30 jastaǵy Qaırat Samarqan - Qytaıda týyp ósken etnıkalyq qazaqtardyń biri. 2009 jyly mamyr aıynda Qazaqstanǵa kelip, azamattyq alýǵa qujat tapsyrǵan Qaırat «tarıhı otanynyń damýyna úles qosý úshin qonys aýdarǵanyn» aıtady. 2017 jyly qarasha aıynda Shyńjań ólkesindegi "jeke menshik úıin, jerin satýǵa barǵan kezinde" Pekınde Qytaı komýnıstik partıasynyń 19-sezi ótip jatqanyn eske alady. Qaırattyń sózinshe, týǵan jeri Býryltoǵaıdaǵy aýdandyq polısıa ony bólimshesine shaqyryp, tergeı bastaıdy.
- "Qazaqstanda nemen aınalysasyń? Ol jerde kimderiń bar? Namazǵa jyǵylasyń ba? Ol jerde halyq qandaı? Ol jaqta ne isteısiń?" degen suraqtar qoıdy. Osylaısha úsh kún, úsh tún uıyqtatpaı qınap, sosyn úsh aıdan joǵary, toǵyz aıdan tómen qamaý jazasyna úkim etti. Tórtinshi kúni Býryltoǵaı aýdandyq saıası ortalyǵyna mashınamen apardy. Aparǵannan keıin, birinshi kıimimdi sheshkizip, aıaǵymdaǵy kisen, qolymdaǵy kózirmen qamaqhanaǵa kirgizip jiberdi. Sosyn barǵannan keıin ol jerde shashymdy alyp tastady. Áskerı kamerada jatasyń. Men Býryltoǵaı aýdandyq saıası ortalyǵynyń kamerasynda boldym. Ol jerde 2017 jyly ótkizilgen [Qytaı komýnıstik partıasynyń] 19-quryltaı jıynynyń (seziniń - red.) jalpy mazmuny, Qytaı halyq respýblıkasynyń ishki qupıasyn saqtaý, ultqa (etnıkalyq topqa - red.) bólshektenbeý, Qytaıdyń ishki saıasatyn syrtqa shyǵarmaý, musylman bolmaýdy úıretý sıaqty sabaq ótkizilip jatyr, - dedi ol.
Sońǵy jyldary Qytaıdyń Shyńjań ólkesinde qamaýǵa alynyp, saıası jáne eńbek tárbıesi ortalyqtarynda kúshpen oqytylyp jatqan júzdegen etnıkalyq qazaq pen uıǵyr týraly shaǵymdardy Pekın joqqa shyǵaryp keledi. Biraq byltyr Qytaıdyń Qazaqstandaǵy elshisi bir sózinde jappaı qamaý týraly málimetti rastaǵan.
Qazannyń 31-i kúni Astanadaǵy «Beıjiń saraıy» qonaqúıinde bolǵan jýrnalısermen kezdesýinde Qytaıdyń Qazaqstandaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi Chjan Han Hýeı jýrnalıser qoıǵan saýalǵa oraı Shyńjańda «zańsyz áreketter bolyp jatqanyn» moıyndaǵan bolatyn. Ol Qytaı komýnıstik partıasynyń qazannyń 24-inde aıaqtalǵan 19-sezi qarsańynda Shyńjańda azamattardy "qatań qadaǵalaý men tekserý sharalary" júrgizilgenin aıtqan.
Sońǵy aılarda mundaı qatań tekserý kezinde ustalyp, májbúrli túrde saıası tárbıe ortalyǵyna qamalǵandardyń ishinde tek Qazaqstanǵa baryp-kelip júrgen shyńjańdyq etnıkalyq qazaqtar, ıa jergilikti uıǵyrlar emes, Qazaqstan azamattarynyń da bar ekeni anyqtalǵan. Qaırat Samarqan - Shyńjańdaǵy "saıası tárbıe ortalyqtaryn" ishinen kórip, bosap shyqqan az adamnyń biri.
- Munda (saıası tárbıe ortalyǵynda - red.) [qamaýdaǵylar] úshke bólinedi. Birinshisi - dinge qatysy bar adamdar. Ekinshisi - shetelge shyqqandar, úshinshisi - qoǵamdyq tártipti buzǵandar. Munda jatqannyń barlyǵy - musylmandar. Men shetelge shyǵyp, qoǵamdyq tártipti buzǵanym úshin qamaldym, - deıdi ol.
Qaırat Samarqannyń sózinshe, "saıası tárbıe ortalyǵyna" qamalǵandar kúndelikti tamaǵyna 20 ıýán tóleıdi.
- Óz qaltamyzdan tóleımiz. Jáne óz qarajatymyz ózimizge jetpeıdi. Bizge beretini eki tilim nan men kúrish sýy. Basqa jaqsy tamaq joq. Ony zań boıynsha qatań baqylaıdy, - deıdi ol.
Shyńjańdaǵy az ult ókilderin "saıası tárbıe ortalyqtaryna" qamaý naýqany jaıly aqparatty táýelsiz derek kózderi arqyly rastaý múmkin bolmaı tur. Azattyq "týystary Shyńjańdaǵy tárbıe ortalyqtarynda qamaýda jatqan" Qazaqstan azamattarynyń aryz-shaǵymyna oraı Qytaıdyń Qazaqstandaǵy elshisine birneshe márte saýal joldaǵan. Biraq elshilik suraqtardy jaýapsyz qaldyryp keledi.
Ol jerde (Býryltoǵaı aýdanyndaǵy "saıası tárbıe ortalyǵy" túzeý lagerinde - red.) qanshama qazaq azamattary ezilip jatyr, qanshamasy obaldy bolyp jatyr. Jalpy 5700 adam jatyr. Onyń úsh myńnan astamy qazaq, eki myńy uıǵyr, 200-i dúngen. Olardyń arasynda Qazaqstan azamttyǵyn alǵan eki kisi boldy. Shyǵys Qazaqstan oblysy Óskemen qalasynan jáne Jarma aýdanynan. Biriniń aty Esbolat. Bireýi jeti jylǵa, ekinshisi tórt jylǵa sottalǵan. Olardyń kinási – Qazaqstanda turǵan jáne Qytaıdaǵy tirkeýin óshirmegen. Saıası úırený lagerinde áıelderdi bólek ustaıdy. Sol sebepti olardyń naqty qansha ekenin bilmeımin. Al balalar múldem joq, - deıdi Qaırat.
Sońǵy jyldary Pekınniń Shyńjańdaǵy etnıkalyq azshylyq ókilderin saıası qyspaqqa alyp, olardyń dinı bostandyǵyn shekteý áreketteri týraly Azattyqtan bólek "Erkin Azıa" men "Amerıka daýysy" sıaqty birneshe halyqaralyq medıa kompanıa úzdiksiz jazyp keledi.
Ótken aptada Qytaıdyń batysyndaǵy Shyńjań aımaǵynda uıǵyrlar men basqa da musylman azshylyǵyn qyspaqqa alýǵa baılanysty ondaǵan myń adam ustalǵany AQSH úkimetiniń de nazaryn aýdarǵan. Bul týraly Pekınde AQSH Memlekettik departamentiniń ókili, memlekettik hatshynyń Shyǵys Azıa jáne Tynyq muhıty aımaǵy isteri boıynsha kómekshisiniń orynbasary Laýra Stoýn habarlaǵan. Stoýnnyń sózinshe, adamdardy "saıası úıretý ortalyqtaryna" jappaı qamaý "úreı týǵyzady". Dıplomat Qytaı bıligin "barynsha ashyq jáne óz isine esep beretin júıe qurýǵa" shaqyrǵan edi.
Quqyq qorǵaýshylar men dıssıdentter Shyńjańdaǵy din, mádenıet pen erkin júrip-turýǵa ornatylǵan baqylaý burynǵydan qataıǵanyn aıtady. "Erkin Azıa" radıosy qańtarda Qytaıdyń ońtústigindegi Qashǵar qalasynyń ózinde ǵana 120 myńnan astam adam "saıası úırený" ortalyqtarynda bolǵanyn málimdegen.
Sáýirdiń 18-inde Qytaı syrtqy ister mınıstrliginiń ókili "Laýra Stoýnnyń sózine ne deısiz?" degen saýalǵa: "Shyńjańdaǵy barlyq ult pen halyq beıbit ómir súredi ári ómirine razy" dep qana jaýap bergen. Mınıstrlik ókili AQSH-ty Qytaıdyń "ishki isine kılikpeýge" shaqyrǵan.
Qaırat Samarqan byltyrǵy qarashanyń 20-sy kúni ustalyp, bıylǵy aqpannyń 20-sy kúni bosap shyqqanyn aıtady. Boıdaq jigittiń sózinshe, bosatylýyna psıhologıalyq kúızeliske ushyraýy sebep bolǵan.
- Shyqqandaǵy sebebim, birinshiden, ózime ózim qol jumsadym. Ol jerde kúzetke turǵyzady. Aıaǵym talyp, shydamaı ketemin. Shydamaı ketken soń júgirim baryp basymdy tamǵa (qabyrǵaǵa - red.) urdym. Sol kezde 15 mınýttaı talyp ketippin. Polısıa kelipti. Esimdi jısam, doǵdyrhanada (aýrýhanada - red.) jatyr ekenmin. Sodan keıin meni shyǵardy. Shyǵarǵannan keıin [polısıa]: "Seniń shetelge shyǵýǵa quqyǵyń joq" dedi. "Meniń balam bar, áıelim bar. Qazaqstan eline baramyn" dep ótirik aıttym. Sodan keıin maǵan qazaq eline kelýge bir aıǵa ruqsat bergen. Qazaq eline kele salysymen azamattyǵymdy aldym. Azamattyǵym shyǵyp turǵan, - dedi ol Azattyq tilshisine Qazaqstan pasportyn kórsetip.
Qaırat úshin bul qujat onyń endigi jeke bas qaýipsizdigi men bostandyǵynyń jalǵyz kepili bolyp kórinedi.
Qazaqstannyń syrtqy ister mınıstrligi Qytaıda qysym kórgen qazaqstandyqtar men etnıkalyq qazaqtarǵa qatysty shaǵymdarǵa baılanysty jýrnalıserge arakidik komentarı berip turady. Bıylǵy qańtardyń 15-inde syrtqy ister mınıstri Qaırat Ábdirahmanov Qytaıda ustalǵan Qazaqstan azamattarynyń isine oraı Pekınge dıplomatıalyq nota joldanǵanyn aıtqan. Sáýirdiń 17-19 kúnderi syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary Muhtar Tileýberdiniń Shyńjańǵa resmı sapar shekken. Resmı aqparat boıynsha Tileýberdi Qytaı komýnıstik partıasynyń ortalyq komıteti saıası búrosynyń múshesi, Shyńjań-Uıǵyr avtonomıalyq aýdanynyń partıalyq komıtetiniń hatshysy
Chen Súangomen jáne Shyńjań halyqtyq úkimetiniń tóraǵasy Shohrat Zakırmen kezdesken. Eki tarap óńiraralyq jáne quqyq qorǵaý organdary arasyndaǵy yntymaqtastyq, terorızm, ekstremızm jáne separatızmmen kúres máselelerin talqylaǵan. Byltyr qarashada Astanada Qazaqstannyń syrtqy ister mınıstrligi Qytaı ókilderimen "qazaq dıasporasyna baılanysty máselelerdi sheshýdegi ózara is-qımyl" boıynsha keńes ótkizgen. Qazaqstan syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary Shyńjańǵa barǵan kezinde jergilikti etnıkalyq qazaqtar men keıbir Qazaqstan azamattaryn jappaı ustaý naýqany týraly naqty qandaı másele kótergeni belgisiz. Mınıstrlik saıtynda Muhtar Tileýberdiniń sapary kezinde "Qytaıda turatyn qazaq halqyn eki memleket arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń "altyn kópiri" retinde paıdalaný men qos azamattyqty retteý máseleleri boıynsha pikir almasyldy" dep qana jazylǵan. Bul másele týraly Azattyqtyń sońǵy aılardaǵy jazbasha suraýlaryna Qazaqstannyń syrtqy ister mınıstrligi jaýap qaıyrmaı tur.
