Túrkıa prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵannyń Qazaqstanǵa saparynyń biraz syrlary ashylyp jatqanǵa uqsaıdy. Baýyrlas eki eldiń arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastardy nyǵaıtý kerektigin aıtqan, Túrkistanda meshit ashqan Erdoǵan, bir jaǵynan Qazaqstan prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa basqa bir máselede qolqa salý úshin kelgen tárizdi. Áıtpese, baıaǵydan aıtylyp júrgen Qazaqstan men Túrkıanyń taýar aınalymyn 10 mlrd dollarǵa jetkizý týraly áńgimeden ózge taqyryp tabýǵa bolar edi.
Jalpy, Túrkıadan bizdiń úırenerimiz kóp. «Túrki birligin» qalyptastyrý úshin birinshi kezekte ekonomıkalyq baılanystar qajet desek, Túrkıa bul máselede lokomotıv bolýy tıis edi. Qazaqstanda Túrkıaǵa qajettiniń bári bar. Munaı da, gaz da, ózge baılyqtar da. Biraq, tehnologıa joq. Túrikterde ol bar. Biraq, Túrkıa sondaı jańa tehnologıalaryn bizdiń naryqqa engizbeı otyr. Máselen, qorǵanys salasynda endi-endi jandana bastaǵan baılanystardy tipten tereńdetse, kıbershabýyldardan qorǵaný, áskerı tehnıkalardy tek ózderiniń elektrondy quraldarymen jabdyqtaý syndy tájirıbelerin aıtsa Túrkıanyń shyn baýyrlas ekendigi baıqalar edi. Sondaı-aq, ǵylymdy óndirispen baılanystyrýdaǵy Túrkıanyń tájirıbesi de myqty. Al, Qazaqstannyń tranzıttik áleýeti kúshti. Qazba baılyqtary mol. Álemdegi eń iri naryq sanalatyn Qytaımen kórshi otyr. Bireýge jalǵa berip otyrsa da ózi ǵarysh aılaǵy bar. Kóp uzamaı, bul ǵarysh aılaǵyn orystar jalǵa alýdy toqtatýy múmkin. Sol kezde ǵylymy men tehnologıasy táýir damyp kele jatqan, áskerı maqsattaǵy «Göktürk-2» jer serigin tek qana óz tehnologıalary arqyly jasap shyqqan Túrkıa Qazaqstannyń ǵarysh salasyn damytý úshin qol ushyn sozýǵa daıyn bolsa qanekeı?! Ondaı áńgimede aıtylmady osy joly. Kerisinshe, bizden «erdiń artqy qasyn suraǵanǵa» uqsaıdy.
Bizdiń bulaı deýimizge de negiz joq emes. Qazaqstan men Túrkıanyń qarym-qatynastary bılikke Rejep Taıyp Erdoǵan men komandasy kelgennen beri tek deklaratıvtik sıpatta qaldy. Óıtkeni, memleket basshylary sońǵy jyldary birneshe márte kezdeskenimen eldi eleń etkizer bastamalar aıtylmady. Árıne, túrik halqynda aıyp joq qoı. Áńgimeniń bári Erdoǵannan shyǵatyn bolsa kerek. Óıtkeni, bir jaǵynan ol bizdiń ishki isimizge aralasa bastaǵanyn baıqatyp aldy.
Qazaqstannan eline qaıtyp bara jatqanda Erdoǵan ushaqta jýrnalısermen biraz áńgimelesipti. Sonda bir jýrnalısiń «Qazaqstanda «paralel qurylymnyń» 32 mektebi bar. Nazarbaevpen kezdesýińizde bul mektepterdi memleketterdiń baqylaýyna alý, jabý máselesi talqylandy ma?» dep suraǵan. Al Erdoǵan bolsa: «Mektepterdiń 28-29-y Qazaq memleketine berilipti. Alaıda, olarda áli de 10-15 paıyz túrik muǵalimder bar. Qalǵandary qazaq muǵalimder. Biraq, sol qazaqtar men túrikterdiń tyǵyz qarym-qatynas jasaıtyny belgili nárse. Nazarbaevqa: «Bular mektepterdi memleketke óktizdi dep aldap júr Sizdi. Túrikterdiń orynyna qyzmet jasap jatqan qazaqtar da «paralel qurylymnyń» tárbıesin kórgender»,- dedim. Bul máselege qatysty arnaıy ázirlegen derekterimizdi de Qazaqstan tarapyna berdik»,-depti. Alaıda álgi jýrnalıserdiń N.Nazarbaevtyń qandaı jaýap bergenin suraýǵa batyldary jetpepti. Qyzyq. Sóıtip, Túrkıa prezıdenti Qazaqstandaǵy qazaq-túrik lıseıleriniń jabylýyna múddeli ekendigin ashyq aıtqan.
Árıne, Erdoǵanǵa Nursultan Ábishulynyń naqty qandaı jaýap bergeni belgisiz. Biraq, bizge belgili bir jaıt Erdoǵan men Gúlen teke-tiresinde qarapaıym azamattar utylyp jatyr. Rejep Taıyp Erdoǵan prezıdent retinde Ázerbaıjanǵa jasaǵan alǵashqy saparynda da, Pákistanǵa, Afrıka elderine jasaǵan saparynda da bul mektepterdiń jabylýy kerektigin aıtqan. Óıtkeni, Gúlenniń jaqtastary ashqan mektepter Túrkıa úshin «paralel qurylym» eken-mys. Túrkıaǵa zıan keltirip jatqan kórinedi-mys. Biraq, «jamaǵatqa» baılanysty sot isterinde bilim berýmen aınalysyp júrgen azamattardyń terorızmge qatysy bar ekendigin aıǵaqtaıtyn birde-bir derek tabylǵan joq. Birde-bir qarý nemese jarylǵysh zat tabylmaǵan. Kerisinshe, Túrkıa ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Sırıaǵa bara jatqan júk kólikterin toqtatqan polıseıler ishinen mol qarý-jaraq tapqan. Baspasóz, bul qarýlar «Irak-SHam ıslam memleketine» berilý úshin jiberilgendigin jazǵany bar. Biraq, Erdoǵan bıligi bále-qalanyń bárin Gúlenniń jaqtastaryna jaýyp, tergeý isterin bastatqan. Jaraıdy, bul Túrkıanyń ishki máselesi. Biz, qazaq-túrik lıseılerine oralaıyq.
Bul mektepter 20 jyldan astam jumys istep tur. Lıseılerdiń jaqsy bilim beretindigin Qazaqstan bıligi áldeqashan moıyndaǵan. Osy oqý oryndarynan myńdaǵan jastar bilim aldy. Aldy memlekettik qyzmette táýir laýazymdarǵa jetip te úlgerdi. Túrli halyqaralyq pán olımpıadalarynda da eldiń atyn shyǵarǵandardyń basym kópshiligi solar edi. Qazir qazaq-túrik lıseıleri Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qaraıdy, Nazarbaev zıatkerlik mektepterimen tyǵyz qarym-qatynas ornatqan. Bul mektepterdiń tup-tuqıanyn UQK de táýir zerttep aldy osy jyldar ishinde. Biraq, mektepterdi jabý týraly resmı bastama aıtylmaǵan edi. Al, Túrkıa prezıdenti aqyry ony Nazarbaevqa aıtqan bolyp otyr. Demek, eldiń ishki isine aralasyp otyr. Óıtkeni, bizdiń eldiń óz múddeleri, óz ustanymy bar. Bizdiń de barlaý, qarsy barlaý qurylymdarymyz tıisti jumystaryn atqaryp keledi. Eger qazaq-túrik lıseılerinen shyn máninde qaýip tóner bolsa, baıaǵyda-aq olar jabylar edi. Jabylǵan joq áli. Demek, ol mektepterden qaýip joq Qazaqstanǵa. Ekinshiden, Erdoǵan AQSH-qa, Eýropaǵa barsa mundaı áńgime aıtpaıdy. Túrik mektepteri Germanıada, Fransıada, Golandıada jáne ózge de eýropa elderinde bar. AQSH-ta da bar. Biraq, Erdoǵan bul elderdiń basshylaryna eshqashan «ol mektepterdi jabyńdar» demedi. Batys elderiniń aldynda mundaı áńgime aıtýǵa dármensiz boldy. Al, bizge ótinish qyldy. Sonda, bul qazaqty kózge ilmeý me? Qazaq balasy táýir bilim almasyn degeni me? Álde, damý jaǵynan Túrkıadan artta qalǵan elderge «aǵalyq» tanytqan túri me? Mundaı, «aǵalyqty» qazaq qup kórer me eken?! «Tebinginiń astynan ala balta sýyrysyp, tepsinisip kelgende, teń atanyń uly ediń..» deıtin jurtpyz ǵoı biz. «Túrki birligin» bireýdińbasshy, bireýdiń qosshy bolýy dep baǵalamaımyz. Bir-birimizge janashyr bolsaq qana berekemiz artady. Al, Erdoǵan Túrkıany Ortalyq Azıadaǵy baýrylastarynan alystatyp barady. Turǵyt Ózal marqumnyń jolyn jalǵastyrmady ol.
Jalpy, «túrki birliginiń» artqanyn, Qazaqstan men Túrkıanyń is júzinde baýyrlas bolǵanyn qalaımyz biz. Bálkim, túrikterdiń alyp korporasıalary, zamanaýı ónimder shyǵaratyn kompanıalary, baı áýletteri Qazaqstanǵa qarjy quımasa, bizge qyzyqpasa, kiná ózimizden de shyǵar. Alaıda, qazaq pen túrikti jaqyndastyratyn qadamdarǵa Túrkıanyń qazirgi bıligi de sırek baryp júr. Teriskeıdegi kórshini «kósem» tutqan bizdiń eldiń de betin beri qaratýǵa Ankaranyń bedeli jeter edi. Biraq, Túrkıa ondaı qadamdarǵa barmaı otyr. Biz, Túrkıany kúlli túrkiniń kóshbasshysy retinde kórgimiz kelgenimen, resmı Ankara úshin tek geosaıası múdde mańyzdy. Tipti, Ortalyq Azıada úlken ekonomıkalyq múmkindikter bar ekendigin de nazardan tys qaldyrdy. Al, bilim salasynda táýir tabysqa jetken mektepterdi jabý usynysy Erdoǵannyń janashyrlyǵy emes. Ókinshtisi de, sol.
Amangeldi QURMETULY
