulttyq  jáne  dinı birgeılik. Islam dini men sharıǵat normalary bul elderde ómir salttyq ustanym jáne ulttyq-dinı qundylyqtar júıesin quraıdy.

HH ǵasyrdyń orta tusynda arab birligi men ultshyldyǵy arab elderindegi túrli saıası qozǵalystar ustanymynyń ajyramas sıpatta boldy. HH ǵasyrdyń basynda  arab elderiniń derbestigi men yntymaqtastyǵy úshin birlese kúresý dinı-saıası negizde birikken halyqaralyq uıymdardyń paıda bolýyna alyp keldi. Sondyqtan da, arab álemin quraıtyn elderdegi din men memlekettiń araqatynasyn zerttegende naqty jaǵdaıdy esepke alyp, júıeli taldaý júrgizýdi qajet etedi. HHI ǵasyr arab áleminde  memleket pen din qatynasy tujyrymdamasy qazirgi zaman jaǵdaıynda turaqty qoǵam qurý aıasyndaǵy zaıyrlylyq pen dindarlyq,zaıyrly jáne teokratıalyq bılik arasyndaǵy qatynasty aıqyndaýdy qajet etip otyr. Arab elderinde ıslam dini halyqtyń dúnıetanymy men salt dástúrinde aıqyn ornyqan,bul óz kezeginde memleket pen din qarym –qatynasyna,saıası mine-qulyqqa jáne qoǵamdyq sana men pikirge eleýli yqpal jasaıdy.    Dinı qundylyqtar qoǵamdyq-saıası jáne quqyqtyq júıeniń   barlyq ınstıtýtaryna ústemdik júrgizedi[1].         

Arab memleketterinde súnnıttik mazhabtar pen shııttik aǵymdar,hrıstıandyq qaýymdar arab ultynyń qalyptasý tarıhy jáne  mádenıetimen baılanysty aıqyndalady.Geosaıası oıyndar negizine dinı sıpat berý arqyly dinder jáne dindarlar arasynda óshpendilik sezimi men dúrdarazdyq uryǵyn sebýdi kózdeıtin jobalar arab memleketteriniń búgini men bolashaǵyna qater tóndirýde. Arab álemindegi memlekettik qurylymdardyń tarıhı jáne zamanaýı túrleri:halıfat,sultandyq,monarhıa, ámirlik,respýblıka. Arab álemindegi din men saıasat araqatynasy bul elderdegi  naqty bir halyqtyń dili men salt-dástúri negizinde qalyptasqan. Sondyqtan da, arab álemin quraıtyn elderdegi din men memlekettiń araqatynasyn zerttegende naqty jaǵdaıdy esepke alyp, júıeli taldaý júrgizýdi qajet etedi.              

Álemniń dinı sýrettemesin zertteý búginde batys pen shyǵys órkenıetteri dúnıesinde bolyp jatqan saıası-dinı ahýaldan týyndaǵan  máselelerdiń mán-maǵynasyn túsinýge múmkindik  beredi. Qazirgi tańda batys  áleminde  dinı fýndamentalızm ıslamızm uǵymymen naqtylanýda.Fýndamentalızm (latyn tilinde-irgetas) barlyq dinderge tán túsinik.Fýndamentalızm saıası jáne áleýmettik turaqsyzdyq jaǵdaıynda jáne moraldyq azyp-tozý kezeńinde paıda bolady.Zamanaýı qoǵamda áleýmettik jáne moraldyq-etıkalyq máselelerdi dinı ilim negizinde sheshý joldaryn ustanatyn sekýlárlyqqa  qarsy fýndamentalısttik toptar dinı mátinderdi tikeleı túsiný men taldaýǵa shaqyrady.Jıyrmasynshy ǵasyrda AQSH –ta protestanttyq shirkeýlerdiń  modernısik jáne lıberaldy dinı ilimine qarsylyq retinde paıda bolǵan fýndamentalıstter 1912 jyly« Negizder»  atty basylym shyǵardy.1919 jyly Fıladelfıada dúnıe júzilik hrıstıandyq fýndamentalısttik asosıasıasy quryldy.Fýndamentalıster  injilge tikeleı túsindirme jasaý men shirkeýlik neke dástúrin jańǵyrtýǵa shaqyryp,mektepterde kreasıonızmdi oqytýdy jaqtap,dinı modernızm men lıberaldy hrıstıandyqtyń zıandyǵyn nasıhattady.Alaıda qazirgi ýaqytta ıslamnan ózge  dinı ilimder men dinı negizdegi saıası ustanymǵa qatysty« ızmder» qoldanylmaıtyn boldy. «Islamızm» jáne «ıslamıstik» aǵymdar uǵymy búgingi batys ǵalymdarynyń ıslam dúnıesine jikshildik pen dúrdarazdyq dániń sebý jolymen ıslam ilimine destrýktıvtilik jáne ásire dinı tanym tán dep túsindirý arqyly batys jurtyna ıslamofobtyq kóńil-kúı qalyptastyrý jolyndaǵy áreketteri. Batys  saıasatkerleri men zertteýshileri ıslamızm jáne saıası ıslam uǵymyn – radıkaldy aǵym termıniniń maǵynasyna saı qoldanady.Eýropasentrızm men batystyq orıentaldyq tuǵyrdaǵy zertteýshilerdiń ustanymy men arnaıy tapsyrystaǵy izdenisteri ıslam ilimi men mádenıetin shynaıy jáne tolyqqandy túsindire almaıdy. İzgilik  pen  meıirimdilik,baýyrmaldyq  pen ádilettilik  dini  ıslamdy túrli «ızmder»aıasynda  qarastyrý órkenıetaralyq jáne dinaralyq  suqbatqa  qarama-qaıshy keletin ustanym.Sondyqtan jas zertteýshiler ıslamızm jáne ıslamıstik aǵymdar uǵymyn uǵymdyq-kategorıaldy apparat júıesine eńdirmegeni jáne zertteý jumysynda qoldanbaǵany jón.

Irak  halqynyń  95%  musylman(súnnıt,shııt,alavılik),5% assırıalyq  ejelgi shyǵys hrıstıandyqty ustanýshylar.El musylmandarynyń quramy shııtter-62%,súnnıtter-35-38%.Eldiń ulttyq quramy-arab,kúrd,túrkimen,ezıdter.Arabtar-78%,kúrdiler-19%,3%-túrikter,túrkimender,parsylar.1960 jyldary elde Baas arab sosıalısik órleý partıasy yqpaldy  saıası kúsh retinde belgili boldy.1979 jyly el prezıdenti bolǵan Saddam Hýseın ábd ál Madjıd at-Tıkrıtı (1937-2006) 1966 jyldan Baas partıasynyń qaýipsizdik qyzmetiniń basshysy,1969 jyly partıanyń bas hatshysynyń orynbasary qyzmetin atqardy.Saddam Hýseın etnıkalyq,dinı,áleýmettik negizde bólingen halyqty biriktirý jolynda áreket jasady. 2002 jyly AQSH bıligi ırakty zulymdyq ósi elderi qataryna qosty.2003 jyly BUU qaýipsizdik  keńesiniń ruqsatynyz  AQSH áskeri ırak aýmaǵyna kirdi.AQSH  jappaı qyryp joıatyn qarý jasaýda degen syltaýmen ırak bıligine qarsy soǵys qımylyn bastady. Irak respýblıkasynyń 2005 jyly qarashada búkil halyqtyq referendýmmen qabyldaǵan  konstıtýsıasynyń 2 babynda ıslam resmı din jáne zańnyń negizi,ıslamǵa jáne demokratıaǵa,quqyq pen bostandyqqa qaıshy eshbir zań qabyldanbaıdy dep kórsetilgen.3 bapta Irak-ıslam áleminiń bóligi jáne kópultty,kópdindi ,arab memleketteri lıgasyn qurýshy memleket  ekendigi,10 bapta qasıetti jáne dinı oryndar mádenı jáne dinı obektiler retinde  memleket qorǵaýynda bolatyndyǵy,40 bapta ar-ujdan jáne din bostandyǵy jarıalanǵan,41 bapta-Hýsseını shııttik topqa dinı rásim ótkizýge quqyq berilgendigi aıqyndalǵan.AQSH bastaǵan koalısıa S.Hýseın bıligin qulatqan soń elde kúrdeli ishki saıası prosester shıelenisip,dinaralyq(shııtter men súnnıtter,musylmandar men ezıdter) jáne ultaralyq(arabtar men kúrdiler) qaqtyǵystar jıi kórinis berýde.Irakta qoǵamnyń dinı negizde bóliný máselesi ótkir tur[2].          .

Lıvıa  halqynyń 95%-musylman,1 %-kopt  hrıstıandary.1951 jyly qabyldanǵan el konstıtýsıasynyń 5 babynda-ıslam memlekettik din  dep jarıalanǵan,21 bapta din bostandyǵy absolútti, memleket barlyq  dinderdi qurmetteıdi.Memleket qoǵamdyq  tártip pen  moraldy saqtaǵan  dinı  ǵıbadattardy  erkin  atqarýdy  qorǵaıdy  dep  kórsetilgen.1969 jyly  tóńkeristen soń  qabyldanǵan  konstıtýsıalyq deklarasıanyń  1 babynda lıvıa halqy-arab ultynyń bir bóligi,2 bapta ıslam  memlekettik din din  dep kórsetilgen.1977 jyly naýryzda qabyldanǵan halyq bıligin ornatý týraly lıvıa  deklarasıasynyń 2 babynda-qasıetti  quran-sosıalıstik halyqtyq lıvıa arab  jamahırıasynyń konstıtýsıasy dep aıqyndalǵan.2008 jyly Damaskde ótken Arab memleketteri basshylarynyń samıtinde Lıvıa tóńkerisiniń kósemi arab elderi basshylaryn shynaıy túrde birigýge shaqyryp, aımaqtyq odaq qurýdy kózdedi. Mýammar Kaddafı (1942-2011)aımaq elderi úshin ortaq valúta – dınardy engizýdi usyndy. Kaddafı arab memleketteri arasyndaǵy alaýyzdyq – arab áleminiń álsizdiginiń túpki sebebi dep atap kórsetken bolatyn. 1970 jyldary jazylǵan «Jasyl kitaptyń» avtory Kaddafı 1969 jyldan 2011 jyl qazan aıyna deıin bılik basynda otyrdy. Kaddafı tusynda Lıvıada áleýmettik salaǵa erekshe kóńil aýdaryldy. Kaddafı elinde saıası reforma júrgizip, eldi solshyldar men komýnıstik ıdeologıadan tazartty. Ol óziniń úshinshi teorıasynda kapıtalızm – bul adamǵa qarsy shyǵý, komýnızm – qudaıǵa qarsy búlik, al úshinshi jol – jamahırıa joly dep kórsetken bolatyn. Kaddafı armandaǵan Afrıka qurama shtattary atty iri geosaıası joba panarabızm ıdeıasyna súıengen. Panarabızm ıdeıasy men ıntegrasıalyq jobalardy  murat  tutqan  Kaddafı  1970  jyly  Mysyr,Lıvıa,Sýdan  memleketterin  biriktirgen  arab  respýblıkalarynyń  federasıasyn  qurý  týraly  Kaır  deklarasıasyn  jarıalaýǵa bastamashy boldy.1972  jyly  Trıpolı  qalasynda  soltústik  jáne ońtústik  Iemen  basshylarynyń kezdesýi  eki  jaqtyń  kelisimimen aıaqtaldy.1974  jyly Lıvıa  jáne Týnıs  birikken  arab  ıslam  respýblıkasynyń  qurylǵandyǵyn jarıalady,alaıda bul jóninde referendým ótpedi.1978 jyly Kaddafı Aljır,Týnıs,Lıvıa memleketterin  biriktirýdi  usynǵan bolatyn.1980 jyly  Lıvıa men Sırıanyń  birigýi  týraly  kelisimge  qol qoıyldy.1982  jyly  Kaddafı  daýly  saıası máselelerdi beıbit  jolmen retteıtin arabaralyq  arnaıy  organ qurýdy  usyndy.1983 jyly  Lıvıa  jáne  Marokko  memleketteriniń  odaǵyn  qurý  týraly  kelisim jasaldy.1970  jyly  Kaddafı  Afrıka birligi uıymynyń  múshe  elderin  ızraılmen  qatynasty  úzýge  shaqyrdy.1973 jylǵy  Sot  kúni soǵysynda ızraıldi  qoldaǵan  AQSH-na  munaı  jetkizýge  embargo  jarıalady.Lıvıanyń bastamasyn  arab  elderi  qoldady.Arab álemi úshin  ıntegrasıalyq  bastamashy  bolǵan  Lıvıany Arab kóktemi jáne  Úlken  taıaý shyǵys jobasy  saldarynan azamattyq soǵys  órti  sharpydy.Qazirgi  ýaqytta  Lıvıanyń  shyǵysyndaǵy Tobrýk qalasynda halyq  saılaǵan parlament,al el astanasy Trıpolıda  BUU jáne  batys  eýropa qoldaýymen qurylǵan ulttyq kelisim  úkimeti jumys  jasaıdy.Tobrýktaǵy  parlament úkimet  pen prezıdenttik keńesti moıyndamaıdy.Búginde  azamattyq  soǵys  saldarynan eldiń ınfraqurylymdyq júıesi  tolyqqandy jumys  jasamaıdy.Qazirgi tańdaǵy arab álemindegi saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń ýshyǵýy, azamattyq qoǵamnyń qalyptaspaýy, bılik pen halyq arasyndaǵy alshaqtyq, áleýmettik máselelerdiń sheshilmeýi jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq, kedeıshilik, azyq-túlik jetispeýshiligi men baǵasynyń ósýi, baspananyń jetimsizdigi, otbasyn qurýǵa jaǵdaıdyń kelmeýi, jemqorlyq syndy dertterden týyndaýda. Amerıkandyq saıasattanýshy Garı Fýller: «Jastar toby basym qoǵam tóńkeriske beıim keledi» - dep sanaıdy. Djek Goldstoýn «Qazirgi álemdegi tóńkeris pen búlikter» atty kitabynda, HH ǵasyrdaǵy tóńkerister jastary basym turatyn damýshy elder men demografıalyq ósimi joǵary elderde bolady dep kórsetedi. Búginde  azamattyq  soǵys  saldarynan eldiń ınfraqurylymdyq júıesi  tolyqqandy jumys  jasamaıdy.2018 jyly naýryzda fransıanyń burynǵy prezıdenti N.Sarkozıdiń 2007 jyly prezıdenttik  saılaý naýqanyna M.Kaddafıdiń qarjylaı kómekteskeni týraly daý shyǵyp N.Sarkozıge aıyp taǵyldy.Kaddafıdiń uly Saıf ál –Islam jáne lıvıalyq isker Zıada Takıdın  berilgen qarajatty qaıtarýdy talap etti.  2011 jyly  arab  kóktemi  tóńkerisiniń  bastaýy  bolǵan-Týnıste  2011-2018 jyldary aralyǵynda 9  úkimet  aýysqan.2018 jyly  dinı negizdegi  an-Nadha  partıasy  bılikke  kelý  jolynda  kúres júrgizýde.Aımaqtaǵy monarhıalyq bılik (Saýd Arabıasy, Bahreın, Kýveıt, Iordanıa) Týnıs pen Mysyrdaǵy jaǵdaı ýshyǵa bastaǵanda óz elderindegi áleýmettik jobalardy belsendi qarjylandyra bastady. Osylaı eldegi bolýy múmkin áleýmettik dúmpýlerdiń aldyn alý sharalaryn sátti júrgize bildi.Saýd arabıasynyń «jas  arabtarynyń» qoǵamdyq ómirdi  modernızasıalaýǵa  jasaǵan  qadamy  dástúrli  arab  qoǵamdarynda   zamanaýı silkinis  týdyryp  jańarýǵa  jol ashýy  múmkin.2018 jyly « Atlantic» jýrnalyna  bergen  suqbatynda Muhammet ben Salman  ıbn ál-Saýd  aımaqtaǵy  turaqtylyqty  nyǵaıtý  úshin  Izraılmen   beıbit kelisimge kelýimiz  qajet  dep  atap kórsetti.Taq murageri Palestına  men  Izraıldiń derbes  memleket retinde  ómir  súrýge  quqyly  ekendigine  nazar aýdardy.2018 jyly  naýryzda Muhammet ben Salman  ıbn ál-Saýd  AQSH-na jasaǵan saparynda iri  jáne  yqpaldy amerıkan-evreı  uıymdarynyń  jetekshilerimen  kezdesti.Bul  kezdesýde  Izraılmen  qarym-qatynasty jaqsartý  jáne ózaraáriptestikti qalyptastyrý  máselesi qozǵaldy.Saýd  bıliginiń Izraılmen  jaqyndasýy Irannyń aımaqtaǵy yqpalyn  álsiretýge baǵyttalǵan.Saýd arabıasy  jáne  Izraıldiń geosaıası  jáne  áskerı  maqsattarynda  jetýi  úshin  kelisimge  kelýi aımaq  elderiniń  qarym-qatynasyna  yqpal  jasaıdy.Saýdıanyń  Izraılmen  qarym-qatynasyn jaqsartýǵa nıettiligi  arab  elderiniń  aýyzbirshiligine  jańa  bir  synaq  bolaıyn dep  tur. 

Mysyr  arab  respýblıkasy.Halyq  sany-95  mıllıon.El  halqynyń  90% -musylman,9-10% -kopt  hrıstıandary,1%-ózge  hrıstıan  qaýymdary.Ulttyq  quramy-98% arabtar.Kopt (kıbt)  patrıarhynyń  rezıdensıasy-Aleksandrıa  qalasynda.1956 jylǵy  el  konstıtýsıasy zaıyrly  sıpatta aıqyndaldy.Arab  álemin biriktirýshilik  ıdeıasyn ustanǵan  Jamal Abdel  Nasyr  sekýlárlyq  pozısıany ustandy.ál-Azhar  ýnıversıtetin zaıyrly memlekettik ustanymǵa saı reformalaýdy   iske asyrdy.Eldiń  otbasylyq,muragerlik quqyqtary sharıǵat zańymen  úılesti.1958jyly Egıpet- Sırıa  birikken arab respýblıkasyn quryldy.Mysyrda 2011 jyly parlament saılaýynda «musylman baýyrlary» saılaýshylardyń 40% daýysyna ıe boldy. «Musylman baýyrlary»(elimizde  tyıym salynǵan) kópshilikti óz  jaǵyna tartý maqsatynda áleýmettik jáne qaıyrymdylyq is-sharalaryn  ótkizdi. Kóptegen elderde terorıstik uıym bolyp sanalatyn «Musylman baýyrlary» (elimizde tyıym salynǵan) qarýly kúresten bas tartyp, bılikke beıbit jolmen jetýdi maqsat etti. Elde áleýmettik baǵdarlamalar men jobalardy qarjylandyrǵan musylman baýyrlary áleýmettik az qamtylǵan toptardyń qoldaýyna ıe boldy.2011 jyly qurylǵan  mysyrlyq  sálafıılik «An-Nýr» («Hızb an-Nýr» – «Nur partıasy»)    dinı negizdegi   partıa bolyp tabylady.El aýmaǵynda  salafızm ıdeologıasyn  ustanatyn  «Ad-daǵýat as-salafıa», « Ál-jamaǵa-ash-sharǵıa», «As-sýrýrıa as-salafıa», «Ansar as-Sýnna ál-Mýhammadıa», «Ál-madhalıa»  syndy  uıymdar bar.2012 jyly prezıdent saılaýynyń ekinshi kezeńinde burynǵy el premer-mınıstri Ahmet Shafıkten basym túsken musylman baýrlarynyń Ádilet jáne damý partıasynyń ókili Muhammed Mýrsı saılaýshylardyń 51,7%  ıe boldy. Egıpette 2012jyly jeltoqsanda dinı negizdegi konstıtýsıa referendým arqyly qabyldandy.Konstıtýsıanyń 1 babynda mysyr  halqy  arab  jáne ıslam-  úmmasynyń bir  bóligi,2 bapta  ıslam-memlekettik  din,sharıǵat qaǵıdalary-zańnyń  negizgi  kózi,3 bapta mysyr hrıstıandary jáne ıýdeıler dinı zańdaryn  ustanady,4 bapta ál-Azhar  ýnıversıteti-  ishki  máselelerin  sheshýde avtonomdy jáne ıslam dini  men teologıasyn,arab  tilin  mysyrda  jáne álemde  oqytýǵa jaýapty,ıslam sharıǵaty boıynsha  týyndaǵan máselelerde ál-Azhar  ǵulamalarynyń pikiri  suralatyndyǵy kórsetildi.12  bapta  bilim men ǵylymdy arabtandyrý  aıqyndaldy, 13 bapta zaıyrly laýazym  ınstıtýtyna  tyıym  salyndy, 44 bapta elshiler  men  paıǵambarlardy  kemsitýge tyıym salyndy.

Musylman  baýyrlarynyń sharıǵat  zańyń  qoǵam ómirine  eńgizýi  ondaǵan jyldar boıy komendanttyq  tártip jaǵdaıyndaǵy  halyq koldamady jáne sharıǵattyq  tártip zaıyrly bılikti jaqtaýshylardyń narazylyǵyn týdyrdy. Eldegi saıası jaǵdaı men turaqsyzdyq dinaralyq qatynasqa da áserin tıgizdi. El halqynyń 10%  quraıtyn kopty hrıstıandary shirkeýi qıratylyp, kopty hrıstıandary men musylmandar arasynda qaqtyǵystar oryn aldy.Musylman baýyrlary bılikke  kelgen  soń mysyr men ıran qatynasy jaqsara  bastady.  2013 jyly  shilde aıynda  bılikti  áskerıler  qolǵa aldy.Ótpeli kezeńde Mysyrdaǵy bılik eldiń áskerı kúshteriniń joǵarǵy keńesinde boldy. 2013 jyly Muhammed Mýrsı  qyzmetten alastatyldy.2013 jyly«Musylman baýyrlary» qyzmetine terrorlyq uıym retinde tyıym  salyndy. 2016 jyly Muhammed Mýrsı  ómir baqılyq bas bostandyǵynan aıyrylý jazasyna kesildi.Musylman baýyrlary uıymyna Reseıde,Bahreınde,Saýd arabıasynda,Sırıada tyıym salynǵan.2014jyly qańtarda Mysyr zaıyrly negizdegi jańa  konstıtýsıa qabyldady Konstıtýsıanyń 2 babynda ıslam-memlekettik  din,3 bapta mysyr hrıstıandary jáne ıýdeıler dinı zańdaryn  ustanady,7 bapta ál-Azhar joǵary sheıhi  laýazymy derbes jáne  joǵary sheıh  qyzmetinen  alynbaıdy, ál-Azhar ǵulamalary arasynan joǵary  sheıhti taǵaıyndaý  tártibi zańmen  aıqyndalady  jáne memleket  ýnıversıtetti qajetti qural-jabdyqpen qamtamasyz etýge mindetti  ekendigi  bekitildi. 19  bapta  İJÓ  4%  bilim  salasyna  bóliný mindettiligi, 22 oqytýshylar jáne olardyń kómekshileri bilim  berýdiń  negizgi  tuǵyry,memleket  ustazdardyń kásibı daǵdysy  men ǵylymı  quziretin damytýǵa kepildik beredi,bilim  sapasyn qamtamasyz  etý  maqsatyndaǵy  eńbegin qarjylyq jáne  moraldyq turǵyda qoldaıdy,24 bapta  ult tarıhy,arab tili,dinı bilim memlekettik jáne jeke jalpy bilim beretin mektepterde oqytylatyn mindetti pánder dep  kórsetilgen,64 bapta senim bostandyǵy jarıalanǵan jáne ılahı  dinderdi ustanýshylarǵa  ǵıbadat ornyń  ashý  zańmen  retteletin quqyq  dep  jarıalandy.

 2014jyly mamyrda  prezıdent saılaýynda feldmarshal Ábdel  Fattah ás-Sısı jeńiske  jetti. «An-Nýr»partıasy Ábdel  Fattah ás-Sısıdi qoldady.2014 jyly qantarda arnaıy tirkelmegen  ımamdarǵa  ýaǵyz  jasaýǵa  tyıym salynǵandyqtan 12myń  ımam ýaǵyz  aıtýdan  shettetildi.Ýaǵyz taqyryptary bılik tarapynan  bekitiletin boldy.El aýmaǵynda 27 myń meshit jabylyp,meshitter bes  ýaqyt namaz  oqıtyn  oryndar retinde qoldanylatyn  boldy. Ábdel  Fattah ás-Sısı pármenimen Ál-Azhar ýnıversıtetinde Áshǵarı  aqıdasyn oqytýǵa aıryqsha mán berildi.Zaıyrly negizdegi shetin kózqarastaǵy qurylymdar«Mysyr jaýyngerleri», «Tóńkerisshil brıgada qozǵalysy», «Molotov qozǵalysy», «6 sáýir qozǵalysy» bılikti  syn tezine  alýda.Meshitterdi  qatań qadaǵalaý,din qyzmetkerleriniń qyzmetin  shekteý,dindarlardy ańdý jáne  tyńdaý,qamaý-bul  radıkalızmmen  kúresýdiń kúshtik tásiliniń dástúrli  máziri.Bul tásil qazirgi ýaqyta  nátıjeli  bolmaı  tur.2017 jyly sáýirde  Kaır jáne Aleksandrıa qalalaryndaǵy  kopt shirkeýlerinde bolǵan jarylystar  antıterrorlyq qyzmettiń  álsizdigin dáleldeıdi.Túrmeler radıkaldy  ıdeologıanyń oshaǵyna aınaldy.Avtorıtarlyq  is-sharanyń kúsheıýinen Mysyrda  dinı  jáne  zaıyrly opozısıa jasyryn áreketke kóshken. 2017  jyly maýsymda Mysyr  jáne  Saýd  Arabıasy  teńiz  shekaralaryn  demarkasıalaý  nátıjesinde  Qyzyl  teńizdegi  Tıran jáne Sanafır  araldary  Saýd arabıasyna  berildi.2018jyly mysyr ýaqyp mınıstrligi  áleýmettik  jelilerde,ásirese  elde jıi qoldanylatyn Facebook jáne Twitter jelisinde  ateızm,bıdǵattyq  ilim,ekstremısttik  ıdeıalardyń taralýyna qarsy  keshendi  jumystar  júrgizý jospary qolǵa alynǵanyń  jetkizdi.

Eldiń  Sınaı túbeginde 15-ke jýyq ásire dinshil  top  áreket jasaıdy.2011 jyly «Ansar Baıt-ál-Makdıs» uıymy «Vılaııat Sınaı» qurylǵandyǵyn jarıalady.2014jyly«Ansar Baıt-ál-Makdıs» uıymy DAISH qataryna qosyldy.Sınaıdaǵy memlekettik ınfraqurylymdar álsiz.Sınaıdyń  ońtústigi týrızm bıznesinen túsken  mol tabysqa  kenelýde,al  soltústik bóligi  kedeıshilik qamytynda kúı keshýde.Bedýın taıpalarynyń memlekettik qyzmetke, ásker jáne polısıaǵa qyzmetke turýyna kedergiler  kóp. Joǵary oqý oryndarynda oqıtyn bedýınderdiń  sany az. Bedýın taıpalarynyń negizgi kásibi Gaza sektoryna zańsyz  taýar  ótkizý.2018 jyly qańtarda«Vılaııat Sınaı» gaza sektoryndaǵy  HAMAS uıymyna jıhad  jarıalady. Jıhad jarıalaýǵa HAMAS uıymynyń ıranmen jaqyndasýy  sebep bolǵan.  Egıpet halqynyń  30% kedeı, 35% saýatsyz.Turǵyndardyń 35% astamy áli de bolsa saýatsyz.Bul isti aýyzdyqtaýǵa,shyn mánisinde shamamyz jetpeı otyr[3].          .Eldiń  ekonomıkalyq-áleýmettik  máseleleriniń  sheshilmeýi,dinı arazdyq,taıpalyq bólinýshilik,halyqtyń  bilim deńgeıiniń tómendigi,azamattyq  qoǵam  ınstıtýttarynyń  álsizdigi,syrtqy kúshter  yqpalyna  qarsy tura almaý eldiń  turaqty  damýynyń  basty  sebepteri.

Iemen  halqynyń  99%-musylman,basym  bóligi-musylman  súnnıtter(shafıı,hanafıı,malık mazhabtary,)  jáne shııt-zeıdıtter,sondaı-aq,hrıstıandyq(katolık,protestant,ejelgi  shyǵys  shirkeýleri)ıýdeı,ındýızm,zoroastrızm  senimin ustanýshylar  bar.Iemen  respýblıkasynyń  1991 jyly  qabyldanǵan konstıtýsıasynyń  1 babynda  ıemen  halqy  arab  jáne  ıslam  áleminiń bir bóligi dep  kórsetilgen.Negizgi  zańnyń  2 babynda ıslam  memlekettik din,3 bapta sharıǵat-el  zańynyń negizgi  tiregi  retinde aıqyndalǵan.Sonymen qatar,21 bapta  memlekettiń sharıǵat boıynsha  zeket jınap jáne  jumsaıtyndyǵy naqtylanǵan,59 bap dindi jáne  otandy qorǵaý  azamattyń  qasıetti boryshy dep  kórsetilgen. El halqynyń 38  paıyzyn  shııt-zeıdıtter quraıdy.

Hýsıler nemese Ansar Alla  Iemende áreket jasaýshy shııttiktiń zeıdıt tarmaǵynyń  áskerı toby.Negizin  salýshy –Hýseın ál-Hýsı.2004 jyly Iemen bıligine qarsy búlik uıymdastyryp,eldiń  ońtústik aımaǵyn  basyp aldy .2011 jyly ıemendegi tóńkeris saldary  2012jyly soltústik aımaqtyń týmasy prezıdent  Álı  Abdalla Saleh(1942-2017) bılikten  ketýge májbúrledi.2011 jyly  qarashada Er-Rıadta saýd koroliniń  qatysýymen  parsy  buǵazy arab elderiniń  yntymaqtastyq  keńesi daıarlaǵan kelisimge  qol  qoıylǵan soń el bıligi vıse-prezıdent sońtústik aımaqtyń týmasy súnnıtAbd-Rabb  Mansur  Hadı  qolyna ótti.2014 jyly  bılikti qolyna  qaıta  alǵysy  kelgen  Saleh  hýsılermen mámilege  jasap eldiń  soltústigin  basyp aldy.2015jyly hýsıler eldiń astanasy Sana qalasyn ıelendi.El prezıdenti Abd-Rabb  Mansur  Hadı  saýd arabıasyna  ketýge  májbúr boldy. 2015 jyly Saýd Arabıasy  bastaǵan  koalısıa(Mysyr,BAÁ,Kýveıt,Bahreın,Sýdan,Iordanıa,Katar,Marokko)Abd-Rabb  Mansur  Hadı  jaqtastaryna qoldaý  kórsetýde.Eldiń tutastyǵyn  saqtaýdy qalaıtyn Hadıdiń  ótinishimen  arab elderiniń  áskeri  el aýmaǵyna kirdi.2007jyly  qurylǵan «Ońtústik  qozǵalysy»(Ál-Hırak) ońtústiktiń  derbestigi  úshin  kúresedi.Ońtústik  qozǵalysyna  saýd arabıasy  men  BAÁ qoldaý  kórsetedi.Derekter boıynsha,hýsılerge ıran,sırıa  áskerı jáne qarjylaı qoldaý kórsetedi.Shııter eldiń soltústik aımaǵyn mekendeıdi.1962 jylǵy  tóńkeriske  deıin bul  aımaqta  zeıdıttik  ımamat bolǵan.Eldegi  soǵys saldarynan 3  mıllıon  bosqyndyqqa ushyraǵan.Iemendegi saıası   daǵdarystyń áleýmettik-ekonomıkalyq,dinı,rý-taıpalyq  sebepteri men shıeleniske yqpal etýshi ishki jáne syrtqy  faktorlary bar.Jahandyq   jáne  aımaqtyq oıynshylardyń  geosaıası jáne geoekonomıkalyq  múddeler  qaqtyǵysy men áskerı teketiresi  arab áleminde beıbit ómir men tynyshtyq  ornaýyna  kedergi  bolyp  otyr.

Sırıa  arab  respýblıkasy.El  halqynyń  93%-musylman(75%-cúnnıt,13%-shııt,3%-drýzd),6%-hrıstıandyqty  ustanady.Ulttyq quramy-90%-arab,9%-kúrd  jáne  sherkesh,túrkimen,armán ulttarynan quralǵan.2012 jyly qabyldanǵan  konstıtýsıanyń  1 babynda sırıa halqy arab ultynyń  bóligi,3 bapta  respýblıka prezıdentiniń  dini-ıslam,ıslam quqyǵy-el zańynyń negizgi  kózi,memleket  barlyq  dinderdi qurmetteýi  tıis jáne qoǵamdyq tártipti buzbaıtyn ǵuryptardyń oryndalý erkindigi  qamtamasyz  etiledi,dinı  qaýymnyń  jeke mártebesi qorǵalýy jáne  qurmettelýi kerek dep  kórsetilgen.7 bapta konstıtýsıalyq ant jaratýshynyń  atymen  beriledi dep  aıqyndalǵan.Qazirgi  tańda  el  bıligi-baas  partıasynyń qolynda.1947jyly Sırıada Baas(Arab  sosıalısik  órleý  partıasy) quryldy.Partıanyń  tuǵyry-panarabızm,arab sosıalızmi,antıımperalızm.Urany -birlik,azattyq,sosıalızm.Partıanyń bólimsheleri Irak,Aljır,Mysyr,Iordanıa,Kýveıt,Lıvan,Lıvıa,Palestına,

Sýdan,Týnıs,Iemen,Mavrıtanıa,Sırıada  bar. 1966 jyly partıa sırıalyq jáne  ıraktyq  bólimshelerge  bólindi.Bul  arab  álemine ortaq  saıası  tuǵyrdyń  bar ekendigin kórsetedi. 2015 jyly qyrkúıekten B.Asadtyń suraýymen Reseıdiń áskerı ǵaryshtyq kúshteri radıkaldy toptarǵa áýeden soqqy jasaýda.Sırıanyń Hmeımım qalasynda reseılik áskerı kúshteri shoǵyrlanǵan,al Tartýs  portynda  reseı  áskerı teńiz kúshiniń  materıaldyq  qamtamasyz etý tirek  bazasy ornalasqan. Latakıa aýdanynda alavıler shoǵyrlanǵan.Sırıadaǵy shıelenisti saıası-dinı jaǵdaı shıelenisip aımaqtyq jáne jahandyq sıpat alyp bara jatqan tárizdi. Bashar Asadqa qarsy opozısıa kúshter jaǵyna ásire dinshil toptar qoldaý kórsetýde. Al alavıtter, drýzdar, hrıstıandar úkimetti qoldaýda. Sırıadaǵy qaqtyǵys shekaralas elderge de teris yqpal etip otyr. Qazirgi Sırıa aýmaǵynda túrli saıası jáne dinı toptar,radıkaldy jáne lańkestik toptar da áreket etip otyr.Jeneva qalasyndaǵy mıgrasıa boıynsha  halyqaralyq uıymnyń derekterine súıensek,  Soltústik afrıka jáne Taıaý shyǵys elderindegi qyrǵynnan bas saýǵalaǵan bosqyndar sany Eýropa odaǵy elderinde mıllıonnan asqan.Taıaý Shyǵystaǵy  kıkiljińder men qaqtyǵystar qurbandarynyń sany 250 myńnan asqan.DAISH  jáne basqa lańkestik uıymdardyń jankeshtileri beıbit turǵyndardyń otanyń tastap ketýge májbúrleýde.Radıkalshyldar Sırıadaǵy kóne mádenı-tarıhı obektilerdi qıratty. Drýzdar  Sırıa,Lıvan,Iordanıa  jáne  Izraıl  aýmaǵyn  mekendeıtin arabtardyń etnokonfessıonaldy toby.Sırıalyq  drýzdar  Jabal-drýz  aımaǵynda  qonystanǵan.1981  jyly strategıalyq turǵydan  mańyzdy Golan  jotasyn  ızraıl aneksıalaǵan  soń drýzdarǵa  ızraıl azamattyǵyn alý  usynyldy.Drýzdardyń kópshiligi  sırıalyq azamattyqty saqtap  qaldy.Izraıldegi drýz qaýymdarynyń knessette  ókilderi  bar  jáne drýzdar eldiń  áskerinde  qyzmet  atqarady.Drýzdardyń  dinı ilimi XI  ǵasyrda Mysyr jáne  Ońtústik Lıvandaǵy  ısmaılıttik dinı ustanym aıasynda  qalyptasty.Drýz  iliminiń  qalyptasýyna  Muhammet  ben  Ismaıl  Darazı  yqpal  etti.Drýzdar  ózderin  taýhıd  senimin  ustanýshylarmyz  dep  sanaıdy.Kalıma shahadany  tilmen aıtady.Drýzdar tán  ólgen  soń jannyń  bir deneden ekinshi denege aýysýyna senedi.Bóten  ortada dinı  ilimderin  jasyrýdy  ábestik  sanamaıdy.Qurban  aıt  jáne  shııttik aza  kúni  ashýrany atap ótedi.Dinı  jıyndary  beısenbi  kúni  kún batqan  ýaqytta  ótedi.Keıbir  dinı ǵuryptary jasyryn  ótkiziledi.Drýz  qaýymyn  40  jasqa  tolǵan bilimdi  jáne  bedeldi  ýkkal (bilgir) basqarady.Drýzdar aqıqat  adam  abyroıynyń negizgi ólshemi dep  sanaıdy.Kóne  Ósıet,Jańa  Ósıet,Quran-Kárimdi qasıetti kitaptar  dep sanaıtyn  drýzdar ózderiniń  kıeli kitaptaryn  dinı jıyndarynda oqıdy.Dinı  rámizderi-jasyl  tús-ǵalamdyq aqyl,qyzyl tús-ǵalamdyq jan,sary  tús-sóz,kógildir tús-yqtımaldyq jáne  múmkindik,aq  tús-bolashaqty  bildiredi.Drýz  otbasylyq  quqyq  kodeksin1948jyly    Lıvan ,1953jyly  Sırıa,1961 jyly  Izraıl parlamentteri qabyldady.Taıaý  shyǵys  drýzdary  arab  tiliniń  sırıa-lıvan,palestına-ıordan  dıalektilerinde  sóıleıdi.Qazirgi  kezde  Lıvan úkimetinde drýzdar  úsh  mınıstrlikti  basqarady.1939  jyldan Damask qalasynda antıohıa  patrıarhatynyń  rezıdensıasy  ornalasqan.

Sırıada bılik basynda alavılik top el tizginin ustap otyr.Alavııılik  toptyń memlekettiń negizgi kúshtik  qurylymdaryn (qarýly kúsh,barlaý jáne arnaıy qyzmet) qolǵa alýy Hafez Asadtyń(1930-2000) bıligi tusynda 1971-2000 jj. kúsheıdi.  Eldegi alavılik senimdi ustanýshylar sany-2-2,5 mıllıon shamasynda.Alavıler Latakıa jáne Tartýs porty mańynda  turady. 1973 jyly Iran alavılik topty shııttik aǵym retinde  moıyndady.Alavılerdiń ustanymy boıynsha,Álı ıbn Ábý Talıb –Qudaıdyń kóringen beınesi,Muhammet –Qudaı beınesi,Salman Farsı-Qudaı qaqpasy.Alavıler –Adam,Nuh,Jaqyp,Musa,Súleımen,Isa, Muhammet paıǵambarlar arqyly qudaıdy tanýǵa bolady dep sanaıdy.Alavıler hrıstıandyq Rojdestvo jáne Pasqa meıramdaryn atap ótedi.Evangelıany qasterleýmen qatar,evharıstıa qupıasyn moıyndaıdy. Hrıstıandyq esimderdi qoldanady.Bonaparttyń mysyr joryǵynda fransýz áskerine ,1768-1774 jyly orys-túrik soǵysynda reseı áskerine qoldaý kórsetken alavılik saıası top qazirge kezde batys koalısıasy pen reseı-ıran tobynyń teketiresiniń qoljaýlyǵyna aınaldy.Derekter boıynsha Sırıa bıligine Iran jáne Reseı  kómek kórsetedi.2015 jyly qyrkúıekten B.Asadtyń suraýymen Reseıdiń áskerı ǵaryshtyq kúshteri radıkaldy toptarǵa áýeden soqqy jasaýda. Sırıadaǵy saıası  shıelenisti jaǵdaıǵa dinı sıpat berý jolymen musylman áleminiń dinı sezimi men narazylyǵyn týdyrý arqyly óz maqsatyna jetýdi kózdeıtin múddeli toptar dindi búrkeme retinde qoldanýda. Bashar Asadqa qarsy opozısıa kúshter jaǵyna túrli maqsattaǵy ásire dinshil toptar qoldaý kórsetýde. Al alavıler, drýzdar jáne hrıstıandar úkimetti qoldaýda. Sırıadaǵy qaqtyǵys shekaralas elderge de teris yqpal etip otyr. Qazirgi Sırıa aýmaǵynda túrli saıası jáne dinı toptar,radıkaldy jáne lańkestik toptar da áreket etip otyr.Alleponyń soltústiginde túrkıa qoldaýyndaǵy toptar,shyǵysynda AQSH qoldaıtyn sırıa demokratıalyq kúshteri,batys jáne ortalyq tusynda Iran men Reseı baqylaýyndaǵy toptar áreket etýde.2011 jyly Djabhat an-Nýsra uıymy(elimizde tyıym salynǵan)   DAISH –tyń sırıalyq bólimshesi retinde quryldy.2016 jyly Djabhat Fath ash-SHam(Shamdy azat etý maıdany) jobasy retinde qaıta quryldy. 2017 jyly atyn Haıat Tahrır ash-SHam ózgertti. Salafıılik ıdeologıany ustanatyn Haıat Tahrır ash-SHam maqsaty Sırıa aýmaǵynda sharıǵattyq negizde memleket qurý. 2011 jyly Harakat Ahrar ash-SHam(Shamnyń azat halqy qozǵalysy) quryldy.2015 jyly Ahrar ash-SHam qoldaýymen Fath Haláb jáne Djeısh ál-Fath koalısıasy quryldy.2014 jyly sırıalyq musylman baýyrlarmen baılanysty Feılák ash-SHam (Sham legıony ) quryldy.Sonymen qatar,Lıva Sýkýr ash-SHam(Sham qyrandary brıgadasy),Djeısh ál-mýhadjırýn,ál-Hatıba,ál-Hıdr,Ansar –ad-Dın syndy irili-usaq toptar túrli elderdiń qoldaýymen áreket jasaıdy.Jeneva qalasyndaǵy mıgrasıa boıynsha  halyqaralyq uıymnyń derekterine súıensek,  Soltústik afrıka jáne Taıaý shyǵys elderindegi qyrǵynnan bas saýǵalaǵan bosqyndar sany Eýropa odaǵy elderinde mıllıonnan asqan.Taıaý Shyǵystaǵy  kıkiljińder men qaqtyǵystar qurbandarynyń sany 250 myńnan asqan.DAISH(elimizde tyıym salynǵan)  jáne basqa lańkestik uıymdardyń jankeshtileri beıbit turǵyndardyń otanyń tastap ketýge májbúrleýde.Radıkaldar Sırıadaǵy kóne mádenı-tarıhı obektilerdi qıratty. Sırıa jáne Irak aýmaǵynda jasandy halıfat ıdeıasy men teris dinı ıdeologıanyń jeńilis tapqanyna kózi jetken túrli elderden kelgen radıkaldy top músheleri óz otandaryna qaıtýda.Eýropa elderi taıaý shyǵystan qaıta oralǵan azamattaryn arnaıy tizimge alyp ońaltý oryndaryna jiberýde.Ortalyq azıa óńirinen ketken radıkaldardyń qaıta oralýyna baılanysty memleketimizdiń basshysy  ortalyq azıa elderiniń basshylarymen Astanadaǵy kezdesýinde aımaq elderin óte saq bolýǵa shaqyrdy.2017 jyly shildede elimizde lańkestik qylmys úshin azamattyqtan aıyrý týraly zań bekitilgen bolatyn. Jahandaný zamanynda geosaıası jáne geoekonomıkalyq múddelerdiń dinı negizde búrkemelenýi jáne dinniń saıasılanýynyń kúsheıýi,alpaýyt elderdiń álemdik saıasat pen naryqtaǵy básekelestigi men múddeler qaıshylyǵynda dinı faktordy álemdik jáne aımaqtyq qatynastardyń ózekti qubylysyna aınaldyryp otyr.Álemdik ekonomıka men qarjylyq daǵdarystardyń sheshilmeýi jáne áleýmettik máselelerdiń kúrdeli sıpat alýy  batys elderinde ksenofobıalyq áreketterdiń týyndaýyna  túrtki bolyp otyr. Batys  eýropa elderine  mıllıondaǵan bosqyndar men  mıgranttardyń  aǵylýy  bul  elderde antımıgranttyq  popýlısik partıalardyń  bılikke  kelýine  túrtki  bolýda.Qoǵamdyq pikirdi ózge arnaǵa burý úshin aqparaqtyq shaıqas alańyna áleýmettik jeliler jáne ǵalamtor saıttary tartylýda.Kıber shabýyldar men kıber lańkestik gıbrıdtik soǵystyń mańyzdy quralyna aınaldy.Bul úshin túrli jobalar daıyndalyp adam sanasy men psıhıkasyna ,is-áreketine yqpal jasaýshy tetikter mehanızmi jetildirilip,gıbrıdti urystar júrgizilýde.Dinı ekstremızm men  fanatızm,ásire dinshildiktiń jahandyq sıpat alýy  jahandyq  jáne  aımaqtyq aýzyn  aıǵa  bilegen azýly  oıynshylarynyń saıası  jáne  ekonomıkalyq  turpattaǵy  strategıalyq múddeleriniń   geosaıası turǵyda shıelenisýi  jaǵdaıynda  ýshyǵyp  ketti.

Qazirgi tańda  arab kóktemi jobasy jáne soltústik afrıka tóńireginde oqıǵalarǵa baılanysty ıslamdyq basqarý jáne saıası ıslam,ıslam ekonomıkasy uǵymdary qatysty saıası pikir talastar men zertteýler qarqyndy júrýde.Arab elderiniń qoǵamdyq-saıası ómirin qarastyrǵanda din,saıasat,quqyq,ekonomıka syndy qoǵamdyq qubylystardy birge qarastyrǵan jón.Arab dúnıesinde memlekettik qurylymdardyń álsizdigi,azamattyq ınstıtýttardyń qalyptaspaýy,rý-taıpalyq dúrdarazdyq,klandyq basqarý dástúri,dinı alaýyzdyq,bılik pen qoǵamnyń alshaqtyǵy,syrtqy yqpalǵa qarsy tura almaýy qazirgi shyndyq.Arab dúnıesiniń memleket jáne din qatynasyn qalyptasý jolyn,memlekettik qurylys qurylymyn zertteý,bir dindi ustanatyn jáne bir tilde sóıleıtin halyqtyń mádenıeti men dilin,ómir saltyń zerdeleý arabtyq oılaý mádenıetin jáne rýhanı jan-dúnıesin uǵynýdy qajet etedi.

Ádebıetter.

1.T.Abdyrahmanov.M.Amerdınova.Islamskıı mır.-B.2015.S.10.

2.Kazahstan ı organızasıa ıslamskoı konferensıa.A.2011.S.149.

3.Mahmud Hamdı Zaqzuq.Umytylǵan qundylyqtar.A.2006.32B.