ATA – Adam Ata, Adaı Ata, Qaraman Ata, Úkasha Ata, Shaqpaq Ata, Shopan Ata, Báıdibek Ata, Masat Ata, Beket Ata t.t. bolyp, Ata sózi urpaqqa Ata bolyp moıyndalǵan uly tulǵalarǵa ǵana qosylyp aıtylady. Adam balasyna óz atalarynan artyq úlgi bolar adam joq.
AQSAQAL – Aq, Saq, Al degen úsh birikken sózderden turady. Aq (Aqpan, Aqıqat), Saq (Saqtar), Al (Alash, Alty Alash, Alshyn). Qazaqtyń Aqsaqal degen abyz atyna ıe bolǵan osylar.
ABYZ – óziniń asqan bilimdi, danalyǵymen elge basshylyq jasaıtyn ári joryqqa shyǵarda bata beretin, boljam jasap, joramal aıtatyn jáne ejelden qalyptasqan áleýmettik tártiptiń ertedegi normalary men prınsıpterin jetik meńgergen bedeldi tulǵa. Abyzdardyń negizgi qyzmeti – han, qolbasshy tóńireginde bolyp sáýegeılik, boljaýshylyq jasaý bolǵan.
Qazirgiler «Qazaqtyń abyz uǵymyn arabtyń «hafız» degen sóziniń túrlengen nusqasy» degen anyqtama beredi. Aqıqatynda, Abyz eshqandaı da arap sózi emes, taza qazaqı sóz. Abyz – ab jáne yz (iz) degen eki birikken sózden turady. Abyzdy sóz túbirimen saralasaq, «Ab» degen túbir, qazaqtyń ejelgi Ata-baba degenindegi baba ıaǵnı áke uǵymyn beredi.
Uly atalarymyzdyń san myńdaǵan jyldardan beri aýyzdarynan tastamaı kele jatqan:
«Túrkistanda túmen bap,
Saıramdaǵy sansyz bap,
Otyrarda otyz bap,
Baptardyń babyn surasań,
Eń úlkeni Arystan bap» degenimizdegi baptarymyzdyń túbiri osy «ab». Al, pirlerdiń Piri Medınada Muhambet, Túrkistanda Qoja Ahmet jáne Mańǵystaýlyq Áýlıe Beket Pir Atalar osy baptardyń jalǵasy bolyp tabylady.
QARIA – Qar jáne Ia degen eki birikken sózden turady.
Qar – Qar men Aq sınonım. Appaq qardy - Aqsha Qar deıtinimiz osydan. Qardyń túbiri «Ar».
Adamnyń qorǵaýǵa tıis ary ne? Ol: ar-ımany (senimi), Atameken týǵan jeri, Otany jáne Otbasy. Qazirgi jaǵdaıda bulardyń qataryna Ata saltymyz ben dástúrimizdi, tilimiz ben dástúrli dinimizdi qosýymyz kerek. Adamda osylar bolsa jáne ony qorǵaı alatyn senimi bolsa, ol adamnyń Arynyń bar bolǵany. Osylardyń bári, nemese jartylaı joq bolsa, ol adamnyń Ary joq, Arsyz bolǵany. Ejelgi qazaqtar birimen-biri kezdesip amandasqan da "ARMA", ıaǵnı qorǵaıtyn "ARYŃ BAR MA?" dep amandasyp, oǵan "BARBOL", ıaǵnı "ARYŃ BAR BOLSYN!" dep jaýap bergen. Mundaı amandasý salty "Qobylandy batyr" jyrynda tórt ret qaıtalanyp, aıshyqtap aıtylady.
Al, «Ia»-ǵa kelsek, bul sóz bizde Azıa qurylyǵy ataýynyń ekinshi býynyn da jáne sonymen qatar, álemge sońǵy eki myńjyldyqtyń eń uly qolbasshysy Shyńǵys qaǵandy bergen Bórjigin (Bóri jigi) Adaıdan taraıtyn Qıan (Qıat) rýynyń sóz túbirinde tur.
Bul sózdiń bizge aıtyp turǵany, adam balasy kárteıgen shaǵynda Ary «appaq qardaı» bolyp, adamı jaqsy qasıetterdiń eń bıik shyńyna shyǵýǵa tıis degen sóz. Ejelgi qazaq qarıalary osyndaı bolǵan.
SHAL – «Shal – shaıtannyń aty», shala, shalaǵaı, shalapaı, shalatýǵan, shalajansar, shalshyq (teńiz de emes, kól de emes, las sý jınalǵan shuńqyr), aljyǵan shal, pátýásiz shal, qaqpas shal, myljyń shal, kartojnık shal, mádenıetsiz shal, nadan shal, soqyr shal, sorly shal, jetesiz shal, shalqaıǵan shal, eńkeıgen shal, orystyń araǵyn bóshkelep ishken alqash shal, komýnıs shal, jaǵympaz shal, paraqor shal, jemqor shal, qorqaq shal, ósekshi shal, ótirikshi shal, shalshyqta boq sýǵa bylǵanyp jatqan maskúnem shal, aýzynan «aq ıt kirip, qara ıt shyǵatyn» boqtampaz shal, ózi toısa da, kózi toımaıtyn, ishken-jegenin bilmeıtin meshkeı shal, aqylsyz shal, aqymaq shal, jaman shal, esirik shal, erme shal, shoshqashy shal, tomyryq shal, shaıtan shal, qotyr shal, menmen shal t.t. Shaldyń osyndaı qasıetteri tym kóp bolady. Shal jaqsy sóz bolsa, osyndaı «ataq-dárejeler» qosaqtalyp atalar ma edi. Osyndaı sózderdi ATA, AQSAQAL, ABYZ, QARIALARǴA qosyp aıta alamyz ba?
Keıbireýler «shal» degen jaqsy sóz dep ózeýrep jatady. Solardan jaqsy sóz bolsa, «óz úıińdegi atańa «Shal!», «Áı, Shal!» dep sóıleısiz be?» degende baryp qana úndeı almaı qalady.
Qazirgi tańda «shal» degen sózdi orys tildi bılikte júrgen «sheneýnikter» óte jıi qoldanady. Ózderinen jasy úlkenderdiń bárine «shal» dep sóıleıdi. Ózderi «biz de, mine, shal boldyq» dep masattanyp, marqaıyp, maqtanyp júredi. Adam arlanatan, qorlanatyn sózderdiń «maqtanǵa» aınalǵan zaman-aı!
Qojyrbaıuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
