Qazaq bıligi qansha aıyptap, syrtynan sottasa da, shetelde emin-erkin ómir súrip júrgen qazaqstandyq azamattar bar. Aıta berseń, áńgime kóp. Birese halyq arasynda olardyń qaıtys bolǵany týraly qaýeset taraıdy. Keıin sol «ólgender» qaıta tiriledi. Biraq elge qaıtpaıdy, jat jerdi pana tutady. Keıbiri shetelde de tynysh jatpaı, Qazaqstannyń ishki saıasatyna iritki salýmen aınalysady. Al bizdiń zań bireýin 25 jylǵa «bas bostandyǵynan aıyrsa», endi birin jemqorlyqqa tikeleı qatysy bar dep aıyptaıdy. Quqyq qorǵaýshylar qansha qýsa da, izin jasyryp, aılasyn asyryp ketetin qashqyndar tizimin Qamshy.kz aqparat agenttigi oqyrman nazaryna usynady.
Muhtar Ábláov
Qazir bul esimdi bilmeıtin qazaqstandyq kemde-kem. Atyshýly kásipker 1998-1999 jyldar aralyǵynda energetıka, ındýstrıa jáne saýda mınıstri bolyp qyzmet etti. 2007 jyldyń maýsymynda Qazaqstan sotynyń úkimimen «uıymdasqan qylmystyq top quryp, bank múlkin zańsyz paıdalanyp, qyzmettik múmkindigin asyra paıdalaný arqyly qymqyrý» derekteri boıynsha syrttaı 20 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan.
Muhtar Áblázov 1963 jyldyń 16 mamyrynda Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Galkıno aýylynda dúnıege kelgen.
1999 jyldyń qazan aıynda mınıstrlik qyzmetinen otstavkaǵa ketisimen oǵan «qarajatty zańsyz ıelený, tabysyn jasyrý» baptary boıynsha aıyp taǵylyp, is qozǵaldy. Tergeý barysynda Áblázovtyń 1998-1999 jyldary «KEGOC» AQ jáne Ekibastuz GRES-2 resýrstaryn jekemenshik mekemelerdiń múddesi úshin paıdalanatyn qylmystyq sqema qurǵandyǵy áshkerelendi.
Aıta keteıik, Áblázovtyń kesirinen, «KEGOC» AQ 1998 jyly jáne 1999 jyldyń 1 toqsanynda 2 mlrd teńgege shyǵynǵa batty.
2002 jyldyń mamyr aıynda sot Ábilázovty 6 jylǵa sottady. Sonymen qatar keltirilgen zalaldyń ornyn toltyrýǵa mindettep, 2 jylǵa memlekettik qyzmette jumys isteýden shettetti. Áblázov 2003 jyldyń 8 sáýirinde Prezıdent janyndaǵy raqymshylyq komısıasyna ótinish bildirgen soń mamyr aıynda Nursultan Nazarbaev raqymshylyq týraly jarlyqqa qol qoıyp, burynǵy mınıstrdiń jaza úkimin toqtatty.
Bıyl Murathan Toqmádı Áblázovtyń tapsyrysymen bankır Erjan Tátishevti óltirgenin moıyndady.
Muhtar Áblázovqa 2005-2009 jyldar arasynda BTA Bankinen qarjy jymqyrdy degen aıyp taǵyldy. Bul jolǵy jalpy keltirilgen zalal kólemi 6 mlrd teńge boldy. 2013 jyly ony Fransıada tutqyndalyp, Fransıanyń tómengi satyly soty bankırdi ekstradısıalaıtynyn málimdedi. Alaıda sol jyldyń sáýir aıynda bul úkim aıaq astynan óz kúshin joıyp, qylmystyq is Lıonnyń apelásıalyq sotynda qaıta qaraldy. 2016 jyldyń 9 jeltoqsanynda Fransıanyń memlekettik keńesi Muhtar Áblázovty Reseıge ekstradısıalaý týraly jarlyǵynyń kúshin joıdy. Iaǵnı Fransıa bıligi Áblázovty Qazaqstanǵa ustap bermeıtin bolyp sheshti.
Muhtar Áblázov Reseı, Qazaqstan jáne Ýkraına tarapynan qylmystyq qýdalaýda. Qazaqstan men Fransıa arasynda adamdardy ekstradısıalaaý týraly kelisim joq. Sondyqtan qazir Muhtar Áblázov Parıj qalasyn panalap otyr.
Muhtar Áblázovtyń aıtýynsha, ol óziniń kinásiz ekenin aǵylshyn sotynda dáláldegen.
Ákejan Qajygeldın Maǵjanuly
1994-1997 jyldar aralyǵynda QR premer-mınıstri bolyp qyzmet atqarǵan. 1998 jyly Qazaqstannyń respýblıkalyq halyqtyq partıasyn quryp, oppozısıoner atandy. Alaıda araǵa az ýaqyt salyp Qajygeldın shetelge ketedi. Ol óziniń bul áreketine eldegi bıliktiń qysymy sebep boldy dep túsindirdi. 2001 jyly onyń syrtynan birneshe aıyp taǵylyp, syrttaı 10 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy.
Aıta keteıik, jaqynda Brússel qalasynda bir top qazaqstandyq belsendi «Jańa Qazaqstan» atty forýmǵa jınaldy. Sáýirdiń 9-10 aralyǵynda ótken forýmǵa 15 shaqty adamnan quralǵan delegasıa barǵan. Olardyń ishinde saıasatkerler, qoǵam belsendileri men jýrnalıser bar. Qazaqstandyq delegasıany 8 sáýirde Ákejan Qajygeldın qarsy aldy. Brússelde jınalǵandardyń sózinshe, «Jańa Qazaqstan» — partıa emes, forým. Sonymen birge Ákejan Qajygeldın óziniń «Azattyq» radıosyna bergen suqbatynda Muhtar Áblázovpen birigýi múmkin ekenin aıtty.
Taǵy bir aıta keterligi, Ákejan Qajygedın 1998 jylǵy prezıdent saılaýynda kandıdat bolǵan.
Vıktor Hrapýnov
1948 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynda dúnıege elgen. Almaty oblysynyń, SHQO-nyń ákimi bolyp qyzmet atqarǵan. Qazaqstan hokeı quramasynyń prezıdenti bolǵan. 2008 jyly Shvesarıada emdelýine baılanysty otstavkaǵa ketti.
Hrapýnovtyń ústinen 20 shaqty qylmystyq is qozǵalǵan. Oǵan qylmystyq toppen baılanysy bar, jemqorlyq jasady degen aıyp taǵylyp, halyqaralyq polısıa arqyly izdeý jarıalanǵan.
Qazir Vıktor Hrapýnov Shveısarıada turyp jatyr. Bilanz jýrnaly ony 300-400 mıllıon shveısar franki túrindegi aqshasy bar eń baı 300 adamnyń tizimine kirgizdi.
Bergeı Rysqalıev
Bergeı Rysqalıev Atyraý oblysynyń ákimi bolyp qyzmet atqarǵan.
2013 jyly oǵan «búdjet qarjysyn jymqyrdy jáne qyzmet ókiletin teris paıdalandy» degen aıyp taǵylyp, halyqaralyq izdeý salyndy. Sonymen birge Rysqalıevtiń komandasyna qatysty qylmystyq isterdi tergeý barysynda 100-ge jýyq saraptama júrgizilgen, myńnan astam adam suralǵan, ondaǵan tintý sharalary jasalyp, 30 myńnan astam qujat tárkilengen. Tergeý toby jumysynyń nátıjesinde Atyraý oblysynda 2006-2012 jyldar aralyǵynda 6 jyl boıy áreket etip kelgen burynǵy ákim Bergeı Rysqalıev qurǵan jáne basshylyq etken uıymdasqan qylmystyq top joıyldy. Tergeý barysynda Rysqalıevtiń ózine berilgen bılikti paıdalana otyryp, memlekettik qarajatty qoldy etý maqsatynda 35 adamnan turatyn úsh uıymdasqan qylmystyq top qurǵany anyqtaldy.
Sonymen birge eks-ákimniń isi kólemi jaǵynan 800 tomǵa jýyqtady degen derekter bar. Mundaı kólemdegi is buryn-sońdy elimizde bolmaǵan. Bergeı Rysqalıev týraly halyq arasynda túrli qaýesetter tarap, ony kópshiligi ólip qaldy dep oılady. Alaıda bıylǵy jyldyń aqpan aıynda onyń Ulybrıtanıada turyp jatqany belgili boldy. Bul týraly Serikjan Mámbetálın óziniń Facebook paraqshasyna jazǵan bolatyn. Serikjan Mámbetálınniń aıtýynsha, Bergeı Rysqalıevtiń qazirgi jaǵdaıy jaqsy, Ulybrıtanıada saıası bosqyn mártebesin alǵan.
Sheteldegi saıası qashqyndardyń elge oralý-oralmaýy belgisiz. Olardyń taǵdyry elimizdiń aldaǵy saıası jaǵdaıyna tikeleı baılanysty bolýy ábden múmkin. Alaıda «Ózge elde ultan bolǵansha, óz elińde sultan bol» degendi de umytpaǵan jón.
Ásel BOLATQYZY
