Astanada ótken strategıalyq bastamalar forýmynda belgili ekonomıs-sarapshy Oljas Qudaıbergenov Qazaqstan ekonomıkasyna qatysty birqatar boljamdardy alǵa tartty. Sonyń biri – bolashaqta halyqaralyq valúta retinde ıýánniń bedeliniń óse bastaıtyny sóz boldy. Bul rette sarapshy maman «aldaǵy ýaqytta Qazaqstan ǵana emes, Orta Azıa elderi saýda-sattyq jasaǵanda ıýánmen esep aıyrysatyn bolady. Qytaıdyń maqsaty – tól aqshasyn álemdik valúta deńgeıine jetkizý. Bir jarym jylda álemdik valúta rezervindegi ıýánniń úlesi 1,87 paıyzǵa ósti. Eger bul qarqyn saqtalatyn bolsa, Qytaıdyń valútasy aldaǵy eki jylda álemdegi tegeýrindi valútaǵa aınalady» dedi.
Jalpy, ıýánnyń bedeli jaıly aıtyla bastalǵaly biraz ýaqyt boldy. «Endigi bes jylda ıýán dollardy yǵystyrady» deıtin sarapshylar da bar. «Barometr» taldaý ortalyǵynyń qarjygeri Arman Mýsınniń aıtýynsha, ıýán qazirdiń ózinde álemdik valúta rezervinde úshinshi orynda tur. Buǵan qatysty maman «bolashaqta Orta Azıa elderi boıynsha eksport, ımport qarym-qatynasynda ıýánmen tólem jasaý jetiletin bolsa, dollardyń álem aldyndaǵy bedeli tómendeýi ábden múmkin» deıdi.
«2014 jyldan bastap kórshi Reseı eli dollardan arylýǵa qatysty qadamdar jasap keledi. Sol tárizdi Ispanıa, Italıa, Grekıa elderi de halyqaralyq tólem jasaý barysynda dollardan góri evro men ıýándi paıdalana bastaǵanyna biraz boldy. Makroekonomıkalyq kórsetkishterdi ósirý úshin keleshekte birqatar elder dollardan bas tartýy ǵajap emes. Biraq AQSH-tyń buǵan kóngisi joq. Halyqaralyq sarapshylardyń ózi qazir qaıta-qaıta aınalyp soǵa beretin daǵdarystan qutylý úshin dollardan arylý kerektigin basa aıtyp otyr. Qazirde halyqaralyq esep aıyrysýǵa ıýándi engizý jaıy jıi aıtylady. Iýán qazir halyqaralyq rezervtegi valúta retinde úshinshi orynda tur. Aldaǵy bes jáne segiz jylda ıýánniń bedeline qatysty jaqsy boljamdar aıtylyp júr. Sondyqtan osy jyldar aralyǵynda ıýán dollardy yǵystyrýy ábden múmkin»,-dedi qarjyger Arman Mýsın.
Qarjyger aıtyp otyrǵan derekterdi saralasaq, rasymen de ıýán halyqaralyq valúta rezervinde dollar men evrodan keıingi úshinshi orynǵa shyqqan. Biz bul derekterdi arnaıy syzbaǵa salyp kórsetýdi jón kórdik. Syzbada kórsetilgendeı, halyqaralyq valúta rezervinde dollardyń kólemi 41,73 paıyz bolsa, evronyń kólemi 30,93 paıyz. Al ıýánniń kólemi 10,92 paıyz.
Endeshe álemdik valúta rezervinde 10,32 paıyzdyq kólemi bar ıýán endigi bes jyldan keıin qalaısha dollardy basyp oza alady?! Bul rette ekonomıka ǵylymynyń doktory, profesor Jumadilda Baıahmetov álemdik ekonomıkada bolyp jatqan qubylystardyń ózi edel-jedel ıýannyń bedelin arttyra túsetinin aıtyp otyr.
«Derekterge júginsek, 2016-2017 jyldary tek Qazaqstannyń teńgesi ǵana emes, kóptegen elderdiń ulttyq valútalary qunyn joǵaltty. Ázirbaıjannyń manaty, Armenıanyń dramy, Belarýstiń rýbli, Qyrǵyzdyń somy, tize bersek ulttyq valútalary qunsyzdanǵan elderdiń sany arta tústi. Bul elder qazir ekonomıkany dollarǵa baılaýdyń tıimsizdigin uqty. Sondyqtan olar úshin dollarǵa táýeldilikten arylý mańyzdy bolyp otyr. Qazir álem úshin daǵdarystan qutylýdyń máni jańa halyqaralyq valúta quralyn oılap tabý bolyp otyr. Dollarmen tólem jasaý tek qana AQSH úshin paıdaly bolyp otyr. Keıbir derekter dollarmen berilgen nesıe syıaqysynyń ózinen ǵana Amerıkanyń alty aı saıyn 200 mlrd dollar paıda kóretinin rastaıdy. Qazir álem elderiniń valútalyq qorynyń 40 paıyzy dollarmen saqtalǵan. Dollarǵa suranys kóbeıgen saıyn AQSH-tyń kóretin paıdasy da arta bastaıdy. Halyqaralyq saýda men halyqaralyq qarjy júıesin qurap otyrǵandyqtan AQSH-qa álemdik naryqta munaı men basqa resýrtardy satyp alýda kóptegen jeńildikter qarastyrylǵan. Sondyqtan bul arada ózge elderdiń ulttyq valútasy qulap jatqanymen Amerıkanyń qyly qısaımaıdy. Osyny uqqandyqtan 2014 jyldan beri kóptegen elder valúta qorlaryna ıýán jınaı bastady. Qytaımen saýda qarym-qatynasynda dollarmen emes, ıýánmen tólem jasaý úrdisi artty. Eger bolashaqta osyndaı qarqyn artsa, ıýán dollardy basyp oza alady»,- dedi ekonomıs-ǵalym Jumadilda Baıahmetov.
Maman aıtyp otyrǵan Qazaqstannyń teńgesinen bólek, basqa da elderdiń ulttyq valútasynyń qunsyzdanǵan kórsetkishin biz arnaıy syzbamen kórsettik. Derekter rasymen de 2016-2017 jyldar aralyǵynda birshama elderdiń tól valútasy qunyn joǵaltqanyn aıqyndaıdy.
Jalpy, mamandar álemdik ekonomıkany bolashaqta úlken ózgerister kútip otyrǵanyn joqqa shyǵarmady. Ekonomıs-ǵalym Jumadilda Baıahmetovtyń baıyptaýynsha, dollardy yǵystyryp, ıýánǵa oryn berý bizdiń teńgeni de tegeýrindi etpek. Sondyqtan bolashaqta biz teńge-úan jubyna kóbirek kóńil bóle bastaımyz.
«Keleshekte ekonomıkada úlken ózgerister bolady. Qytaı qazir Ońtústik Shyǵys Azıa qaýymdastyǵyna múshe eldermen ıýánmen saýda-sattyq jasaýdy tereńdetip jatyr. Tipti qor bırjasynda ıýánmen esep aıyrysý qolǵa alyna bastady. Boljam boıynsha aldaǵy bes jylda ıýánnyń tolyq konvertasıasy qalyptasýy kerek. Óıtkeni qazir ıýán-rýbl juby da jaqsy qalyptasyp úlgerdi. Reseı men Qytaı ózara saýda sattyqta ıýánmen jáne rúblmen tólem jasaı bastady. Munyń ózi dollardy yǵystyratyn qubylys. Teńge-úan juby da qalyptasyp keledi. Qazaqstan men Qytaı ulttyq valútada esep aırysýdy jolǵa qoıa bastady. Sol tárizdi basqa da elderdiń ıýánǵa degen suranysy artty. Suranys artqan saıyn ol eldiń valútasynyń quny da bekı túsedi. Qalaı aıtsaq ta, álemdik valútany basyp shyǵaratyn AQSH-tyń aıryqsha quqyqqa ıe dáýreni ótedi. Ekonomıka zańyna sáıkes dollardy almastyratyn jańa valúta kelýi kerek. Sebebi jahandyq daǵdarystyń ár úsh jyl saıyn qaıta-qaıta aınalyp soǵa beretininen álem ekonomıkasy sharshady. Endigi bes jylda buǵan qatysty halyqaralyq valúta qorynyń ózi naqty sheshim qabyldaıdy. Sondyqtan ıýán dollardy halyqaralyq minbeden yǵystyra alady dep aıtýǵa tolyq negiz bar»,- dedi ǵalym Jumadilda Baıahmetov.
Qarlyǵash Zaryqqanqyzy
