HİH ǵasyrda dúnıejúzine ıdeologıalyq óktemdigin kúsheıtken Eýropanyń Azıa elderine jasaǵan yqpaly tarıh betinde saırap jatyr. gýbernıalarda ashyla bastaǵan orys mektepterine qajet degen syltaýmen qazaq jastary oryssha bilim alýǵa nasıhat arqyly kóndi. Bul júrgizilgen ulttyq sana – sezimdi basyp – janshyp, qazaqty qazaqtyǵynan aıyrý edi. Sol oryssha hat tanyp, «saýattanǵan» qazaq qyzdarynyń qalaı ózgergenin B.Maılınniń «Raýshan – komýnıs» povesinen bilersiz.
Shashyn kúzep, kelte kóılek kıip, oryssha sóılep, meıramhanalarda temekini burqyratyp otyrǵan boıjetkender qazaqtyń eldiginen aıyrylyp bara jatqandyǵynyń bir belgisi edi. Batystyń áserimen májbúrleý arqyly júzege asqan ultty «buzý» áreketi aldymen aǵartýshylyq reformalarynan kórindi. «Shet eldiń bilim júıesi qandaı eken, kóreıik» dep Eýropa men Amerıkaǵa balasyn jibergen talaı japon barmaǵyn tistep qalǵan jaıy bar. qazirdi aıtpaǵanda HİH ǵasyrda Amerıkada oqyǵan japon jastary eline ana tilinen aıyrylyp qaıtqan.
1600 jyldan 1868 jylǵa deıin bóten jurttyń kisisin eline kirgizbeı, óz adamyn syrtqa shyǵarmaı, shekarasyna jan jýytpaǵan japondar HİH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Batysqa esik ashýǵa májbúr boldy. Aqyrynda saýda – sattyq kelisim – shartyn aldyǵa tartyp, túrtpektep, maza bermegen Amerıkamen, Eýropa elderimen baılanysýǵa kelisedi. Keliskenniń belgisi 1871 jyldyń 12 qarashasynda Meıdzı Úkimeti 107 adamnan quralǵan ekspedısıasyn AQSH – qa jiberedi. Ekspedısıanyń maqsaty — ekonomıkasy órken jaıǵan memleketti óz kózimen kórip, jaqsysyn úırený. Bul shet elge shyqqan alǵashqy japondar edi. 107 adamnyń 43 – i jas qyzdar bolatyn. El basyndaǵylar olardy ádeıi tili men ǵylym – bilimin úırensin degen nıtepen jiberip otyr. Qyryq úsh qyzdyń ishindegi Sýda Ýmeko degen jeti jasar búldirshinniń ákesi sheneýnik bolatyn.
Japonıany modernızasıalap, Eýropamen básekeles deńgeıge jetkizý úshin aldymen qyzdardy Amerıkada oqytyp alýdy jón sanaǵan el Úkimeti ár úıdiń esigin qaǵyp, «oqytatyn qyzdaryń bar ma?» dep suraıdy. Eshkim kelise qoımaǵan soń bılik tizginin ustaǵandar men sheneýnikterdiń qyzdary jiberiledi. Shet elge 5 – 10 jyldyq oqýǵa ketken olarǵa ımperatordyń báıbishesi «Barǵan elderińde Japonıaǵa qajet málemitterdi jınaı júrińder, eshkimnen qaryz almańdar, shet eldikpen ursyspańdar» degen aqylyn aıtady. Sonymen qatar olarǵa azamattyǵy men dinin aıyrbastamaý, shet eldikke turmysqa shyqpaý qatań tapsyrylady.
Qyzdardyń eń kishisi Ýmekonyń otbasynda 12 bala bolatyn. Ákesi Sýdasen kezinde Edo Úkimetiniń shet eldegi ókili qyzmetin atqarǵan. Sonymen muhıttyń ar jaǵyna oqýǵa jiberilgen qyryq úsh qyzdyń ekeýi bir jyl ótpeı qaıtyp oraldy. Bireýiniń kórý qabileti nasharlap ketken, ekinshisi densaýlyǵyn joǵaltqan. Al Ýmeko Vashıngton mańyndaǵy Jorjtaýnda turatyn Charlz Lanmen degenniń qaraýyna beriledi. Japon elshiliginde jumys isteıtin Charlz Lanmenniń balasy bolmaǵandyqtan jeti jasar Ýmekony asyrap aldy dese de bolady. Japon qyzy alty jyl amerıkan mektebinde bilim alyp, on tórtke tolǵanda «Archar» degen arnaıy mektepke qabyldanady. Sóıtip, Amerıkada on jyl oqyp, oqý merzimi aıaqtalǵan Ýmeko Otanyna orlý kerek bolady. Charz Lanmen áıeli ekeýi Ýmekony on jyldyń ishinde amarıkandyq etip tárbıeleıdi. Keıin Ýmeko óz esteliginde: «Erli – zaıypty Lanmender qaıda barsa da men solarmen birge bolatynmyn» dep jazǵan. Ýmeko Japonıaǵa qaıtqysy kelmeıdi. Taǵy bir jyl qala turýdy ótinedi.
On segiz jasynda, 1882 jyldyń qazan aıynda Japonıaǵa qaıtyp kelgen Ýmeko ana tilinde birde – bir sóz bilmetıin bolyp shyǵady. Tipti sheshesimen tildese almaıdy. Ýmekonyń úlken ápkesi azdap aǵylshyn tilin biletindikten ekeýin sózderin aýdarýmen júredi. Úmekoǵa japon úıindegi dástúrli tirshiliktiń bári jat bop kórinedi. Úıge aıaq kıimmen kirýge bolmaıdy eken. Al Amerıkada bólmesine týflıin sheshpesten kire salatyn. Japon taǵamyn aýzyna almaıdy. Bir sózben aıtqanda, Ýmeko ózin amerıkandyq retinde sezinedi. Týǵan úıine sińe almaı, ábden qınalady. Óziniń osyndaı «azapty ómirge» túskendigi týraly Lanmenniń áıeli — Adelınge jazǵan hattarynda baıandaǵan.
Japon qyzy Amerıkada sol jaqtyń uǵym – túsinigin ábden sińirgen edi. Ýmeko óz elinde amerıkan ıdeologıasyn belsendi túrde júrgizedi. Aldymen Sýda dep atalatyn áıelderge arnalǵan ınstıtýt qurady. Ol mekeme áli de bar. Jıyrma tórt jyl buryn Sýdanyń shatyrynan Ýmekonyń Amerıkadaǵy «sheshesi» — Adelınge jazǵan júzdegen hattary tabylǵan. Ýmekonyń barlyq hatyn Adelın kabınetinde saqtaǵan da, kóz jumǵan soń ol jazbalar Japonıaǵa jiberilgen eken.
Ýmekoǵa japon áıelderiniń jaǵdaıy tym tómen bop kórinedi. «Genderlik teńsizdik oryn alǵan. Kóp áıel alýshylyq áli de bar. Buny joıý kerek» dep eseptegen ol. Ýmeko Adelınge jazǵan bir hatynda bylaı depti: «Japonıada áıelderdiń jaǵdaıy erkekterge qaraǵanda tómen. Men áıelderdiń qoǵamdaǵy belsendiligin arttyrǵym keledi». Japonıadaǵy genderlik saıasattyń tetigin alǵashqy bop ustaǵan Ýmeko ómir boıy japondyq ómir saltqa beıimdele almaı, ana tilinde sóılemeı ótken. Onyń bar maqsaty japon áıelderin amerıkalandyrý edi. Ol 1889 jyly AQSH – taǵy Brınmar ýnıversıtetinde de oqyǵan. Bul — karera qýǵan áıelderge arnalǵan oqý orny bolatyn. Ýmeko Brınmarda oqı júrip Ozvıgor dep atalatyn pedagogıkalyq kolejde bilim alady. Amerıka ýnıversıteti japon qyzyna zertteýshi retinde qalýǵa usynys jasaıdy. Japonıadaǵy isin júzege asyrýdy oılaǵan Ýmeko eki jyldan soń eline oralady. Ol Sýda ınstıtýtyn qurmas buryn áıelderge arnalǵan aǵylshyn mektebin ashady. Búkil ómirin japon áıelderin amerıkandyq úlgimen saýattandyrýǵa arnaǵan Ýmeko alpys bes jasynda dúnıeden ozǵan. Jalpy Ýmekomen birge oqyǵan japon qyzdarynyń barlyǵy amerıkalyq ıedologıanyń bir – bir tarmaǵyn ustanǵan. Biraq erlerdiń qoǵamdaǵy róli ústem bolǵandyqtan olar óz maqsattaryn tolyq júzege asyra almady. Qalaı degenmen, Japonıa qyryq úsh qyzyn joǵaltqany anyq. Qyryq úsh qyz degenimiz qyryq úsh ana, qyryq úsh otbasy. Joǵalǵan emeı nemene, bolmysy bóten, tili jat, aty japon bolǵanmen, zaty basqa.
Búginde Batys elderinde aǵylshyn tilinde bilim alyp, tipti sol jaqta kúıeýge tıip qalyp jatqan qazaq qyzdary qanshama? Sanadyq ne, sanamadyq ne? «Ul - qyzym Amerıkada» dep, ata - ana máz. Sol ul – qyz qazaqy bolmysyn saqtap qala ma? degen suraqqa jaýap bar ma? Bar bolsa joldańyzshy.
Sharafat Jylqybaeva
