Memleket basshysy ulttyq biregeılikke baılanysty ustanymy burynnan da belgili. Memleket basshysy Qazaqstan halqynyń kóp tildi meńgerip, tolerantty, bilimge qushtar, táýelsiz ult bolǵanyn qalaıdy. Bul elimizdiń 1995 jyly qabyldanǵan konstıtýsıasynda jáne memlekettik, úkimettik deńgeıindegi ár túrli baǵdarlamalarda jáne qujattarda  bar. Qazaqstan prezıdentiniń jyl saıynǵy Joldaýynda da bul ár kez aıtylyp júr.

Qazaqstanda memlekettik til máselesin sheship, tilderdi damytý men qoldanýdyń aıasyn keńeıtý úshin 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama qabyldandy. Ol birneshe masatty kózdeıdi. Onyń biri – memlekettik tildi tek kúndelikti qoldanatyn til retinde ǵana emes, ǵylym tiline aýdarý. Ol úshin álemdegi úzdik ǵylymı oqýlyqtardy, kitaptardy, maqalalardy qazaq tiline aýdaryp, qazaq qoǵamyna tanystyrý, ǵylymı termınderdi qoldanysqa engizý. Ol úshin arnaıy komısıa da quryldy. Olar óz jumysyn jemisti júrgizip keledi.

Qazaqstannyń memlekettik tili áli ǵylym, tehnologıanyń negizgi tili bolyp tolyq qalyptasyp keledi. Tildiń ǵylymda qoldaný aıasy keńeıip kele jatqandyqtan, ár túrli termınder endi qoldanysqa ene bastady. Memlekettik tildiń qoldanylýy  barynsha keńip, tolyq ǵylym, ilimniń tili bolyp keledi. Qajetti termınder júıelenip jatyr. Úkimet janyndaǵy eldik termınologıa komısıasy sekildi eldik uıymdardyń kóbisine ókilettilik berilgen edi. Komısıa ǵalymdarmen aqyldasyp, termınderdi bir jolǵa júıeleýde.

Elbasy qazaq tilinde sóıleýdiń mańyzdy ekenin jıi aıtady. Shynyn aıtý kerek, elimizde biryńǵaı ult qalyptasyp keledi. Úkimet halyqty ıntegrasıalaýdyń shyǵar tásili retinde biledi, ıaǵnı úsh tildi birdeı úırený dep biledi.

Respýblıkalyq Kazbilim ortalyǵynyń dırektory Aıatjan Ahmetjannyń jýyrda keltirgen málimetine sáıkes, qazirgi tańda qazaq tildi mektepterdiń  bilim sapasy jaqsarǵan.

- Osydan eki jyl buryn UBT-dan 125 bal alǵan 19 túlektiń barlyǵy qazaq tildi synybynda oqyǵandar. Qazaqstan boıynsha jaqsy nátıjege qoljetkizgen 10 mekteptiń 8-i qazaq tildi mektep ordalary. Bireýi – orys mektebi bolsa, endi biri aralas mektep. Byltyr 139 bal jınaǵan Tasan Saıat esimdi qazaq mektebiniń bitirýshisi, bir jyl buryn joǵary nátıje  – qazaq mektepterine tıesili. 2013-2015 jyldary ulttyq biryńǵaı test nátıjesi turǵysynan qarasaq ta, reıtıńti baıqasaq ta qazaq tildi bilim oshaqtary alda. Qazirgi tańda Qazaqstan boıynsha oqýshylardyń 80 paıyzdan astamy qazaq tildi synypta oqysa, 16 paıyzy derlik oqýshy orys mektebinde, al basqa tilderde oqıtyn oqýshylardyń paıyzdyq kórsetkishi 1 paıyzǵa jetpeıdi. Byltyr 1-shi klassqa baryp, mektep tabaldyryǵyn attaǵandardyń 89 paıyzy qazaq synybyn tańdaǵan. Qalǵan 10 paıyzy orys mektebiniń tabaldyryǵyn attaǵan. Iaǵnı, tarıhymyz alǵa jyljyp keledi. Tarıhty ózgertý eshbir adamnyń qolynan kelmeıtini aqıqat. Memlekettik tildiń mereıi ústem bolǵan saıyn, qazaq halqynyń da mereıi ústem bolady. Ana tilimiz zańda  ǵana emes, kúndelikti ómirimizde, qarjy salasynda, qoldanysta, júr. Elimizdegi JOO-daǵy granttar osydan tórt jyl buryn – jarty paıyzdan astamy qazaq tobynda, al 35-i – orys tildi topta oqyp jatyr. Osydan 2, 3 jyl buryn qazaq toptarynyń 75 paıyzy qazaq tobynda oqıtyn, al 25 paıyzy – orys tobynda oqydy. Byltyr joǵary bilim beretin oqý ordalarynda bilim alý úshin 92 827 túlek nıet etken, 92 827 túlektiń 67 627-i (76,3%) qazaq tilinde jáne 20 968 –i (23,6%) orys tilinde tapsyrýǵa ótinish bergen. Osy málimetterden baıqaıtynymyz boıynsha joǵary oqý ornyndaǵy orys toptary kóp uzamaı jabylyp qalatynyna kóz jetkizip otyrmyz. Sonymen qatar, sońǵy jyldary Qazaqstannyń joǵary bilim beretin oqý oryndarynda orys toptaryn aǵylshyn tildi toptary almastyryp jatyr, – deıdi Aıatjan Ahmetjan.

Shynymen de jylda mektepti qazaq synybynda bitirip jatqandardyń sany da artyp keledi. 2018 jyly ulttyq biryńǵaı test tapsyrýǵa  ótinish jasaǵan túlekterdiń sany – 102442, bul mektep bitirýshilerdiń 70 paıyzy. Testti mektep oqýshylarynyń 75 paıyzy qazaq tilinde tapsyrsa, qalǵan 25 paıyzy orys tilinde tapsyrýdy qalaǵan. Iaǵnı, demografıalyq dúmpýdi bolyp jatqanyn osy jáıttardan-aq bilýge  bolady.

Jaqynda jýrnalıs Ómirjan Ábdihalyquly da tilge baılanysty óziniń Facebook  paraqshasynda óz oıyn aıtqan bolatyn.

«Osydan 9 jyl burynǵy sanaq boıynsha qazaqstandyqtardyń 62 paıyzy qazaq tilinde esh qınalmastan oqımyz, jazamyz» dese, «eldiń 84,8 paıyzy orys tilin jaqsy bilemiz» degen. 2009 jyldan beri qazaqstandyqtardyń sany, onyń arasynda memleket qurýshy ult – qazaqtyń sany ósip keledi. Sany jyldan jylǵa ósip keledi", – dep jazdy Ómirjan myrza.

Til máselesiniń jyldan jylǵa sheshimin taýyp, memlekettik tildiń qoldaný aıasy keńeıip kele jatqandyǵy - Qazaqstanda qabyldanyp jatqan túrli baǵdarlamalardyń áseri ekenin jasyrmaý qajet. Tilderdi damýt men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy iske asyrylyp jatyr. Mundaı jaǵdaıda qazaq tiliniń mereıi ústem bolady dep tolyq senimmen aıta alamyz. Ony Jer betinen joıylyp ketedi dep qoryqqandar qorqynyshyn bassa bolady. Máselen, jýyrda IýNESKO dúnıejúzilik uıymy joıylýdyń aldynda turǵan tilerdiń kartasyn jasap shyǵardy. Jerdegi 6000 tildiń 2,5 myńy túrli sebepterge baılanysta Jer planetasynan múlde, máńgilikke joıylyp ketýdiń aldynda tur. Joıylýdyń aldynda turǵan tilderdiń 136-sy kórshi Reseıdegi az ulttardyń ana tilderi. Onyń arasynda dúnıejúzilik ulttardyń sany orys ultynan keıin kóshbasshy úshtikke kirse de, ekinshi oryndy tatar tili alady eken joıylyp ketý qaýpi joǵary tilderdiń arasynda. Dúnıejúzi halqynyń júzden seksen paıyzy sanyna saı 80 tilde sóılese, qalǵan 3,5 myń  ulttyń 0,2 paıyzy ǵana sóıleıdi eken. Jer planetasyndaǵy tilderdiń 96 prosent halyqtyń 3 qana paıyzy, 97 prosenti álemde bar jalpy barlyq tilderdiń 4 paıyzyn qoldanady eken. Osy 97 paıyzdyń tili máńgilikke joǵalyp ketý qaýpi br tilderdiń qatarynda, ıaǵnı jergilikti ulttardyń tili. Jer planetasyndaǵy joıylǵaly turǵan tildermen qatar jerdegi ulttardyń da toqsan jeti prosenti joıylatyndyǵy adamzat úshin orny oısyrap qalatyn gýmanıtarlyq apat bolyp turǵanyn meılinshe túsinýimiz kerek. Endi bir kezdesken málimetterge sáıkes, álemdegi túrli ulttardyń ana tili, adamdar sóılep júrgen tilderdiń tek 5 prosenti ǵana qalyp, qalǵany joıylady degen kúmán da joq emes, sebebi sondaı boljam bar. Osy sekildi málimetterge nazar aýdarsaq, jylda 25 til jer betinen joıylyp ketedi eken, al HHI ǵasyrdyń sońy men jıyrmasynshy ǵasyrdyń basyna deıin dúnıejúzi tilderiniń 80 paıyzy joǵalyp ketedi eken.

Al ana tilimiz qazaq tiliniń joıylýyna eshqandaı sebep joq. Sol sebepti qorqa berýge bolmaıdy. Onyń eshqandaı qajeti joq. Bul jerde másele mynada bolyp tur. Eń birinshi qazaq halqynyń sanasy táýelsiz bolýy, rýhanı turǵysynan jańǵyrǵany. Ol áleýmet, óner, mádenıet, ulttyq ıdeologıa, ekonomıka, tildik saıasatta keremet kórinis tabýy. Demografıalyq dúmpý men sanasyndaǵy rýhanı jańǵyrý arqyly ǵana qazaq halqyn álemdik qaýipten qutqarýǵa bolady. Adamdy birshama oılandyratyn másele bar. «Demografıa máselesin qarastyratyn bolsaq, sana sezimiz,  ana tilimiz tuǵyryna qonady» degen sózdiń jany bar. Qazaq tili óz tuǵyryna kóterilgen saıyn tildiń mereıi ústem bola beredi jáne zańdyq, quqyqtyq mádenı sana sezimimiz joǵarylaǵannyń ústine joǵarylaı beredi. 

«Memleket prezıdenti barlyq jerde qazaqsha sóılemese,  bolmaıdy» degen edi. Keıbiriniń aıtatynyn jaqsy bilemin. Qazaqstanda 100 ult pen ulys bar, olar Elbasynyń aıtqanyn túsinbese qalaı bolady? Sol sebepti eki ese kóp eńbek etetin adammyn. Orys tilinde de, qazaq tilinde de. Reseı Federasıasynyń prezıdenti tek óz tilinde, aǵylshynsha da, túrikshe de emes, óz ana tilinde sóıleıdi, men amalsyz eki tilde sóılep otyrǵan adammyn. Mundaı jaǵdaı árqashan solaı bola bermeıdi, qazirgi kezdiń ózinde qazaqtardyń sany 70 paıyzǵa jetip qaldy. Men aıtqanymdaı, 2025 jylǵa deıin daıyndaǵan, qazaqtyń tilin búkil salaǵa engizý úshin eńbek etemiz. Óz aramyzda, Qazaqstanda, memlekettik basqarý organdary jáne ózge salalarda barlyǵy óz ana  tilimizde júrgiziledi, Alla buıyrtsa. Degenmen asyǵystyq jasaýǵa bolmaıdy. Qazaqstanda beıbitshilik, tynyshtyq, bir-birine degen senimniń bolýy, osynyń barlyǵynyń quqyǵyn qamtamasyz etilýi, din, dil, óner, mádenıet, til turǵysynan eshbir adam shektelmeıdi. Ár adam óz bilgenimen, óz mádenıetimen jáne óz ana tilimen ómir súrgeni abzal. Bul qalypty jaǵdaı, –  dedi Qazaqstan prezıdenti Nursultan Nazarbaev.

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bul sózinen keıin artyq sóz qosa almaısyń. Rasymen de Qazaqstanda táýelsizdik jyldarynan beri memlekettik tildiń mereıi ústem bolý úshin kóptegen is atqaryldy, atqarylyp ta keledi. Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasynyń jemisi, keremet nátıjesi soǵan dálel.