"Qazaq handyǵyna 550 jyl" shyǵarmashylyq báıgesine Ulanǵaıyr Orta Azıa jerinde neshetúrli taıpalar qonystanǵan bolatyn. Olar ejelgi saq, sarmat, ǵun, qańly, úısin, naıman, qypshaq jáne taǵy basqalardan quraldy. Saq pen sarmat taıpalarynyń tilderi qazirgi Osetıa elinde saqtalynǵan. Al ǵundar Eýropadaǵy mádenıet pen tilderiniń dybystyq ózgeriske ushyraýyna áser etti. Vengrıa elindegi madıar taıpasy ǵundardyń urpaǵy. Tili men mádenıeti qazirgi qazaqtarǵa uqsas. Túrki taıpasynyń dáýirin tasqa qashap qaldyrǵan Kúltegin eskertkishi - sonyń bir aıǵaǵy. Mine, Qoıshyǵara Salǵarın ǵalym aıtqandaı ózge túrki halyqtarynyń ishinen tilin, tarıhyn jáne salt-dástúrin tek qana qazaq halqy ǵana saqtap qalǵan deıdi. Iaǵnı, qazaq halqynyń paıda bolýy Kúltegin zamanynan bastaý alady.
Ál-Farabı, Qorqyt-ata babalarymyz bizdiń elimizdiń maqtanyshy. 70 tildi meńgergen Ál- Farabı óz zamanynyń ozyq, oıshyly edi. Kóptegen ǵylymı jumystary da Ál-Farabı atyndaǵy murajaıda saqtalynǵan. Al, Beıbarys berish rýynan qazirgi Atyraý oblysynan quldyqqa áketilip, Mysyr elin 17 jyl basqaryp, kresshiler men mońǵoldardyń shapqynshylyǵyna toıtarys berip, mámlúkterdi biriktirip, iri derjavaǵa aınaldyrdy. Atyraý oblysy murajaıynda Beıbarys jóninde kóptegen maǵlumattar jınaqtalǵan.
Tarıhymyzda Shyńǵys hannyń Otyrardy oırandaýy qaıǵyly kezeń bolyp tabylady. Sol dáýirdegi mádenıet tolyǵymen kúırep, mońǵol mádenıetiniń yqpaly damydy. Desek te, Otyrardyń úıindileri áli de saqtalynǵan. Ábilhaıyr handyǵynyń quramynan azattyqty ańsaǵan, erjúrek alǵashqy handarymyzdyń bólinýine toqtalaıyq.
Kereı men Jánibek qurǵan Qazaq handyǵy
Kereı men Jánibek Shý men Talas ózenderi boıyna kelip, Qazaq handyǵyn turǵyzdy. Qazaq tarıhyndaǵy jańa bettiń ashylyp, qazaq ultynyń qalyptasýy edi. El bolyp qalyptasqaly túbegeıli ózgeristerge ushyrap, eleýli oqıǵalarǵa toly boldy. Handyq kúsheıgen saıyn halyq sany da artyp, jer kólemide ulǵaıdy. Muhammed Haıdar Dýlatı-qazaq handyǵyn tolyǵymen sýrettep qaǵazǵa jazǵan alǵashqy qazaq tarıhshysy. Dýlat taıpasynan shyqqan ol Kashmır elinde basshylyq ete otyryp, Orta Azıa elderi jóninde kóptegen málimetter qaldyrdy.
Qazaq halqy úsh júzden quraldy. Árbir júz pen rýdyń óz aldyna jeke tańbalary men urandary bar. Júzge jatpaıtyn rýlardyń da tańbalary men urandary saqtalynǵan. Olar ártúrli sebeptermen qazaq halqynyń quramyna kirgen. Árıne, júzge bóliný jaýlarymyzdyń rý men júzder arasyna qaqtyǵystar týǵyzý arqyly óz maqsattaryn iske asyryp otyrdy. Biraq, qazaq handyǵynyń úsh júzdi basqarǵan bıler júıesi óte paıdaly edi. Bı hannyń keńesshisi qyzmetin atqaryp, qarabaıyr halyq pen handy baılanystyryp, júzge, rýǵa bólingen eldiń uıytqysy bola otyryp, ulttyń múddesin óte joǵary dárejede qorǵap otyrdy. Úsh júzdiń bıleri Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı Áz-Táýke hanmen birigip, jońǵardy tarıh sahnasynan joıdy. Áz-Táýke han óziniń dıplomatıalyq, ári áskerı sheberligin kórsetti. «Aqtaban shubyryndy alqakól sulamada» kóptegen qazaqtar Qytaı jerine ótip, shalǵaıda atamekenin ańsap qaldy. Al, qanshamasy mert boldy.
Kıeli Túrkistan qalasy - qazaq handyǵynyń rýhanı, dinı, mádenı jáne saıası astanasy. Qoja Ahmet Iassaýı kesenesi Ámir Temirdiń buıryǵymen turǵyzylyp, kúlli qazaqqa, musylman qaýymyna zıarat ornyna aınaldy. Onda Áziret Sultan, Esimhan, Táýke han, Qaz daýysty Qazybek bı jáne t.b. HV-XVIII ǵǵ. qazaq tarıhyndaǵy iri tulǵalar jerlengen. Túrkistan - orta ǵasyrlyq qala ispettes, naǵyz qazaqtyń rýhanı, ári mádenı ortalyǵy. Kesenedegi Taıqazanda tarıhymyzda alar orny erekshe. Lenıngrad qalasyndaǵy murajaıdan ákelinip, keseneni odan ári sulýlyǵymentolyqtyra tústi. Islam Orta Azıaǵa kelgenge deıin qazaqtar jerge, otqa, sýǵa, Kók Táńirge, Umaı anaǵa tabynǵan bolatyn. Ǵalymdardyń aıtýıynsha, taıqazandaǵy tómpeshikter Umaı ananyń kıeli sútimen baılanystyrylady.
Qazaq handyǵynyń Reseı ımperıasynyń qol astyna ótý kezeńi
Kishi júzdiń hany Ábilhaıyr han Reseıge bodandyqqa ótkennen bastap, jalpy qazaq dalasyna Reseıdiń otarlyq saıasaty bastaldy. Qazaq arasyndaǵy rýshyldyq-taıpalyq bólinýdiń arqasynda Reseı ımperıasy tolyqtaı bodandyqqa alyp, orystardy shuraıly jerlerge ornalastyrdy. Qazaqtyń tuńǵysh aqyny, uly oıshyl Abaı Qunanbaev, geograf jáne zertteýshi Shoqan Ýálıhanov, aǵartýshy Ybyraı Altynsarın orys biliminen sýsyndap, eýropa bilimine qol jetkizgen bolatyn. Shoqan orys ekspedısıasyna basshylyq ete otyryp, Qashǵarıaǵa sapary zertteýin júrgizedi. Qazaqtyń Shoqany men orys jazýshysy Mıhaıl Dostoevskııdiń arasyndaǵy dostyǵy jóninde myna sózder dáleldeıdi: «Siz maǵan meni jaqsy kóremin dep jazypsyz, al men sizge ǵashyq bolyp qaldym degim keledi. Men eshqashan da, eshkimge, kerek deseńiz, týǵan baýyryma da mundaı baýyrmaldyqty sezingen emespin. Munyń qalaı ekenin bir qudaıdyń ózi biler.» Abaı grek oıshyldarynan nár alyp, olarmen óz oıynyń ushtasqanyn ańǵarady. Eń alǵashqy qazaq mektebin ashqan Ybyraı qazaq tiliniń álippesin qurastyryp, halyqtyń saýatyn ashty.
Eski Saraıshyq qalasy Atyraý qalasynan 45 shaqyrymdaı jerde ornalasqan. Onda qazaqtyń jeti hany jerlenip, murajaıda ashylǵan. Bul - Kishi júz rýlarynyń handarynyń tarıhı astanasy bolǵan qala. Jaıyqtyń boıynda qala úıindileri áli de saqtaýly.
Mańǵystaýdaǵy Shetpe kentine jaqyn mańda Qyzylqala úıindileri de saqtalynǵan. Qazaqtarǵa qorǵan bolǵan Sherqala taýynan qashyq emes. Aqtaý qalasynan 200 shaqyrymdaı jerde Aqketik qalasy oryn tepken. XIX ǵasyrda orys ımperıasy Kaspıı jaǵalaýynda Novo Petrovsk bekinisin turǵyzǵan. Ýkraın aqyny Taras Shevchenko aıdaýda osy jerde bolǵandyqtan, kóp ýaqytqa deıin sonyń esimimen atalyp júrdi.
Keńes Odaǵy dáýirindegi Qazaqstan
Keńes dáýirindegi ashtyq, repressıa, Uly Otan soǵysy qazaq halqynyń tarıhynda qaıǵyly izder qaldyrdy. Ózge elderge qonys aýdarý oryn alyp, qazaq halqynyń sany kúrt azaıýyna yqpal etti. Otarshyldyq saıasatqa halyq birneshe ret qarsy shyǵyp, mysaly Amangeldi Imanov bastaǵan ult-azattyq kóterilis, Adaılar kóterilisi jeńiliske ushyrap otyrdy.
Mádenıet salasyn jańa deńgeıge kótergen azamattar da boldy. Qazaq halqynyń ánderin Parıjde Ámre Qashaýbaev pash etip, álem chempıony Qajymuqan Muńaıtpasov, «Abaı joly» romanynyń avtory Muhtar Áýezov, eń alǵashqy dıplomat Taır Mansýrov jáne t.b. azamattar kóp edi.
Ahmet Baıtursynovtyń qurastyrǵan tóte jazýymyzdan aıyrylyp, kırıllısaǵa aýystyryldy. Rasýl Ǵamzatov aıtqandaı: «áldekimdi aýrýynan ana tili saýyqtyrady, men ana tilimde án aıtamyn. Eger erteńgi kúni meniń tilim joǵalyp ketse, men búgin ólýge daıynmyn.» Tek qana Shyńjańdaǵy qazaqtar ǵana tóte jazýdy saqtap qalǵan. Qazirgi tańda qazaq tiliniń suranysy óte tómen. Qazaq mektebin támamdaǵan adamdarǵa jumysqa ornalasýda aýyr.
Qazaq ultynyń múddesin kózdep, óz ómirlerinen de eldi joǵary qoıǵan azamattar qýǵyn- súrginge túsip, ıtjekkenge aıdalyp, atylyp ketti. Mine, qazaqtyń betke ustar qaımaq azamattarynan aıyryldyq. Biraq, aqqa Qudaıda jaq dep, olardyń esimderi men isteri aqtalyp, óz baǵalaryn da aldy.Uly Otan soǵysynda qaıtqan qazaqtyń batyr qyzdary Álıa men Mánshúk ne degen márt edi. Al, Jambyl Jabaev óz ánimen lenıngradtyqtarǵa qanat bitirip, demeý bolǵan edi. Soǵys kezinde qazaq eline kóptegen ulttar qonys aýdarylyp, qazaqtar óz astarynan bólip berip, ónege kórsete bilgen urpaǵyna. Sol úshin de ata-babalyrymyzdyń aldynda únsiz bas ıip, úlgi tutalyq.
Kók tý astyndaǵy egemendi Qazaqstan
1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasy egemendikke bastaǵan eń alǵashqy qadam bolyp tabylady. 1989 jylǵy Jańaózen oqıǵasynan soń, Kolbın múldem Qazaqstannan ketip, 1991 jyly aıymyz ońynan týdy. Qasıetti shańyraǵymyzdyń ústinen kók týymyz jelbirep, babalar ańsaǵan armanymyzǵa qol jetkizdik. Árıne, ol ońaı kelgen emes. Qanshama qıynshylyqtyr, qurbandyqpen jetti deseńshi?!
Muhtar Shahanovtyń óleńindegi tórt anany qorǵaǵan 1986 jyldyń jastary egemendiktiń kók týyn kóre almaı, qyrshynsyz ketti. Óz ultyna ǵana emes, ózge respýblıkalarǵa da úlgi boldy- aý sol jastar! Mine, biz ózimizdi baqyttymyz dep aıta alamyz táýelsiz elde kók týymyzdyń astynda ómir súrýdemiz.
Qazaq halqynyń basynan nebir surapyl zamandar ótse de, ulttyq rýhy men tilin, alyp jerin saqtap qala bilgen babalarymyz naǵyz myqty batyrlar! Tek qana qazaqqa ǵana emes, ózge ulttarǵa da ónege bola bilgen, Moskva úshin shaıqasqa qatysqan Baýyrjan Momyshuly Keńes zamanynyń ózinde óz teginde qazaqsha saqtaǵany ne degen erlik?!
Orta Azıanyń barysyna aınalǵan qazirgi Qazaqstan ata-babalarymyzdyń armany bolar. Ózge eldermen eńsemizdi teń ustap, bilim men ǵylymǵa múmkindikter ashyla túsýde. Elbasymyz N.Á. Nazarbaev «Bolashaq» baǵdarlamasymen jastardy shetelderde, sonyń ishinde damyǵan elderde oqytý arqyly damyǵan ekonomıkanyń ozyq tehnologıasynan tájirıbe alyp, elimizge endirý, ári Azıanyń barysyna aınalýǵa qatty mán beredi. 150 ultpen bir shańyraq astynda tatý- tátti ómir súrýdiń ózi - halqymyzdyń darhan minezi men keńdigi dep bilemin. Qazaqqa ala kózdegen kórshi elderden qorǵana da otyryp, tatýlyq qatynasty saqtaı alǵan qazaqtar naǵyz dıplomat halyq. Qytaıda 56 ulttyń balalaryn óz balasyndaı asyrap, qamqor bolǵan qazaq ananyń ózi meıirimdilik pen izettiliktiń sımvolyndaı, ári tatýlyqtyń belgisi bolyp qalmaq ózge ulttarǵa.
Qorytyndy
Meniń oıymsha, Qazaqstanda áli de bolsa, bilmeıtin elder, tanymaıtyn adamdar kóp. Árıne, munaıdyń arqasynda kóptegen elder tólqujatyńnan tanyp jatady. Ózim munaıly qala Jańaózende týyp óskesin, maqtanysh. Grekıadaǵy Salonıkı qalasynda Arıstotel mektebinde oqyp júrgenimde, qatty oılanyp tolǵanǵan bolatynmyn. Grekıa tek qana týrızmmen ómir súrip otyrǵan el. Shıkizat-joqtyń qasy. Eýropalyq odaqqa kirgeli, olar daǵdarysqa tez túsip ketti. Sebebi, óz qarajatynan, ana tilinen de aıyryldy. Degenmende, muǵalimder, dárigerler jaqsy jalaqy alatyn. Óz mádenıetin qoldaý maqsatynda kóptegen sharalar júrgiziledi. Mende sondaı stıpendıaǵa ıe boldym. Grekıa eliniń egemendigine 185 jyldyǵyna oraı «Grekıa-Qazaqstan qarym-qatynastary» jóninde shyǵarma jazǵan bolatynmyn. Elshiliktiń birinshi júldesinde aldym. Meniń túıgenim, qazaq tili men mádenıetiniń oshaqtaryn aýyl, aýdan, óńir deńgeıinde 21 ǵasyr talaptaryna saı joǵary satyǵa kóterý. İri qalalar Astana, Almatyda ǵımarattar zamanǵa saı bolýy múmkin. Sebebi, bizdiń murajaılarymyzdy, qazaq teatrlarymyzdy, qoryqtarymyzdy jergilikti halyqtyń, qazaqtyń ózi óte sırek barady. Ol degenińiz mádenıet pen tilge degen alshaqtyqtyń belgisi. Halyqqa tegin qylyp, balalar alańdaryn qarastyryp, asqana bólimderin salyp, jańa tehnologıalarmen qamtamasyz etip, maǵlumattardy jarǵa ne ústelderge bekitilgen kompúterlerden alatyn bolsa, keıbir sharalardy ótkizýge halyqqa koljetimdi qylý kerek. Gıdter úsh tildi jetik meńgerip, kez-kelgen sheteldikterge mádenıetimizdi jetkizýi tıis. Murajaı – ol halyqtyń, ulttyń murasy men rýhyn, tarıhyn atadan balaǵa saqtap jetkizetin kıeli meken, altyn qor. Al, teatr – ol halyqtyń tili men mádenıetin, jan dúnıemizdi saralap, adamı qasıetterge baýlıtyn, salt-dástúrin úgittep, sanamyzǵa jáne jadymyzǵa máńgilik qondyratyn qasıetti oryn. Halyqty, onyń ishinde balabaqsha jáne mektep oqýshylary, jumysshylardy, shalǵaıda jasaıtyn adamdardy jáne t.b. osy salalarǵa tartý aksıasyn ótkizý kerek.
Egerde murajaı, qýyrshaq teatr men drama teatrlarǵa adamdardyń barý sany kóbeıse, ishki týrızmge de suranys kóbeıe túsedi. Keremet jerlerimizdi murajaı arqyly alǵan maǵlumat olardy kórýge ıtermeleı túspek. Ol degenińiz halyqqa jumys pen tabys kózi, elimizdiń búdjetine qarjy. Óz qarajatymyz óz qorymyzda qalyp, kóbeıe túsedi. Mańǵystaý 362 áýlıeli oryn. Jer asty meshiti, tabıǵatynyń san alýandylyǵy men ereksheligi adamnyń kóziniń nuryn alady. Pir Beket- ataǵa zıarat etýshilerge kóptegen jeńildikter qarastyrylǵan. Barlyǵyn bir júıege engizip, ysyrap pen rásýany eskerip, rýhtaryna zalalsyz sheshimderin qabyldaǵan jón.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı mádenı oryndarda atap ótý arqyly murajaı men teatrlarǵa suranys kóbeıer edi. Qazaq eliniń birligi men yntymaǵy, tatýlyǵy men darhandyǵyna, izettiligi men izdenimpazdyǵyna Allahtyń nury jaýsyn!
Paıdalanylǵan ádebıetter tizimi:
Almaty.1986.Jeltoqsan.-Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń «Shabyt» 3 kitap/Qurast.T:Aıtbaıuly, T.Zeınábin, 1992-176 bet
Sultanov T.I. Qazaq memleketiniń qurylýy. Qazaq handyǵynyń tarıhy-(«Jetinshi sóz» serıasy).Almaty: Mektep, 2003-160 bet
Jemeneı I. Myrza Haıdar Dýlat (1499-1551) tarıhshy-qalamger (monografıa)-Almaty: «Zerde» baspasy, 2007-360 bet
Aıdarov Ǵ. Kúltegin eskertkishi: Zertteýnama. Almaty: «Ana tili», 1995-232 bet.
Almas Ordabaev.Nomadtar kitaby. 73 bet.
Tarıhy tereń Túrkistan.-Almaty:«Bilim»,2000,-200bet
Syrtqy silteme
http://vk.com/videos-61968936?z=video-61968936_170296119%2Fclub61968936%2Calbum-61968936
http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0 %B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81
http://www.greek.ru/news/news_detail.php?ID=25322
Aınur Shamkelova
