Sharafat Jylqybaeva. Aıdahardy jeńgen áıel

/uploads/thumbnail/20170708175300172_small.jpg

Bir jigitti áıeliniń shaıpaý minezi ábden mezi etipti. Kúnde urys-keris, aıǵaı-shý. Doly áıel ne bolsa sony syltaý etip, joq jerden urys shyǵaryp, búkil aýyldyń mazasyn ketiripti. Ásirese, kúıeýiniń kúıi ketipti. Kúıeýdi betpaq áıel jegideı jepti. Bir kúni áıeli oǵan: «Toǵaıdan otqa jaǵatyn qýraı terip ákel», — depti. Jigit aıtqanyn oryndap, bir qushaq qýraı ákeledi. Áıeli ony aıǵaımen qarsy alady: «Men saǵan iri-iri butaqtardy ákel», — dedim ǵoı, mısyz, ońbaǵan», — dep, ursa jóneledi. Jigit  kúrsinip, qaıtadan toǵaıǵa baryp, jınaǵan butaqtardy býyp, úıine oralady. «Men saǵan butaq ákel»,— dedim be, aqymaq. Otbasyn asyraı almaıtynyńdy osydan kór»,— dep, dúrse qoıa beredi. Jigit aýyr kúrsinip: «Osy pále-aq júıkemdi qurtyp bitti-aý, budan qalaı qutylsam eken» — dep oılaıdy. Sóıtip, keshke jaqyn áıeline: «Sen meniń qandaı olja tapqanymdy bilesiń be?» - deıdi.

— Olja tapqyshyn bunyń...— dep, áıeli onyń betinen ala túsedi.

— Ras, men ormannan úlken olja taptym, bir dorba altyn!

— Qaıbir jetisken tabysker ediń, — dep,  ádettegi ánine basqan doly áıel «altyn» degende, odan saıyn órshelene túsedi. — Qane, ormannyń qaı jerinen kórdiń? Aıt jyldam!

— Altyn tereń orda, erteń baryp alamyn.

 — Seniń ony alýǵa aqylyń jetpeıdi, ózim barmasam, sen shashyp-tógip rásýá qylasyń.

Tań ata erli-zaıyptylar arqan men qap alyp, ormanǵa barady. Jol boıy áıeldiń ursýdan aýyzy jabylmaıdy. Orǵa jetkende jigit: «Al, endi, arqandy belime baılap, men túsemin, altyn qapqa tolǵanda, «kóter» deımin, sol kezde shyǵaryp al» — deıdi. «Jooq, orǵa ózim túsemin, sen altyndy ala almaısyń!»— dep, boı bermegen doly áıel arqanǵa jarmasady. Jigitke keregi de sol, áıeldi tez arada orǵa túsire qoıady. Sosyn «ýh!» dep, bir jeńil demalady da: «osy orda biraz jatsyn, múmkin minezi túzeler»,— dep, úıine qaıtady. Jany tynysh taýyp, beıbit tirlik keshe bastaıdy. Biraq, qansha jerden kók doly bolsa da, óz áıeli ǵoı.  «Baıǵus, qazir qandaı halde eken?!» — dep, áıelin oılap, saǵyna bastaıdy. Bir apta ótedi, eki apta ótedi. Bir aı ótedi, eki aı ótedi. Jigit bir kúni shydaı almaı, ordaǵy áıelin bir kórýge bel baılaıdy. Sóıtip, ormandaǵy orǵa kelse, tereńnen aıǵaı-shý estiledi: orda bireýmen bireý urysyp jatyr. Kúńirengen daýys shyǵady:

— Oh, meni myna áıelden qutqaratyn Adamzat bar ma eken? ! — Menen qutylam dep oılama! —deıdi shańqyldaǵan áıel daýysy.

Jigit tómenge arqan túsiredi de, joǵary qaraı tartady. Arqanmen jer betine aıdahar shyǵady. Shaıpaý áıel aıdahardyń jalyna jabysyp alypty. Aıdahar ony quıryǵymen sabalap, jer betine jetpeı túsirip tastaıdy. Maqulyq jigitke ózin kókbet áıelden qutqarǵany úshin alǵys aıtady. «Bundaı sumdyq áıeldiń shaıpaý minezine shydap tiri qalǵan men — tózimdi ekenmin»,  — deıdi jigitke. «Onyń tepkisine az ýaqyt tózgen sen myqty  bolsań, onda ómir boıy shydaǵan meniń myqtylyǵyma esh nárse teń kelmes!»,— dep, kúledi jigit. «Oıpyrmaı, shydamyń shydam-aq eken» —deıdi tańqalǵan aıdahar. Sóıtedi de: «Meniń janymdy alyp qalǵanyń úshin, o Adamzat balasy! Seniń úsh tilegińdi oryndaımyn», — deıdi. — Biraq, baıqa, eger tilegiń úsheýden asyp ketse, birden jutyp qoıamyn. Jigit aýylyna oralyp, tirshiligin jalǵastyra beredi.

Bir kúni kórshi aýyldan «bir aıdahar ózenniń sýyn bógep, sala qulash bop jatyp aldy. Aýyl sýsyz qalyp, mal shólden qyrylyp jatyr»,— degen habar keledi. Jigit aýylyndaǵylar, kórshi aýyldyń adamdaryna: «Bizdiń aıdahardyń tilin tabatyn batyrymyz bar»,— deıdi. Jurt jigitten kómek suraıdy. «Úsh tilektiń birinshisi osy bolsyn»,— dep, jigit aıdaharǵa baryp: «Baıaǵy úsh tilek-ýádeń esińde me?»,— deıdi. «Iá, aıta ber!» —  deıdi aıdahar. «Olaı bolsa, bul aýyldan ket! Halyqqa obal jasama!»  —deıdi jigit. Aıdahar ǵaıyp bolady. Aýyl adamdary jigitti shynymen de batyr eke» dep, qurmettep,  syılap, alǵystaryn jaýdyrady. Sóıtip júrgende, taǵy bir aýyldyń habarshysy: «Egistigimizdi dáý aıdahar basyp jatyr. Egin joıylsa, aýyl ashtan qyrylady ǵoı. Sizderde ǵajap batyr bar dep estidik. Kómek bere me eken?» —  deıdi. Aǵaıyndar buny jigitke jetkizedi. «Bul aýyldy da qutqaraıyn!» — deıdi de, jigit egistiktegi tanysyna keledi. «Meniń ekinshi tilegimdi orynda, bul aýyldy bosat!» — deıdi aıdaharǵa. Aıdahar ǵaıyp bolady.

Aýyl men aýyl máre-sáre  bop, batyrdy qoshemettep, toı jasaıdy. Mamyrajaı tirlik óz jalǵasyn tabady. Sóıtip, beıqam jatqanda, «Aýylǵa taǵy bir aýylǵa aıdahar baryp, adamdar qoryqqannan úılerinen shyqpaı qaldy. Aýyldyń malyn jutyp jatyr, malsyz el ashtan qyrylady ǵoı!» degen habar keledi. Jigittiń aýyly oǵan: «Taǵy  bir erlik jasa, aıdahardyń kózin joı, aýyldy qutqar!» — deıdi. Jigit olardyń tilegin  qabyl alyp, «eski dosyna» taǵy barady. «Nege keldiń?» — dep suraıdy aıdahar. Jigit tilegin aıtady. Aıdahar: «Bul sońǵy tilegiń, oryndaımyn. Budan bylaı kelýshi bolma. Eger tórtinshi ret kelseń, birden jutamyn», - dep eskertedi de, bul aýyldy da tastap ketedi.

Arada biraz ýaqyt ótkende: «Bir alyp maqulyq aýyldyń ortasyna jatyp alyp, eldiń záresin ushyrýda! «Maǵan kúnine bir adamnan berip turasyńdar» —  dep talap qoıýda. Bul páleden qutqaratyn batyr bar ma eken?!» — dep, tórtinshi bir aýyldyń adamy keldi. Jigit endi aıdaharǵa eshqandaı tilek aıta almaıynyn oılap, qatty qamyǵady. Al, týysqandary bolsa, bári jalynyp, «tórtinshi retinde qutqar» dep ótinedi. Jigit «Bir qaýym el úshin — bir jan qurbandyq, ne de bolsa kórermin»,— dep, atalǵan aýylǵa attanady. Barsa, aýyl adamdarynyń qaısysy qaı kúni jem bolatyndyǵy belgili bop, tizimge alynypty. Bala-shaǵa, qatyn-qalash ý-shý, jylap-eńiregen daýystar. Aıdaharǵa jutylýǵa alǵashqy adamdy ákele jatyr. Jigit olarǵa «tura turyńdar» dep, halyqty sabyrǵa shaqyrady da, ózi aıdaharǵa jaqyndaıdy. Buny kórgen aıdahar: «Men saǵan «úsh tilegińdi ǵana oryndaımyn, tórtinshi ret kelme!»  —dep edim ǵoı. Buny nege eskermediń, óz obalyń ózińe!» — deı bergende, jigit: «Men saǵan ótinishpen, tilek oryndatýǵa kelmedim. Baıaǵy ordaǵy áıel esińde me?»  —deıdi. Aıdahardyń sury qashyp, ornynan qozǵalaqtap: «Iá, esimde» - deıdi dirildep. — Esińde bolsa, sol áıel ordan shyǵyp kele jatyr. Sony saǵan eskerteıin» dep keldim. «Din-amanyńda bul jerden ket!»  —deıdi. Jigit osy sózdi aıtyp úlgergenshe, aıdahar shıratylyp, áýege kóteriledi de, kózden ǵaıyp bolady. Sodan beri eshbir aýyldy aıdahar mazalamaıtyn bolypty. Sol aıdahardy jeńgen áıel áli kúnge deıin bar desedi.

Bul ertegini eldik ónegege berik, namysqoı da ór minezdi sheshen halqynyń qarıalary keshege deıin aıtyp kelipti. Erteginiń ár keıipkeri — bir-bir tıp. Kimniń qaı tıpke jatatynyń anyqtaý — oqyrmannyń enshisinde.

Qatysty Maqalalar