AQSH prezıdenti Donald Tramp saılaýaldy baǵdarlamasynda saýda soǵysyn ashatynyn aıtqan. Kópshilik ony popýlızm dep baǵalady. Al jaqynda AQSH bıligi Qytaıdan ımporttalatyn 1333 túrli taýarǵa salynatyn qosymsha salyq kólemi 25 paıyzǵa artatynyn málimdedi. Iaǵnı Qytaıdan taýar ákelýshiler Amerıka qazynasyna taǵy 50 mlrd dollar tóleıdi. Buǵan jaýap retinde Qytaı úkimeti AQSH-ty DSU talaptaryn buzyp otyr dep aıyptady. «AQSH úkimetiniń bul sharasy QHR-dyń zańdy quqyqtary men múddelerine qol suǵý jáne Qytaıdyń damýyna qater tóndiredi», - dedi shyǵystaǵy kórshimiz.
Sonymen, AQSH pen Qytaı arasynda saýda soǵysy qyzyp jatyr. «Eki túıe súıkense, ortasynda shybyn óledi» degendeı, bul teketires Qazaqstanǵa qalaı áser etedi? Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisi osy máselege oı júgirtti.
Saýda soǵysy degen ne?
Saýda soǵysy – saýda qatynasyndaǵy eki eldiń bir-birimen saýda sharttary arqyly kúresýi. Bul maıdannyń basty qarýy – keden salyǵy. Keden salyǵy arqyly qos alpaýyt bir-biriniń ekonomıkasyn shyǵynǵa ushyratady.
— AQSH pen Qytaıdyń arasyndaǵy tartys shartty túrde «saýda soǵysy» dep atalyp júr. Eki derjava álemde óz ústemdigin ornatýǵa talasyp jatyr. AQSH-tyń saýda, ekonomıka salasynda kósh bastap turǵany belgili. Keıingi statısıkalyq málimetterge súıensek, Qytaı ekonomıkasy da qarqyndy damyp keledi. Bul – AQSH-qa qaýip tóndiretin dúnıe. Baj salyqtarynyń kóterilýi – qaterdiń aldyn alý ǵana, — deıdi ekonomıs Baýyrjan Ysqaqov.
Al saıasattanýshy Rasýl Jumalynyń aıtýynsha, saýda soǵysynyń astarynda belgili bir saıası ustanym bar. Al kez kelgen saıası ustanymnyń artynda ekonomıkalyq múdde jatyr.
— Kez kelgen memleket, onyń ishinde iri memleketter óz saıasatyn júrgizgende, basqa eldermen baılanys jasaǵanda óziniń ekonomıkalyq múddesin aldyńǵy qatarǵa qoıady. Ekonomıkalyq ústemdigin ornatyp, soǵan ózgelerdi táýeldi etýdi kózdeıdi. Qazir dúnıejúzinde eki eldiń ekonomıkasy oq boıy ozyq tur. Biri – dástúrli AQSH ekonomıkasy, ekinshisi – ony qýyp jetken QHR ekonomıkasy. Eshkimge jańalyq emes, atalǵan eki el arasynda ekonomıkalyq, saýda básekesi burynnan júrip jatyr. Al básekelestik – tabıǵı qubylys. Saıası ekonomıkalyq alań básekelestikten turady. AQSH bılep-tóstep úırenip qalǵandyqtan, Qytaı kompanıalarynyń, taýarlarynyń ústemdik qura bastaǵany ashýyna tıedi, — deıdi Rasýl Jumaly.
AQSH-tyń salyqty kóbeıtýine baılanysty Qytaı da AQSH-tan keletin 106 túrli taýarǵa 25 paıyz qosymsha salyq engizetinin málimdedi.
Sheteldik sarapshylardyń boljamyna sensek, Donald Tramp qoıǵan shekteýden Qytaı 60 mlrd dollar kóleminde shyǵynǵa ushyraıdy.
— Búginde Qytaı taýarlary álemde suranysqa ıe. Tek Azıada ǵana emes, Eýropada da taýarlaryn artyrýdy kózdep otyr, - deıdi ekonomıs Baýyrjan Ysqaqov.
Saıasattanýshy Rasýl Jumalynyń sózinshe, Amerıka álemde óz ústemdigin ornatýǵa tyrysady, al Qytaıdyń oǵan jaýap berýge álýeti jetkilikti. Alaıda jaqyn arada bul máseleler bet jyrtysýǵa ákele qoımaıdy. Sebebi Qytaı Reseı sekildi ashyq qarsylastyqqa baryp otyrǵan joq. Degenmen Qytaı AQSH-pen tirese alady, Amerıkaǵa onymen sanasýǵa týra keledi.
AQSH pen Qytaı arasyndaǵy saýda soǵysy Qazaqstanǵa qalaı áser etedi?
Birneshe jyl buryn Qazaqstannyń álem ekonomıkasyndaǵy orny biline bermeıtin. Al qazir DSU men Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqtyń múshesi. «Eki túıe súıkense, ortasynda shybyn óledi» degen bar. Bizge de eki el arasyndaǵy saýda soǵysynyń salqyny tıýi múmkin.
— Qytaı Reseımen baılanysyn nyǵaıtyp jatyr. AQSH-tyń Reseıge salǵan sanksıalary el ishindegi mıllıonerlerdiń shyǵynǵa batýyna ákeldi. Rúbldiń quny tómendese, Qazaqstanǵa da kesiri tıedi. Al Qazaqstan men Qytaıdyń ekonomıkalyq qarym-qatynasy jaman emes. Taýar aınalymy jyl saıyn artyp jatyr, kedendik alymdardyń tómendeýine qol jetkizgen ýaqytta Qazaqstandaǵy keden salyǵyn kóbeıtý Qytaıǵa tıimsiz. Sondyqtan Qytaı bizge keden salyǵyn kóbeıtedi dep qorqýdyń qajeti joq, - deıdi ekonomıs Baýyrjan Ysqaqov.
Sarapshylardyń pikirinshe, AQSH pen Qytaı arasyndaǵy saýda soǵysynyń Qazaqstanǵa janama áseri bar.
— AQSH-qa Qazaqstan ǵana emes, dúnıejúzi táýeldi. Ekonomıser arasynda «Amerıkanyń ekonomıkasy jótele bastasa, búkil álem tumaýratady» degen sóz bar. Amerıkanyń dollary, ınvestısıalary bar. Sondyqtan Amerıka ekonomıkasynyń damýy nemese quldyraýy barlyǵyna áser etedi. Al Qytaı – shyǵystaǵy kórshimiz. Ondaǵy jaǵdaı bizge áser etetini anyq, alaıda Qytaı men Qazaqstan arasynda ekonomıkalyq jaqtan qıyndyqtar joq, - deıdi Rasýl Jumaly.
Qazaqstandy Qytaımen baılanystyratyn taǵy bir jol – Uly Jibek joly. Onyń Shyǵys pen Batysty jalǵastyratyn tranzıttik potensıaly bar. Qazaqstan – Qytaı úshin múmkindik beretin memleket.
Keıbir ekonomıserdiń oıynsha, Reseı men Qytaı arasynda ekonomıkalyq salqyndyq paıda bolsa, ol Qazaqstanǵa tikeleı áser etedi. Qytaı men Reseı arasyndaǵy baılanys berik bolsa, Qytaı men AQSH arasyndaǵy saýda soǵysynyń bizge bálendeı yqpaly joq.
— Ekonomıkada ústemdik ornatýdyń birden-bir joly – kelesi memleketke sanksıa salý. Sol úshin AQSH ashyq ekonomıkalyq soǵysty bastady. Al Qytaı álemde taýarlarynyń kóp bolýymen, suranystyń artýymen erekshelenedi, — deıdi Baýyrjan Ysqaqov.
—Bizge Qytaı jaǵynan qıyndyq týdyratyny – sol jaqtaǵy qazaq dıasporasynyń jaǵdaıy jáne Qytaıǵa qaryzymyz turǵysynan bizdiń múddelerimizdiń tolyq iske aspaýy. Reseıdi bylaı qoıyp, birte-birte Qytaıdyń táýeldiligine enip bara jatyrmyz, - deıdi Rasýl Jumaly.
Saıasattanýdyń aıtýynsha, eki el arasyndaǵy soǵysta kimniń jeńimpaz bolatyny mańyzdy emes. Alpaýyt elderdiń kóp bolǵany Qazaqstan sekildi eki ortada turǵan elder úshin tańdaý jasaýǵa múmkindik beredi.
— Álemde yqpaldy memleketter neǵurlym kóp bolsa, soǵurlym jaqsy. Bir ǵana qýatty memleket bolyp, qalǵanynyń barlyǵy sonyń jeteginde júrse, bul halyqaralyq tártipterdiń buzylýyna ákeledi. Al birneshe myqty memleket arasynda geosaıası tańdaý jasaýǵa, ara salmaqty saqtaýǵa kóbirek múmkindik bar, - deıdi Rasýl Jumaly.
Qoryta aıtqanda, Qytaıdyń AQSH-ty álem ekonomıkasyndaǵy kóshbasshylyq ornynan ysyryp jiberetin qaýqary joq. Tipti aldaǵy 20 jylda da ol qolynan kele qoımaıdy. Sonymen birge Amerıkanyń da Qytaıdy ózine baǵyndyratyn álýeti shamaly. Qytaıdyń ekonomıkalyq ósimi joǵary. 5-10 jylda eki eldiń ekonomıkasy teńesýi yqtımal.
— Básekelestik arqasynda jańa kúsh, jańa múmkindikterge jol ashylady. Bir el kúsheıse, basqa elderdi ózine baǵyndyrýǵa umtylady. Al Qazaqstan sekildi bytyrańqy, álsiregen, jemqorlyqqa salynǵan elderge kórshisine jutylyp ketý ońaı, — deıdi saıasattanýshy.
