Búgingi memleketter arasyndaǵy qoǵamdyq, saıası qatynastar selbesip jatqan kezeńde ár memleket pen halyq úshin onyń dosyn, múddelesin, janashyryn tabý qıynǵa túsip otyrǵan qubylys. Ásirese, Qazaqstan sekildi damýdyń dańǵyl jolyn bastap, úlken derjavalardyń arasynda óz saıası ustanymdary men baǵytyn qalyptastyryp, ekonomıkalyq jáne áleýmettik áleýetin arttyrýǵa kúsh salyp otyrǵan jas memleket úshin. Onyń ústine, soltústigi men shyǵysyn Reseı men Qytaı sekildi uly derjavalarmen shektesip, ońtústiginde ıslam álemimen astasýy, Ortalyq Azıa men Kaspıı teńizi resýrstaryna básekelestik máselesi taǵy bar. Mine, «Osyndaı qym-qıǵash memleketaralyq baılanystar oryn alǵan kezeńde Qazaq kimmen dostasa alady?» degen máseleni belgili saıasattanýshy Aıdos Sarym myrzamen talqylaǵan edik…
– Ózińizge belgili, ótken ǵasyrda Cherchılldiń «Brıtanıanyń máńgilik dushpany da, dosy da joq, tek múddesi ǵana bar» degen sózi áli kúnge deıin ózektiligin joǵaltqan joq. Qazaq «Úı tańdama, kórshi tańda» deıdi. Nemese «Dosyńdy kórset, seniń kim ekenińdi aıtamyn» degen sóz bar. Biz 70 jyl boıy qyzyl týdyń astyna birikken odaqtas memleketterdi dos dep keldik. Táýelsizdik jyldary túrki tildes memleketter men Ortalyq Azıa elderin ózimizge dos tutamyz. Endi, búgingi júrip jatqan Reseı-Ýkraına qaqtyǵysy joǵarydaǵy biz aıtyp otyrǵan dostyq uǵymyn kúıretip, oǵan saıası-qoǵamdyq astar berip otyrǵan joq pa? Osydan keıin, dostyqta shekara joq degenge senip kórińiz. Dostyq uǵymyn qazaq, Qazaqstan jaǵdaıyna aýdarsaq, shynynda da bizde dostyq joǵary turý kerek pe, álde múdde joǵary bolýy kerek pe?
– Bul úlken fılosofıalyq suraq. Árıne, Cherchıll qaı turǵydan alsaq ta, uly saıasatker. Eger, onyń ómirderekterin alyp qarasańyz, qıturqy, ózine ózi qaıshy keletin tustary óte kóp bolǵan. Biraq, osy sózimen tolyq kelisýge bolady. Memleket úshin, jeke adam úshin de eń aldymen múdde, prınsıpter turýy kerek. Bulaı aıtý úshin, eń aldymen, durys túsinik, paıym kerek. Ókinishke oraı, bizdiń Prezıdentimizden bastap, qarapaıym aýyldaǵy adamnan bizdiń ulttyq múddemiz qandaı degen suraq qoıar bolsaq, oǵan árkim ártúrli jaýap beretini anyq. Bir jaǵynan, ol solaı bolýy da kerek shyǵar. Biraq, tıek eter berik ustanymdar mindetti túrde bolýy kerek. Qazaq-orys máselesine keletin bolsaq, búgingi Qazaqstanda turyp jatqan orystardyń jartysy ómirine rıza desek, kem degende jartysy Qazaqstan sekildi memleket bolmaýy kerek, túbi Reseıge qosylady degen ustanymda júr.
Kezinde AQSH Prezıdenti Garrı Trýmen: «Odaqtasy bar memlekettiń ózi táýelsiz emes». Táýelsizdik degen sózdiń ózi fılosofıalyq turǵydan durys uǵynyp alǵanymyz óte mańyzdy. Esh bir adam, esh memleket 100% táýelsiz emes. Biraq, osy táýelsizdiktiń negizgi ustanymdary bolady. Birinshiden, basqa memleket bir eldiń ishki sharýalaryna qol suǵýǵa bolmaıdy. Azamattaryn qýdalaýǵa, terıtorıasyna kelip, seperatıstik baǵyttaǵy uıymdarǵa qoldaý berýge, saıasatqa aralasýǵa bolmaıdy jáne óz múddelerinen týyndaıtyn máselesin ózi sheshýi kerek. Máselen, DSU, Kedendik odaq, t.b. Biz bul uıymdarǵa kirip, múshe bolǵannan keıin, belgili bir deńgeıdi «oıyn erejelerin» qabyldadyq degenge saıady.
Al, eger, osy tusta biz kórshiler ǵana rıza bolsyn deıtin saıasatqa ótip ketsek, onda bizdiń táýelsizdigimizden, sýverınıtetimizden túk te qalmaıdy. Talan-tarajǵa salynyp, ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketýi múmkin. Táýelsizdigimiz, onyń prınsıpterin qoǵam ishinde talqylaı bilýimiz kerek. Múmkindigi kelse, ony qaǵıdattarǵa aınaldyryp, úlken qujattarǵa engizýimiz de qajet. Qazaqstannyń Syrtqy saıası doktrınasy Ýkraınadan keıin qaıta qaralý kerek ekendigi sózsiz. Qazaqstannyń áskerı qorǵanys doktrınasy da qaralýy tıis. Ýkraına men Reseı kezinde qanshama dostastyq, strategıalyq áriptestik týraly qujattarǵa qol qoıdy. Eki el bir-birimen aǵaıyn ekenin aıtpaı-aq qoıaıyq. Osyǵan qaramastan, Reseı qıturqy áreketke bardy.
– Halyqaralyq saıası baılanystarda jıi qoldanylatyn «dostyq», «áriptestik», «seriktestik», «odaqtas» degen sekildi uǵymdar bar. Syrt qaraǵanda, sınonımdes túsinikter bolyp kóringenimen, mánisine úńilsek, aıyrmashylyqtary bar sekildi. Qazaqstannyń aınalasyndaǵy eldermen qandaı baılanysta ekenin jiliktep aıtyp bere alasyz ba? Bir oıshyl «Úlken derjavalardyń bári dóreki, basbuzar, al, kishi memleketter olardyń soldaty bolýǵa májbúr» degen edi. Ókinishke oraı, bul ras. Keshegi jaǵdaıdan keıin AQSH, Eýropany alaıyq, olar alystan qol sermeıdi, Reseıge «basý» aıtyp, Ýkraınany «jubatýda». Al, qaısysy Ýkraınaǵa tankisin apardy? Ýkraına úlken memleket, 50 mıllıonǵa jýyq halqy bar, kóptegen eldermen áriptestik qarym-qatynas ornatqan el. Olardyń da dıplomattary 23 jylda qarap otyrǵan joq.
Al, jeme-jemge kelgen kezde memleket qashan da jalǵyz qalady. Jaqynda belgili saıasattanýshy Dzerjınskıı bylaı dedi: «Eger, Ýkraına Reseıge qarsylasýyn jalǵastyra beretin bolsa, onda biz kómek berýge mindettimiz»,– dedi. Bul jerdegi basty másele, «Eger qarsylasýyn jalǵastyra beretin» degen sóz. Ýkraınaǵa AQSH-tan kómek kele me, joq pa mańyzdy emes, mańyzdysy Ýkraın halqynyń qarsylasýǵa qulqy, namysy, jigeri bar ma degen sóz.
Búgingi Qazaq memleketinde ózin-ózi tolyqtyrýdyń bir ǵana resýrsy bar. Ol – sheteldegi qazaq dıasporalary. Ekinshi kezekte, ol túrki álemi. Olardan basqa bizge múddesi jaqyn, túsine alatyn shettegi resýrs kórip otyrǵan joqpyn. Tosyn jaǵdaı bola qalsa, jany ashıtyn da sol túrkiler bolýy múmkin. Árıne, ol elderdiń barlyǵy da óz ishki máseleleri, paıym-túsinik, armany, tipti, ishki egoızmi de bolýy múmkin. Ony durys túsinýimiz kerek. Eger, sol túrki elderiniń zıalylarynyń sanasynda túrki elderiniń mádenıeti uqsas, tili týys, dini bir ekenin uǵyp, keler urpaqqa jetkize alatyn deńgeıge jetkizsek, sonda ǵana yqpaldastyq, dostyq, yntymaqtastyq degen baılanystardy birshama senimmen aıta alatyn edik.
– Qazirgi memleketaralyq básekelestik pen saıası ustanymdar qaıshylyǵy, órkenıetter qaqtyǵysy júrip jatqan kezeńde memleketter dostastyǵy qandaı sıpatta kórinýde? Jalpy, memleketter dostyǵy qandaı krıterıılerge súıenip, qandaı sharttarǵa negizdelýi tıis?
– Álemdik úrdisterdi alyp qarasaq, Anglıa men Fransıa ǵasyrlap soǵysty, Germanıa men Fransıa eki dúnıejúzilik soǵysty bastady. Degenmen, búgingi tendensıalar basqasha. Eýrazıalyq Odaqtyń Eýropalyq Odaqtan aıyrmashylyǵy sol, Germanıa men Fransıa aınalasyndaǵylardy jutyp qoıamyz dep otyrǵan joq. Reseı shovınıseri sekildi ózgeniń terıtorıasyn meniki dep kóz alartpaıdy. Eýropa elderindegideı mádenıet qalyptasqan kezde ǵana úlken odaqtarǵa birigip, dostyq týraly másele qozǵaýǵa bolady.
Búgingi kezde «Qazaqqa táýelsizdik aspannan tústi», «tosyn kelgen táýelsizdik» degen «alyp-qashpa» áńgimeler bar. Bári bos sóz! Biz naızamen zeńbirekke qarsy shyqqan halyqpyz, sońǵy bulqynysy jeltoqsan kóterilisi boldy emes pe? Iaǵnı, biz ózimizdiń tarıhymyzdy, geosaıası máselelerimizdi zerttegen kezde osy máselelerge arqa súıeýimiz kerek. Aldyńǵy máseleni aıtýdy qoıýǵa tıispiz. Bul bizge jaý, syrt kózqarasqa azyq bolatyn tezıster. Eger, biz táýelsizdigimizdiń tarıhyn taıaz biletin bolsaq, onda basqalar ne demeıdi?
Demek, qoǵamnyń ózi, onyń qaımaǵy bolyp sanalatyn zıaly qaýymy: baspasózi, partıalaryna jaýapkershilik artylady. Keıbir kezde joq nárseni úmitpen, namyspen alyp shyǵýǵa bolatyn kezder bolyp jatady. Bizdiń jaǵdaımyzdyń bir jaǵynan alpaýyt Qytaı tur, ǵasyrlar boıy qaqtyǵysyp kele jatyrmyz. Qazaq qoǵamynda qytaılardan qorqynysh bar ekeni anyq. Tabıǵı túrde. Sonymen qatar, 600-700 jyl boıy arpalysyp kele jatqan Reseı bar. Keshe ǵana sonyń shekpeninen shyqtyq. Bir jaǵynan damyp kele jatqan, energetıkasy mol Islam álemi jatyr.
Búgingi Iraktaǵy jaǵdaı aldyńǵy Azıanyń kartasyna ózgerister ákelýi múmkin. Bul úlken qaýip! Ózderińiz de, baıqap otyrǵandaı, Irakta Islam halıfatyn jarıalaǵandar Qazaqstandy da qosyp jiberipti. Muny jaı qaldyrýǵa bolmaıdy. Mundaı ıdeologıalyq úrdisterge bizdiń zıaly qaýym der kezinde jaýap berý kerek. 90-jyldary Soljenısynniń «Kak nam obýstroıt Rossıý» degen kitaby shyqty. Sol kezde búkil qazaq zıalylary týlap, túrli pikir aıtqan edi. Keıin basyldy. Biraq, ıdeıanyń ómiri adam ómirinen de uzaq bolýy múmkin.
Qazir qarapaıym orystyń sanasyna «Soltústik Qazaqstan – Reseıdiń jeri» degen nárse birtindep sińip bara jatyr. Tipti, bunyń senarıin aldyn ala jazyp qoıǵan. Dmıtrıı Kvan degen avtordyń kitabynda Soltústik Qazaqstanǵa áskerin kirgizip, Qyrym sekildi anneksıalap alǵany týraly jazylady. Daıyn turǵan jospar, senarı. Mundaı áreketterge qarsy jaýap bolýy kerek. Men nelikten kóp nárseni zıaly qaýym dárejesine kóterip otyrmyn? Aınalyp kelgende, bılik te, partıa da, úkimet te, bári ótpeli.
Al, jaqsy elıta bolsa, ol birneshe býynnyń sanasyna qalyptastyra alady. Keńes zamanynda qazaqtyń negizgi ýtopıasy tarıh bolyp qaldy. İlıas Esenberlın «Kóshpendiler» trılogıasyn jazdy, búkil qazaq zıalylary birigip, «Qyz Jibek» fılmin túsirdi. Eń myqty rejıser, senarıst, sýretshi, keskindemeshi… bári jınalyp osy fılmniń túsirilimine jumyldyryldy. Qazaqtyń qazaqtyǵyn saqtap qalǵan osy nárse. Kezinde «Juldyz», «Jalyn» sekildi jýrnaldar 200-300 myń danamen shyǵaratyn. Jaqsy kitaptardy jurt izdep júrip oqıtyn.
Búgingi tańda bılikten basqa aldaǵy 40 jyldyń jaǵdaıyn aıtatyn eshkim joq. Zıalylardyń ishinde pesımısik kózqarastaǵylar kóp. Bul durys emes! Meniń oıymsha, olar kerisinshe bizdiń ulttyq ımýnıtetimizdi arttyrý úshin jumys isteýi kerek. Qazir qazaqtyń sany 70 paıyzdy qurap otyr, endigi tendensıaǵa saı jylyna 1-1,5 paıyz ósýin kórsetip otyr. 20-25 jylda qazaqtyń sany 80-90 paıyzǵa jetip qalýy múmkin. Buǵan toqmeıilsýge bolmaıdy, erteńgi kúndi oılaý kerek. Kóp jaǵdaıda qazaqty kúdik pen úreı biriktiredi. Bolashaqta qazaq qaýymy pozıtıvti, naqty maqsaty bar ıdeıa tóńireginde birigýdi úırenýi kerek. Sonyń tájirıbesin, dástúrin qalyptastyrý qajet.
– Qazirgi kezde dostyqtyń taǵdyry saıasat pen ekonomıkaǵa tikeleı baılanysty. Osy tusta, ulttyq múdde men tarıhı sabaqtastyq máselesi shet qalyp qoımaı ma?
– Qazaqstannyń basqa memleketterden aıyrmashylyǵy biz kontınentaldy qurlyqtyq elmiz. Kez kelgen jaqtan alyp qarasaq, teńizge deıin úsh myń shaqyrymdaı jer bar. Iaǵnı, bizge AQSH-tyń VI floty kelip, kólik beretindeı múmkindigi joq. Biz Ýkraına sekildi de emespiz. Onyń teńizge shyǵar joly bar. Sondyqtan, biz dostyq saıasatyn basqasha qurýymyz kerek. Biraq, bul saıasatty túsiný, paıymdaý ózimizdiń jerimizdi, kartadaǵy terıtorıamyzdy aıqyn, durys túsinýimizden bastalady. Biz ózimizge bekigen aınalamyzdaǵy kórshilerimizben bólisip, menshiktep alǵan jerimizge syıa almaı turǵanymyz baıqalady.
Jáne osy jerdi durys ıgerý úshin «osy jer bizdiki, osy jerdiń árbir tasy bizdiki degen, jerdi qorǵaý – bizdiń jaýapkershiligimizde» degen sekildi ıdeıaǵa toptasyp, árbir tasymyzdy, jerimiz ben sýymyzdy qyzǵyshtaı qorǵaýymyz kerek. Bizde jerdiń ıesimiz, qojaıynymyz, erteńgi kúni bul jerdi urpaqtarymyzǵa qaldyramyz degen uǵym atymen joq. Osy ótpeli, kóshpeli sanadan arylýymyz qajet. Biz ata mekenimiz, jeruıyǵymyz osy jer ekenin, basqa jaqtan jer izdeýdiń qajeti joq ekenin túsinip, kórkeıitýge umtylýǵa tıispiz.
– Orys patshasy Aleksandr İİİ: «Búkil álemde bizdiń eki ǵana odaqtasymyz bar: ásker men flot. Qalǵandarynyń bári bizge qarsy turatyndar» degen óz zamanynda. Biz osyndaı ustynymy bar memleketpen odaqtas bolyp otyrmyz. Al, dostyq «odaqtastyq» degen sózge saıatyn uǵym-túsinik. Endeshe, odaqtastardyń bári dostarymyz ba? – Qazirgi órkenıettik fılosofıalyq turǵydan alyp qaraıtyn bolsaq, eki eldiń damýynda fılosofıalyq úlken qaıshylyq bar. Reseıde ımperıalıstik kózqarastar damyp kele jatyr. Bizde kerisinshe, antıımperıalyq, ıaǵnı, táýelsizdikti ańsaıtyn, ultshyldyqty qoldaıtyn tendensıalar tabıǵı túrde damýda. Qazaqstan men Reseıdiń odaqtastyǵyn men ot pen muzǵa teńer edim, ekeýi qosylsa býǵa aınalmaı ma? Sondyqtan, men buǵan basqa turǵydan qaraımyn, Reseımen kez kelgen baılanystardy búgingi kúni utylys dep esepteýge bolatyn shyǵar. Biraq, munyń artynda turǵan bir nárse ǵana bar, ol tarıhı ýaqyttan utý. Kem degende 10-15 jyl tynyshtyqqa qol jetkizý.
Munyń ekinshi qaýpi: kishi memleketter amalsyz úlken memlekettiń aldynda soldat bolyp turady. Eń qaýiptisi halyq pen bıliktiń soǵan eti úırenip ketýi múmkin. Al, óz ustanymyn saqtap qalýdyń eń úzdik úlgisin HH ǵasyrda Fınlándıa tanytty dep oılaımyn. İİ Dúnıejúzilik soǵystan keıin Reseı áskeriniń shabýylyna toıtarys bergen jalǵyz memleket. Soǵystan keıin Fınlándıanyń eki uly prezındenti Iýho Kýstı Paasıkıvı jáne Ýrho Kekkonen Fınlándıa keıingi elý jyl ustanǵan Paasıkıvı Kekkonen, degen saıası baǵyttyń negizin qalady. Iaǵnı, qalaı bolǵanda da, Reseıdiń «qytyǵyna» tımeı, óziniń ishki damýyn kúsheıte berýdi kózdedi. Ekonomıkasy, syrtqy baılanystaryn kúsheıtti, beıtarap memleket retinde qalyptastyrdy. Sol sekildi halyqtyń erik-jigeri, ózine degen senimi myqty bolýy kerek degen oıdamyn.
Suhbattasqan Janıa Ábdibek, «Aqıqat» jýrnaly
