Tursynbek Kákishuly, profesor, fılologıa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Respýblıkasy ǵylymyna eńbek sińirgen qaıratker, “Parasat” ordeniniń ıegeri, Halyqaralyq Joǵary mektep akademıasynyń akademıgi
“Ardaqty” degen sóz kóp kisige aıtylsa da, eliniń shynaıy ardaqtysy bola bilgender sırek. Zamana jeli qaı jaqqa jetelese de, baǵytynan taımaı, halqyna degen adaldyǵynan aınymaı kele jatqan, parasat-paıymy bólek sondaı ardaqty azamattardyń biri Tursynbek Kákishulymen áńgimelesken edik.
— Sizdiń bala kezińizdegi aýyl aqsaqaldary qandaı edi? “Danalyq adamǵa ómirlik tájirıbeden jınalady” desek te, bala kezde óristi ortanyń danalyq tálimin kórgen bala ǵana halyqtyń uly bola alady ǵoı.
— Men qazaq jeriniń bir ádemi ólkesinde, Kókshetaý oblysy, Bulandy aýdanynyń Altyndy degen kentinde týyp-óstim. Týǵan jerim Bórili — Shveısarıaǵa bergisiz jer. Dúnıejúzin aralaǵan ýaqytta tabıǵattyń eshbir kórkemdigine tań qalmaımyn. Óıtkeni, týǵan jerim odan artyq. Astanadan Býrabaıǵa jol tartqan jolaýshylar Kókshetaýdyń sulýlyǵyna tamsanbaı ótpeıdi. Ol kezdegi aýyl aqsaqaldary sóz biletin edi. Eldiń jaǵdaıyn bilip otyratyn. Qazirgi tóreler sıaqty tórde shalqıyp otyrmaı, eldi aralap júrip, halyqtyń sózin sóılep, eldiń sharýasyn tyndyratyn. Reseı Ókimeti kelgenge deıin qazaq dalasynda birde - bir túrme, birde - bir qulyp bolmaǵan. Bul neniń kúshi? Bul — aýyz ádebıetiniń kúshi, aqsaqaldardyń aıtqan ósıetteri edi. Sondyqtan túrme, zyndan degender bolmady. Qazaq eliniń jeteliligi sonda, ol árqashan kerek-jaraǵyn eki aýyz sózben taýyp alyp otyrǵan. Sonyń bárin júzege asyryp, bizdi azamattyq jolǵa tárbıelegen sol aqsaqaldardyń ósıetteri bolatyn. Al qazir polısıa kóp bolsa da urlyq-qarlyq, kisi óltirý tyıylmaı otyr. Órkenıettiń keıpi osyndaı bolsa, onda bundaı órkenıetten irgeni aýlaq salǵan jón. Órkenıet adam úshin bolsa, adamdardy durys jolǵa qoıý kerek. Áıtpese, azǵyndyq, aqshaǵa tabyný psıhologıasynyń tipti qaterli ekenin kózben kórip otyrmyz.
— Taý-ken ınjeneri bolýdy armandaǵan balanyń ádebıet ınjeneri bolýy qyzyq eken. Ádebıettaný ǵylymy — asqar taý bolsa, onyń kenin ıgerýdiń ózi bir azapty jumys. Tózim men izdenisti serik etip, talaı dúnıeniń qupıasyn ashtyńyz. Syn tarıhynda áli ıgerýdi qajet etetin «qazba» baılyq bar ma?
— Syn janrynda ıgerilmegen «qazba» baılyq bar dep aıtý qıyn. Ókinishke oraı, mynaý sosıalızmnen keıingi ótpeli zamanda keıipkerdiń kim ekenin bilmeımiz. Áli keıipker anyqtalyp bolǵan joq. Aqshany maqsat tutqandy qurmetteımiz be? Álde ótirik aıtyp, eldi aldap júrgen alaıaqtardy qurmetteımiz be? Sosıalızm zamanynda “eńbekshini, jumysshyny jyrla” degende sol keıipkerlerden úlgi alatynbyz. Al qazir aqshaǵa qunyqqan, aqsha úshin bir-birin óltirip jatqandardan qandaı úlgi almaqpyz? Sondyqtan búgingi ádebıette kórkem shyǵarma týǵan joq. Sondyqtan syn da tejelip jatyr. Eldiń oıyn aıtatyn jaqsy shyǵarma dúnıege kelse, “Mynaýsy durys, al myna jerinde kemshilik bar” - dep, syn ózinen ózi atoılap shyǵady. Mysaly, Sábıt Muqanovtyń «Jumbaq jalaýy», Muhtar Áýezovtyń «Abaı joly» týǵan kezde synnyń ózi dúrkirep kóterilip ketti. Bireý maqtap, bireý dattap degendeı aıtys-tartys týdyratyn shyǵarmany jaman shyǵarma deýge bolmaıdy. Tańerteńnen keshke deıin maqtalatyn, “mynaý keremet shyǵarma, onyń avtory danyshpan” deıtin shyǵarmalardan qorqý kerek. Únemi maqtalatyn shyǵarmalar jalǵandyqqa úıretedi. Al aıtys-tartys týdyratyn shyǵarmalar ómirdiń ne ekenin, keıipkerlerdiń kim ekenin, aldyna qoıǵan maqsaty ne ekenin jurtqa myqtap tanytady. Sondyqtan, qazir biz “ádebıetimiz jetildi, damydy, dúnıejúzilik arenaǵa shyqty” degenimizben ádebıet toqyraý zamanynda ekenin eskerý kerek. Osyǵan baılanysty syn da toqyrap jatyr. Ras, poezıada izdený bar. Biraq sonyń ózi jylaýyq izdený bolyp tur. Bizde jaqsy úlgi-ónege kórsetetin shyǵarmalar az. Al shyǵarmalar jazyla qalǵan kúnniń ózinde bireýdi aspanǵa kótere maqtaǵan járeýke shyǵarmalar kóp. Budan ádebıet te, halyqtyń sanasy da bıikke kóteriledi dep aıta almaımyn.
— Halyqtyń azamat bolý ekiniń biriniń qolynan kelmeıdi. Búginde ózin zıaly sanaıtyndar kóp. Halyqtan ózin bıik ustaıtyn egosentrıstik prınsıpterdiń kórinip qalatyny jasyryn emes. Ult janashyry — ıntellıgensıa halyqqa qalaı qyzmet etý kerek?
— Men osydan úsh-tórt jyl buryn bir gazetke bergen suhbatymda: “Biz áli quldyq psıhologıasynan shyǵyp bolmaǵan zıalymyz” degen oıdy aıttym. Ókinishke oraı, zamannyń yńǵaıyna qaraı ma, álde psıhologıamyzda sondaı qyltanaqtar bar ma, kimniń tarysy pisse, sonyń taýyǵy bolýǵa qumarmyz. Bárin komýnıstik ıdeologıaǵa jaba beremiz. Biraq onyń aldyndaǵy Reseı ımperıasynyń qaramaǵynda tóre, jandaıshap bolǵandardyń is-áreketine qarap, jaǵympazdyq minez qazaqqa erterek daryǵan ba dep oılaýǵa bolady. Kimniń kúshi mol bolsa, soǵan jaǵyna ketetin ádetimiz bar. Azamattyqtyń qalyptasýy bolyp jatqan qubylysty durys baǵalap, sonyń mán-maǵynasyn túsine bilýge baılanysty eken. Ókinishke oraı, meniń biraz joldastarym óz zamanynda da, qazirde de tóre jaǵyna qaraı ıkemdeledi. Joldastarymnyń keıbiriniń járeýke jyltyr sózge qumar bolyp bara jatqanyn kóremin. Bul jaman minez bizge 70-jyldardyń ortasynda myqtap daryǵan bolatyn. Brejnev sıaqty basshylar bılikten ketpeı, otyryp alǵan ýaqytta solarǵa jaǵympazdanyp, jalpyldap sóılegen jaılar bolǵan. Sonyń aıqyn jalǵasy qazir júrip jatyr.
Intellıgensıanyń halyqqa qyzmet etýi sol bolady, eger ol atqaryp otyrǵan isine myǵym bolsa. Zertteý obektisi de, istep otyrǵan qyzmeti de halyqtyń paıdasyn oılap isteý kerek. Óziniń qaltasyna túsetin paıdasyn emes, aldymen halyqtyń paıdasyn oılaý kerek. Sonda ǵana ol óziniń moınyna júktelgen paryzdy atqara alady. Mysaly, qazir jańa zań daıyndaǵan ýaqytta óz basyna tıetin paıdasyn oılap jasalǵan zańdar qaptap ketti. Sondyqtan, sondaı dúnıelerdi zıaly qaýymnyń qolynan shyqqan nárseler emes deýge týra keledi. Tipti, saılaý kezinde de jarbańdap júrgender kóp. Ómir nege aınalyp bara jatyr? Bul meniń synshyldyǵymnan, syrttaı baqylaýymnan týǵan nárseler bolýy múmkin. Biraq álgindeı nárselerdiń kóptiń júregine áser etip jatqandyǵy jasyryn emes. Jarbańdap júrgen jastardyń, qyljaqtap júrgen “mastardyń” is-áreketi unamsyz. Adal eńbek, mańdaı termen tabylǵan dúnıeden artyq eshteńe joq. Al qazir sosıalızm zamanynda jasalǵan dúnıelerdi ıelenip alyp, shalqyp júrgen, esin bilmeıtin, aqshanyń aqylsyz ıeleri shyqty. Qoǵam ekige jaryldy. Baılar shyrqap júr. Al aýyldaǵy kedeıler qara nan, qara sýmen otyr. Búkil qazaq dalasy qaýsap tur desem ótirik emes. Óıtkeni, dalada turatyn basqa emes, qazaq. “Dala qazaǵyn qalaǵa kóshirip, abattandyramyz” deý durys emes. Qalaǵa kóshirse jarqyrap ketetindeı kórinedi. Bul durys emes. Dalany kimge qaldyramyz, qańyrap bos qala ma? Al dalanyń baılyq kenin alýǵa kelgende aldyǵa jan salmaı, anaǵan da mynaǵan da satyp, paıda tabýdamyz. Al erteń ol taýsylǵanda ne isteımiz? “Taýsyla qoıatyn qazaq jeri joq, dalıǵan darqan dala kenge baı” desek te, sol baılyqty halyqtyń paıdasyna óndirýimiz kerek qoı. Ásirese, qazaqtyń paıdasyna! Óıtkeni, qazir respýblıkadaǵy eń kedeı, eń sorly halyq — qazaq. Tili de sorly kúıge jetti. Osyndaı kúıge túskendi kórgen soń basshylar myqtap oılaný kerek.
Halyqtyń kókeıindegisin aıtý kerek. Meniń sózim kópshiliktiń kókeıinen shyǵady dep oılamaımyn. Halyqty stadıonǵa toǵytyp qoıyp, aldynan kóldeneń óte shyǵý maqsat emes. Sol halyqtyń shyn qýanǵanyn sezdiretin kúnge jetýimiz kerek. Sonda ǵana el bolamyz, terezemiz ózgelermen teń bolady.
— Siz ǵylymı is-saparmen shet elderge barǵanda qandaı oı túıdińiz?
— Men Fransıada on bes kún dáris oqydym. Sonda aralas – quralas muǵalimderdiń de, aldydaǵy stýdentterdiń de bizden aıyrmashylyǵy joq ekenin kórdim. Biz sosıalızmniń arqasynda bıikke kóterilip, jetistikke jetkenimizdi umytýǵa bolmaıdy. Sol jetistikti qazir júdetip alsaq, obal bolady. “Eýropa, Amerıka” dep tamsaný sán qýǵan áıeldiń is-áreketi tárizdi. Biz tamsanyp aýyzǵa alatyn shet elderdiń jarylqanyp otyrǵan túgi de joq. Mysaly, Amerıkanyń 60 paıyzy saýatsyz. “Olar jetilip, bizden ozyp ketti” degenniń ózinde jetilýdi olar ózgeniń esebinen, ózgeni jaldap jasap jatyr. Ol memlekette ǵalymdardyń jalaqysy óte joǵary. Al bizdiń ǵalymdar fırmalardaǵy eden jýýshymen birdeı jalaqy alady. Osyndaı da jaǵdaı bola ma? “Anany jasaımyz, mynany jaqsaratamyz” dep, aldyn ala jar salyp jatqanda ınflásıa kóterilip, bergenin jutyp qoıady. Osynyń bári durystap oılanyp, qolǵa alýdy talap etedi.
Sondyqtan, Úkimet basynda otyrǵan jigitter árqashanda eldiń jaǵdaıyn oılaý kerek. Mysaly, meniń Almaty qalasynyń ákimdigine qolymdy jetkize almaı júrgenime jıyrma kún boldy. Elmen jumys istemeı, adamdardy qabyldamaıtyn bolsa, ol nesine ákimdik? Basshylyq orynda toıynyp otyrǵan, mashınamen ári-beri júıtkip, ushaqpen olaı-bulaı ushyp júrgender oılaný kerek. Almaty men Astananyń kóshesine syımaı ketken kólikter kedeı-kepshiktiki emes. Ol ábden toıynyp alǵan, el-jurttyń aqysyn jep otyrǵandardyń kóligi. Ondaı kólik kóp bolsa, qarapaıym ǵalymdardyń astynda nege joq? Sondyqtan, adal eńbekpen júrgen adamdardy qadirlep, qurmetteı bilý kerek. Sonda ǵana biz eldigimizdi saqtaımyz.
— Bizdiń ulttyń ǵylymy men bilimi, óneri men ónegesi talaı elge úlgi bolarlyqtaı. Ulttyq oı-sana men tarıhı taǵylym da tereńnen tamyrlanǵan Qazaq eliniń dúnıejúzilik arenada ózindik berik ustanymy men ornyqty orny bolýy zańdylyq. Degenmen, Jahandaný degende jalpy qazaqqa qaýip tónip turǵandaı sekem alatynymyz ras. Jahandaný zamanynda qazaq eli qandaı bolý kerek?
— Jahandanýdan qorqatyn sebebimiz bireý— eliktegishtik. Syrttan kelgenniń bárin, jaqsysyn da, jamanyn da birden qaǵyp alamyz. Mine, turaqsyzdyq, jaǵympazdyq, eliktegishtik. Saıasatqa qumarlyq tipti de asyp ketedi. Qazaqtyń saıasatkerligi Lenın men Marks tirilip kelse, “sen durys sóılemeı tursyń, bylaı sóıleý kerek” - dep túzetetindeı deńgeıge jetken. Elge kerekti oılamaı, saıasatty ǵana oılap, jalpańdaı berýdiń qajeti joq.
Jahandaný barmaı qoıatyn proses emes. Ol búkil álemde júrip jatyr. Barmaı qalsań artta qalasyń. Qoǵamnyń damýymen birge adymdap otyrý kerek. Men qazaqtyń qazirgi eliktegish, jaǵympazdyq minezi onyń bar mádenıetin umyttyryp jibere me dep qorqamyn. Qazirgi jastardyń arasynda qazaq mentalıtetin saqtamaýshylyq baıqalady. Burynǵy burynǵy ma, qazirgi qazaq balasynyń 60 paıyzy oryssha sóıleıdi. Sony jasatyp jatqan orys aǵaıyndar ma? Joq, olar isterin istep alyp, jónine ketti. Oryssha sóıleıtinder — jastar.
Endi «genderlik saıasat» degen shyqty. Buryn “áıelderge obal boldy, bulardy erkektermen teńestirý kerek” dep júrip, odan asyryp jibersek, endi tipti soraqysy shyqty. Birneshe jyl buryn memlekettik sıeze 58,2 paıyz áıelder bolsa, qazir ol 60 paıyzdan asty. Sonda sol áıelder bala-shaǵany qalaı tárbıeleıdi? Kimdi ósiredi? Al ananyń jyly alaqanyn kórmegen bala eshqashan tárbıeli, ımandy bolyp óspeıdi. Onyń ústine sol balalardyń shúldirlep oryssha sóıleýine áıel kináli, tipti, talaı kelinniń qazaq urpaǵyn orysqa aınaldyryp jibergenin kórip otyrmyz.
Kelesi másele, buryn qyzdar oqytatyn mektepter ashsaq, endi erkekterge mektep ashylsyn. Oqýǵa qabyldanatyn kvotanyń jartysyn erlerge berý qajet. Sonda ǵana bizdiń qoǵamymyz ońalady. Áıelder urpaq tárbıesine kóp kóńil bólmese damý qalaı bolady? Halyqtyń sanynyń óspeı jatqandyǵy da osyǵan baılanysty. Estıtin qulaq, tyńdar Úkimet bolsa, aıtarym erler klasyn, erler mektebin ashyp, arnaıy kvotalar bólý kerek. Sonda ǵana qoǵam jónge túsedi. Áıtpese, osy qalpymen kete beretin bolsa, anaǵan bir urynyp, mynaǵan bir urynyp eldiń berekesi ketedi. Kindigin ashyp, jartylaı jalańash júrgen qyzdar sán be? Erteń sonyń zardabyn tartady. Jahandanýdyń eń jaman formasy osy. Aqyl-sanany ósiretin, álemdi taný jónindegi jahandaný bolsa odan qoryqpaý kerek.
— Qazir bizde týra sóıleıtin adamdar az. “Óz basym aman bolsa boldy” deıtinder kóp. Jaltaqtyqtan qalaı qutylamyz?
— Men jaltaqtyqty unatpaımyn. Mysaly, tóreler kelgen ýaqytta aqsaqalymyz, qara saqalymyz, bári tabanyna jatýǵa daıyn bola qalady. Osy minez jaman. Qadirle, qurmette, biraq tabanyna jatýdyń ne qajeti bar? Osy jaltaqtyq bizdiń qazaqtyń eń úlken sory bolyp barady. Mysaly, qasymyzdaǵy qyrǵyzdar eshýaqytta ondaı minez ańǵartpaıdy. Bastaryn qaqshıtyp turyp, terezesi teń adamdaı sóılesedi. Al bizder jalpyldap, basymyzdy ıip, ne isterimizdi bilmeı qalamyz. Ýaqytsha kúnkórisi úshin jaǵympazdaný durys emes. Eger qazaq el bolamyn dese, basyn kóterip, ıyǵyn myqtap ustap, eshkimge ıilmeı-aq teń turyp sóılesý kerek. Jaltaqtyqtan arylmaı, jaǵympazdyqtan qutylmaı, eshýaqytta el qataryna qosyla alamaımyz. Sana-sezim etekte jatyp, eshkim mensinbeıtin deńgeıde bolsa ekonomıkanyń Alataýdyń shyńyna deıin sharyqtaǵanynan ne paıda? Jamandy emes, jaqsyny qaǵyp alyp, ulttyq mentalıtetke úılesimdi ete bilýimiz kerek. Nege biz Reseısiz ómir súre almaýymyz kerek? Nege biz anaýmen, mynaýmen baılanyspaı tura almaıtyn haldemiz? Joq, ómir súremiz, azar bolsa taǵylyq dáýirge túsermiz. Ulttyq mentalıtetimizden aıyrylmaýymyz kerek. «Biz eshkimnen kem emespiz” degen prınsıpti myqtap sińirýdi balabaqshadan, mektepten bastasaq, urpaǵymyz qatarǵa qosylady.
— Keńes Úkimeti kezinde kóptegen zertteýshiler “qazaq ádebıeti, ádebıet syny bergi kezeńde, Uly Qazan tóńkerisinen keıin paıda boldy” dep júrgende, siz “syn tarıhy fólklordan bastalady” - dep jazdyńyz. Elimizdiń ejelgi ádebıetin, jyraý babalarymyzdyń ósıet sózderin búgingi jas býynnyń sanasyna sińirý jaǵy jetpeı jatqan joq pa?
— Jaltaqtyqtyń, jaǵympazdyqtyń bizdiń boıymyzǵa sińgeni sonsha, “eýropasentrızmge qosylyp, sodan aıyrylmaıyq” degen túsinik áli bar. Bul pálemen 60 - jyldardan beri alysyp kelemin. M.Qarataev, J.Jumahanov, t.b. meni sol kezde synap, aıtqandary saıasat úshin kerek bolǵan shyǵar. Biz eýropasentrızmnen qutylmaıynsha, ulttyq mentalıtetimizdi saqtaı almaımyz. Eýropasentrıstik kózqaraspen ádebıetti taldaǵanda “bizde Qazan tóńkerisine deıin eshteńe bolmap edi, bizdi týdyrǵan Oktábr Revolúsıasy” - dep soqqan aǵalarymyz da bolǵan. Sonyń bári járeýkeliktiń nátıjesi. Biz eýropasentrızmnen áli qutylmadyq. Áli kúnge basshymyz bolsyn, qosshymyz bolsyn, boıymyzda Keńes kezinen qalǵan dúnıeler kóp. Orystar Eýropaǵa erterek ıek artqan. Al Eýropa olardy “eshýaqytta el bolmaıdy” - dep, mensinbegen. Bul kózqarasty joıý úshin sosıalızm ornaǵan soń “Eýropadan asyp túsý kerek” degen prınsıp myqtap ustandy.
Ózbekter, tájikter, qyrǵyzdar, túrkmender ózderiniń ulttyq kelbetin jaqsy saqtap qaldy. Al biz musylman ba, shoqyndyq pa, belgisiz, áıteýir bir halyq bolyp shyǵa keldik. Qazaqtyń tarıhy da burmalanǵan, orys kózimen jazylǵan. Ózimizdiń tanym-biligimizben jazylǵan tarıhı eńbekter shyǵa bastady. Biraq báribir ananyń salqyny jatyr. Ulttyq mentalıtetimizdi durys kórsete alsaq qana eldigimizdi qalpyna keltiremiz. “Kóshpendi zamanda bári de jaqsy boldy” demeımin, biraq ulttyq sana, tanym biliktiń ol ýaqytta taza bolǵandyǵy aıqyn.
Tipti, qazaqtyń ulttyq taǵamdarynyń ózi esh qospasyz, ekologıalyq jaǵynan taza ekenin dúnıejúziniń taǵamtaný ınstıtýttary dáleldep jatyr. Taza aýada, taza jerde ósken ónimniń paıdasyn áli túsinermiz. Osyny da rýhanı turǵydan sezinetin dárejege jetpeı bolmaıdy. Al endi aǵartýshylyq, realısik, synshylyq realızm bar ǵoı. Bizge endi dıdaktıkalyq realızm kerek. Jyraýlarymyzdyń aqyl-ósıetteri tunyp turǵan dıdaktıka emes pe? Urpaqtyń sana-sezimin tárbıeleýde mańyzy zor. Qazaq dalasynda túrmeniń bolmaýy sonyń dáleli. «Eýropada poves bar eken» dep tamsanyp, eliktemeı, ózimizdiń dúnıelerimizdi qadirleı bilýimiz kerek. Búkil janrlardy toǵystyrǵan dúnıelerimiz qanshama? Mysaly, aıtys ónerinde án, sóz, áýen, drama bar. Aıtysqa barǵan adam 5-6 saǵat bosqa otyrmaıdy ǵoı, ózine kerekti rýhanı qorekti alyp shyǵady. “Eýropaǵa uqsamasaq bolmaıdy” degen — jaǵympazdardyń sózi. Áıtpese, qazaq rýhanı jaǵynan da, fızıkalyq turǵydan da taza halyq bolyp kelgen. Biz osy qasıetti saqtap, ósip-órkendeýge tıispiz.
— Keıingi kezde “ulttyq” degen sóz jıi qoldanatyn boldyq. Ulttyq ıdeologıa, ulttyq rýh, ulttyq mentalıtet. Bul úsheýi qoldan jasaıtyn dúnıeler emes, talaı zamannan ótip, búginge jetken qundy qasıetter. Bálkim, bar másele ózimizdiń ulttyq qasıetterimizdi qadirlemeýden shyǵyp jatqan bolar?
— Bul qazirgi qazaqtyń namysynyń joqtyǵynan. Bireýlerge eliktep, solardyń aıtqandaryna kóne bergendikten búginde ulttyq ıdeıa, ulttyq namys óte tómen. “Ulttyq ıdeıany, qazaqqa kerek ıdeıany aıtaıyq” degende Úkimet basynda otyrǵan keıbireýdiń tyrjyń ete qalatyny sodan. Solardyń tyrjyńdaǵanyna qarap, biz de keıde tartynyp qalamyz. Tipti, Qazaqstan Respýblıkasy degenniń ózi durys emes. Óıtkeni, “stan” degen “respýblıka”degen maǵynany bildiredi. “Qazaq Respýblıkasy” dese jurttyń aýzy qısaıyp qala ma? Parlamentke saılanǵan keıbir depýtattar “Kazahstanskaıa nasıa” degendi aıtyp júr. Sonda qazaq qaıda qalady? Bunyń bári qazaq mentalıtetin, qazaqtyń múddesin oılamaýdyń bir kórinisi. Sondyqtan, biz jaramsaqtanýdy qoıyp, qazaqqa kerek nárseni jasaýǵa tıispiz. Qazirgideı árkimge bas ıe bersek, kim kóringenniń qolynda ketetin urpaq paıda bolady. Qazirdiń ózinde jas urpaqtyń 60 paıyzy aıtqanyńdy tyńdamaıdy. Qazir ar-uıattan jurdaı urpaq qalyptasyp keledi.
“Ádebıet”, “mádenıet”, “qazaq” degen sózder basshylardyń aýzyna sońǵy eki-úsh jylda tústi. Áıtpese, oǵan deıin «qara munaı» men «ekonomıkadan» shyǵa almadyq qoı. Bizdi munaı jetkize me, álde Qudaı jetkize me, osyny oılaý kerek. Qazaq dalasynyń baılyǵy talaılardy asyraıdy. Biz ken qorynan talaı elden baımyz. Biraq ken baılyǵymen ǵana emes, sanamen el bolýymyz kerek. Qazaqty jetkizý ıdeıasyn kún tártibine qoısaq, ulttyq ıdeıa degenimiz osy. Buryn ultshyldyq dep masqaralaýshy edik, endi qazaqtyq ıdeıadan qorqatyn eshteńe joq.
— Túrkishildik ıdeıasy týraly oıyńyz?
— Kemal Atatúrk Attaman ımperıasyn “Túrkıa” dep atatyp ketti ǵoı. Óziniń túrik ekenin sol arqyly dáleldedi. Túrkıaǵa barsańyz, qazaq-túrik, noǵaı-túrik, tatar-túrik dep atap jatady. Sonyń bári túrki halyqtarynyń tegi bir degen maǵynada, Kemal Atatúrk aıtyp ketken ıdeıanyń nátıjesinde. Qazaqtyń bostandyǵyn birinshi tanyǵan túrikter ǵoı. Olar ózge de túrki halyqtaryna birinshi bolyp qolushyn berdi. Túrkıa kóptegen baýyrlas halyqtarǵa járdem berip otyr. Mysaly, Túrkistandaǵy Qazaq-túrik ýnıversıteti, Respýblıkadaǵy qazaq - túrik lıseıleriniń túlekteri el qatarly azamat bolyp júrgenin kóremin. Túrkishildik ıdeıasynan shovınıster qorqady. “Túrkızm”, “panıslamızm” degenderdi oılap taýyp, eldi qorqytyp qoıǵan. Eýropa memleketteri «Eýropalyq Odaqqa» ekonomıkalyq jaǵynan birikkenmen, ishteı rýhanı jaǵynan bir emes. Shanhaı birlestigi bar ǵoı. Biraq ol jalpy Azıalyq deńgeıde. Al túrki halyqtarynyń basyn qosatyn sondaı bir uıym, ıdeıa bolsa men qarsy emespin. Qazir latyn álipbıine kóshý máselesi qozǵalyp jatyr. Túrki halyqtarynyń álipbıin bir negizde qursaq, tipti tamasha bolar edi. Bir-birimizdi aýdarmashysyz túsiner edik. Stalın zamanynda “sender bólek-bólek halyqsyńdar, kırıllısany ózderińniń tilderińe laıyqtap alyńdar», - dedi ǵoı. Nátıjesinde túrki tektes halyqtar bir-birimizdi oqýdan qalyp, birimizdi birimiz túsinýden qaldyq. “Bólip al, da bıleı ber” degen ımperıalyq kózqaras túrki halyqtarynyń tiline de áser etti. Áıtpese, mynaý Reseıdiń birtalaı jerin kezinde túrki halyqtary qonystandy emes pe?
— Áńgimeńizge raqmet.
Suhbattasqan Sharafat Jylqybaeva
