Bizge kólik óndirisin damytýǵa qatysty jańa ınovasıalyq qadamdarǵa barý kerek. «Qazaqstan-menedjment-marketıngtik» zertteý ortalyǵynyń sarapshy mamany Baýyrjan Aqaevtyń aıtýynsha, shetelden kónergen tehnıkalardy tası berip, eski tehnıkalardyń murajaıyna aınalýǵa shaq qaldyq.
Derekterge júginsek, qazir elimizde 3 mln 851,6 myń jeńil kólik bar. Ókinishtisi, onyń 12%-y ǵana jańa. Otandyq zaýyttardan byltyrǵy jáne bıylǵy jyly quny 103,8 mlrd teńgeni quraıtyn 16 myń 139 jeńil avtokólik shyǵarylǵan. Sarapshy-maman Baýyrjan Aqaev bul kórsetkishtiń az ekenin, elde eski jáne moraldyq turǵydan tozǵan kólikterdiń tym kóp ekenin alǵa tartty.
«Eýropamen salystyrsaq, onda avtomobılderdiń ortasha jasy segiz jyldan aspaıdy. Olardyń halqy on jyldan asqan kólikterdi birden ýtılızasıaǵa ótkizedi. Al bizde qoldaný merzimi 20-30-35 jyldan asyp ketken kólikter ábden tozyp, synyp bitkenshe qoldanysta júredi. Eske kólikter birinshiden, ekologıaǵa, ekinshiden, jol qaýipsizdigine keri áserin tıgizetindikten bizge osy máselege qatysty saýatty sheshimder qabyldaý kerek»,-dedi sarapshy Baýyrjan Aqaev.
Sarapshy mamannyń paıymdaýynsha, biz bir ǵana kórshi Reseıden jylyna 132 myń kólik ákeledi ekenbiz. «Osy áreketter arqyly biz otandyq kólik óndirisiniń adymyn ashtyrmaı otyrmyz» dedi maman.
«Sheteldiń eski-qusqy kóligin ımporttaı berip, mashına jasaý óndirisin básekege qabiletti bazadan jurdaı ettik. Shetel bizge jaqsysyn bermeıdi. Eseptesek, eski kólikterdiń ornyn jańasymen toltyrý úshin jylyna 220 myńǵa jýyq kólik shyǵaryp otyrýymyz kerek eken. Ókinishke qaraı, biz eki jylda 16 myń kólik shyǵarǵanymyzdy qanaǵat tutyp otyrmyz. Qazir elde 3 mln 851,6 myń kólik bar desek, munyń 90 paıyzy shetelden enetin kólikter. Bizde búdjet aqshasyna qymbat kólik ákelip minetin memlekettik mekemeler de bar. Mysaly, 2017 jyly memlekettik mekemeler 4,5 mlrd teńgege 450-ge jýyq sheteldik kólik satyp alǵan. Otandyq kólikterge degen suranysty aldymen osy memlekettik mekemelerden bastaýymyz kerek. Memlekettik mekemelerdiń, sheneýnikterdiń búdjet qarjysyna shetelden qymbat kólik satyp alýyna zańmen tyıym salǵan jón. Qajet bolsa olardy zańǵa tartý qajet. Osylaısha tek otandyq kóliktermen júrýdi mindettetý kerek»,-deıdi Baýyrjan Aqaev.
Al «Kólik jáne logıstıka» ortalyǵynyń mamany, tehnıka ǵylymynyń doktory Anar Espenbetova alǵa tartyp otyrǵandaı, bul máseleni sheshýdiń tóte joly bar.
«Kórshi Reseıde eski kólikterdi jańalap, onyń ornyn toltyryp otyrý jyl saıyn 3 paıyzdy ǵana quraıdy. Bizde avto naryqty tozyǵy jetken kólikterden tazartý úshin jylyna 220-230 myń kólikti jańartýǵa týra keledi. Osyǵan qarap avtokólik óndirisiniń qýatyn arttyrýdy ındýstrıalandyrý kartasyna engizildi. Bizge ındýstrıaldy-ınnovasıalyq baǵdarlama aıasynda kóne avtokólikterdi ýtılızasıalaý jobasyn ázirleý kerek. Osylaısha memlekettiń qoldaýymen eski kólikterdi jańasyna aıyrbastaý tetikterin qarastyrǵan jón. Eski kólikterdi ýtılızasıalaýǵa memleket ózi múddeli bolsa, mundaı baǵdarlamanyń júzege asýy da tez bolady. Bul bir jaǵynan «azyp-tozǵan kóligin qalaı jóndetemin» dep júrgen halyqqa da kómek bolar edi. Arnaıy memlekettik baǵdarlama kómekke kelip jylyna 50-60 myń kólik shyǵaratyn qabiletimiz bolsa, bul saladan memlekettik qazynaǵa paıda da túsetin edi. Shetelge kólik eksporttaıtyn kórsetkishimiz de óser edi. Bul ońtaıly áreket bolar edi»,- deıdi ǵalym Anar Espenbetova.
Negizinde, eski kólikterdi jańartý ár elde árqalaı júrgiziledi. Máselen, Germanıa men Japonıada ýaqyty kelgende memleket kóne kólikterdi ózine alyp, halyqty qaltasy kóteretin arzan jańa kóliktermen qamtýdy ábden jetildirip alǵan. Al Koreıa, Sıngapýr, Norvegıa elderinde eski kólikti memleket qazynasyna ótkizip, onyń ornyna 2 paıyzdyq jeńildikpen jańa kólikti nesıege alý jaǵy qarastyrylǵan. Bir aıta keterligi atalmysh elderde «eski kólikter» dep zaýyttan shyqqanyna segiz jyl bolǵan kólikterdi ataıdy. Eýropa halqy kólikteri zaýyttan shyqqan soń segiz jyl qoldanysta bolsa boldy, onda jańalaýǵa asyǵady.
«Bizge Germanıadan, Japonıadan, Koreıadan elge engizip júrgen kólikter olarda jaramsyz sanalǵan, merzimi ótken kólikter. «Ábden azyp-tozdy» dep olar segiz, on jyl qoldanǵan kólikterin olar óteldeýge tastaıdy. Mine, biz osy kólikterdi satyp alyp Qazaqstanǵa ákelip qoldanyp júrmiz. Eýro-5 standartyn meńgerip alǵan elder biz tárizdi qoldaný merzimi 30-35 jyl bolǵan kólikterdi mingizbeıdi. Ókinishke qaraı, Qazaqstanda bul júıe durys jolǵa qoıylmaı otyr»,- dedi ekonomıs-ǵalym Anar Espenbetova.
«Kólik jáne logıstıka» ortalyǵynyń menedjeri Ardaq Tóleýovtiń aıtýynsha, biz jeńil máseleni ózimiz aýyrlatyp otyrmyz. Onyń paıymdaýynsha, bizge naq qazirgi ýaqytta avtonesıe júıesin durystap jolǵa qoıǵan abzal.
«Kóptegen elder otandyq avtoóndirisin qoldaý maqsatynda otandyq kólikterdi satyp alýshylarǵa jeńildetilgen avtonesıe usynady. Import avtokólikten góri, otandyq kólikti alsa, bankter jeńildetilgen mólsherlememen nesıe bergeni jón. Muny memleket qoldasa, halyqqa tıimdi bolar edi. Qazir eski kólikterdi ýtılızasıalaýǵa jurtshylyq daıyn. Biraq onyń barlyǵyn jańalaýǵa tehnıkalyq bazamyz daıyn emes. Demek jeńildetilgen avtonesıeni tetikke qosýǵa týra keledi. Bizde zaýyttan shyqqan otandyq kólikterdiń baǵasy ýdaı qymbat. Ony qarapaıym halyqtyń qaltasy kótermeıdi. Sondyqtan osy máselege qatysty úkimet tarapynan jeńildikter qarastyrý kerek. Budan soń memlekettik mekemelerge otandyq kóliktermen júrýdi mindetteý kerek degen pikirlerdiń de jany bar. Rasymen de, sheneýnikter sheteldik qymbat kólikterdi minip alǵansha, otandyq kólikterdi satyp alyp, qoldaý bildirsin. «Muny tolyqqandy zańmen bekitip, naqtylap qoıý kerek» degen pikirlermen kelisemin»,-dedi Ardaq Tóleýov.
Qarlyǵash Zaryqqanqyzy
