Elbasy 2014 jyldyń 17 qańtaryndaǵy «Qazaqstan joly – 2050» joldaýynda «Biz energetıkanyń dástúrli túrlerin damytatyn bolamyz. Jylý-elektr stansalarynan shyǵatyn qaldyqtardy tazartý jónindegi izdenister men jańalyqtarǵa, óndiris pen turmysta jańa tehnologıalar arqyly jappaı elektr qýatyn barlyq jerde únemdeýge qoldaý kórsetý qajet. Taıaýda Eýroodaqtyń iri kompanıalarynyń alǵashqy ondyǵy Eýroodaqtyń áıgili jasyl ekonomıka tujyrymdamasy negizinde qabyldanǵan energetıkalyq strategıasyna qarsylyǵyn jarıalady. Eýroodaq ony júzege asyrǵan tórt jylda 51 gıgavatt energıa qýatyn joǵaltty. Jasyl ekonomıka baǵdarlamasymen jumys júrgize otyryp, biz osy qatelikti eskerýimiz kerek» degen bolatyn. Qazaqstan Prezıdenti sondaı-aq, Astanadaǵy halyqaralyq EKSPO-2017 kórmesine daıyndyqty bolashaqtyń energıasyn izdeý jáne jasaý jónindegi ozyq álemdik tájirıbeni zerdeleý úshin paıdalaný kerektigin atap aıtqan bolatyn. «Biz qoǵamdyq kólikti otynnyń ekologıalyq taza túrlerine kóshirýge, elektromobılderdi engizýge jáne olar úshin tıisti ınfraqurylym qalyptastyrýǵa jaǵdaı jasaýymyz kerek. Elimiz benzındi, dızel otynyn, avıasıa kerosınin molynan óndirýdi qajet etip otyr. Jańa munaı óńdeý zaýyttaryn salý qajet» degen respýblıka basshysy ıadrolyq energetıkany damytýdyń keleshegi týraly da oılaný kerektigin eskertti.
Energetıkalyq ónimniń úshten ekisi JES-terde, qalǵan bóligi SES- terde óndiriletin Qazaqstan «Dúnıejúzilik energetıkalyq keńeske» 2009 jyly múshe bop endi. «Standard & Poors» agenttiginiń málimeti boıynsha taıaý bolashaqta Qazaqstannyń kiris kózi negizinen munaı men gazdyń esebinen bolady. Sarapshylardyń boljaýynsha Qazaqstanda munaıdyń 45 jylǵa jetetin qory bar.
Halyqaralyq energetıka agenttigi, Dúnıejúzilik energetıkalyq keńes, MAGATE tárizdi uıymdardyń saraptamasyna nazar salsaq, 2050 jylǵa deıin álem boıynsha energıaǵa degen suranys kólemi ulǵaımaq. Bul saladan 90 paıyzǵa deıingi ósimdi Úndistan, Taıaý Shyǵys elderi men Qytaı qamtamasyz etedi. Sondaı-aq búginde jerindegi tabıǵı ken oryndaryn ıgerýde únemshildik tanytyp otyrǵan AQSH bolashaqta munaı men gazdy eksporttaýshy memleketke aınalýy múmkin. AQSH 2020 jylǵa qaraı munaı óndirisinen Saýd Aravıasynan da ozyp ketedi dep boljanýda. Bes jyldan soń álemdik munaı óndirisi kóleminiń ulǵaıýy dástúrli emes qorlardy ıgerý arqyly júzege aspaq. Munaı óndirisiniń keleshegi kólik ındýstrıasymen de baılanysty.
Munaıdy paıdalaný kórsetkishi turǵysynan Úndistan, Qytaı jáne Taıaý Shyǵys elderi aldyńǵy orynnan kórinedi. Al Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna kiretin 29 memlekette munaı óndirisi azaımaq. Sondaı-aq, Qytaı, Úndistan jáne Taıaý Shyǵys elderiniń úlesinen gaz óndirisiniń kólemi de ulǵaıady. Ekonomıkalyq damý jóninen aldyńǵy orynda turǵan AQSH–ta gaz óndirisine basymdyq beriledi. Eýropany gazben Kaspıı aımaǵy qamtamasyz etetin kórinedi. Qazir dúnıejúzi boıynsha syǵylǵan gaz óndirisiniń kólemi de birshama ulǵaıyp keledi. Tıimdiligi joǵary tehnologıalarǵa adamzat tolyǵymen kóshý úshin 15 jyldaı ýaqyt kerek. Osy ýaqyt ishinde munaı men gaz eń qajetti resýrs bolyp qalady.
Dástúrli emes resýrstardyń negizgi bóligi Qytaı, AQSH jáne Avstralıaǵa tıesili. Biraq álem boıynsha resýrstardyń bul túri áli tolyq ıgerilmegen. Qazirgi tehnıkalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaılarda keńinen qoldanysqa ıe bolmaǵan mıneraldy shıkizat kózderi bolashaqta dástúrli mıneraldy resýrstar taýsylǵanda qoldanysqa enbek. Dástúrli emes resýrstar jańa tehnologıalar engizilgende keńinen ıgeriletin bolady. Qazirgi tańda ǵalymdar resýrstyń bul túrin tıimdi paıdalaný jaǵyn zertteý ústinde.
Negizgi energıa kóziniń biri kómir ekeni belgili. Dúnıejúzilik energıa aınalymynda kómirdiń úlesi ósedi dep kútilýde. Búginde Germanıa kómir elektrstansıalaryn iske qosýǵa daıyndalýda. Kómir óndirisine qatysty taza tehnologıalar iske qosylǵanda kómirdiń álem boıynsha óndiristik úlesi artady eken. Ázirshe kómirdiń zıandy áserin tómendetetin tehnologıalar jasyl tehnologıalardy paıdalanyp jatqan birneshe memlekette ǵana engizilgen. 2011 jyldyń naýryzynda Japonıadaǵy «Fýkýshıma Daııchı» apatynan keıin atom generasıasynan bas tartý jóninde kóp aıtyla bastady. Alaıda mamandar atom energetıkasy óndirisi turaqty bolyp qalatynyn aıtýda.
Radıoaktıvti qaldyqtardy kómý máselesi tolyq sheshilmeıinshe atom energetıkasy máselesi de kúrdeli kúıinde qala bermek. Búgingi tańda halyqaralyq mamandar energıa óndirisiniń tıimdiligin artyrý máselesin keńinen talqylaýda. Energıa únemdeýdi barlyq memleketter maqsat etip qoıǵanmen, bul saladaǵy tıimdilikti arttyrý óz deńgeıinde júzege asty deýge bolmaıdy. Energıa tıimdiligine ınvestısıa salynsa energetıkalyq qaýipsizdik pen ekonomıkalyq ósimge jáne ekologıalyq máselelerdi sheshýge septigi tıer edi. 20 jyldan keıin energıanyń jańartylǵan túrleri búkil elektr energıasynyń úshten birin alatyn bolady. Qazirgi kezde óndiriletin energıanyń tek tórtten biri ǵana jańartylǵan túri bolyp otyr. «Jaqyn arada energıanyń jańartylǵan túrleri elektr energıasy óndirisinde ekinshi orynǵa shyǵady» dep boljaýda halyqaralyq agenttik mamandary.
Halyqaralyq energetıka agenttiginiń málimetine súıensek, 2035 jylǵa deıin dúnıejúzinde qazba baılyqtyń úlesi — munaı 27, gaz 25, kómir 24 paıyz deńgeıinde bolmady dep kútilýde. Al atom energetıkasynyń ornyn energıanyń jańartylǵan túrleri basady. Halyqaralyq otyn energetıka aınalymynda jasyl energetıkanyń úlesi aldaǵy 20 jylda 20 paıyzǵa jetedi. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Jasyl energetıka ınstıtýtyn» qurý jóninde 2013 jyly usynys aıtqan bolatyn. Shet eldik mamandar 2050 jyly alǵashqy energıaǵa degen suranystyń 60 paıyzyn energıanyń jańartylǵan túrleri alady degen pikir bildirýde.
Sondaı-aq, 30 jyldan soń nanotehnologıa negizinde otynnyń jańa túrleri paıda bolady. Oǵan qosa sýtekti energetıka óndirisi óspek. Sýtekti otynmen júretin kólik túrlerin paıdalaný maqsatynda energetıkanyń osy túri keńinen qoldanysqa enedi. Energıanyń jańa túrleriniń damýymen qatar adamzat tehnologıalyq damýdyń shyńyna jetedi. Bul turǵyda, «álemdi energetıkamen ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna kirmeıtin memleketter qamtamasyz etedi» degen boljam bar.
Byltyrǵy joldaýynda Prezıdent «Álemniń taıaýdaǵy damý kelesheginde arzan atom energıasyna degen qajettilik óse túsetin bolady. Qazaqstan – ýran óndirýde álemdik kóshbasshy. Biz AES otyny úshin tól óndirisimizdi damytyp, atom stansasyn salýǵa tıispiz» dedi. «Kazenergy» agenttiginiń «Ulttyq energetıkalyq baıandamasynda» Qazaqstannyń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý, energıany únemdeý arqyly básekelestik deńgeıin kóterý, ǵylymı potensıaldy arttyrý, energıa tıimdilikti arttyrý, ekologıa jáne sý-energetıkalyq máseleler sóz boldy. Qazirgi tańda Qazaqstan energıa resýrstary óndirisinen aldyńǵy 20 memlekettiń tizimine kiredi.
Dúnıejúzi boıynsha tabıǵı energıa resýrstarynyń 46 paıyzy kómir, 30 paıyzy ýranǵa tıesili. Tabıǵı resýrstardyń qory jóninen Qazaqstan álemde 6 orynda tur. AQSH mamandarynyń esebine súıensek, Qazaqstannyń barlaýǵa túsken ken oryndaryndaǵy qazyna 10 trıllıon AQSH dollaryna jetedi eken. Massachýsets tehnologıalyq ınstıtýtynyń tabıǵı resýrstar jáne energetıka jónindegi mamany, doktor Danıel Faınnyń saraptamasy boıynsha 1991 jyldyń ózinde SSSR ıelengen hrom keniniń 90, mystyń 26, qorǵasyn men sınktyń 33, vólframnyń 38 paıyzy Qazaqstan jerinen alynǵan. Keńester Odaǵynyń kezinde barıt qorynyń 82, fosforıttiń 65, molıbdenniń 29, boksıttiń 22, asbestiń 20, marganestiń 13, kómirdiń 12 paıyzy Qazaqstan terıtorıasynda bolǵan.
Búginde Qazaqstan munaı men gazdan basqa magnıı, ýran, altyn, t.b. qory jóninen álemdegi eń baı memleketterdiń qataryna kiredi. Qazirdiń ózinde Qazaqstan vólfram óndiretin eń iri memleket sanalady. Vólfram qory jóninen elimiz álem boıynsha birinshi orynda. Hrom men fosfor kenderiniń qory jóninen ekinshi, qorǵasyn, molıbden qorynan tórtinshi orynda tur. Qazirgi tańda Qazaqstannyń ken baılyǵyna AQSH, Batys Eýropa elderi, Túrkıa, Iran, Pákistan, Qytaı, Japonıa zor qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
Kosmostan túsirilgen sýretter jáne halyqaralyq mamandardyń zertteýine mán bersek, tek Kaspııdiń soltústik bóliginde ǵana 3,5 mıllıard tonna munaı men 2,5 trıllıon kýbometr gaz qory bar eken. Qazirgi kezde Respýblıka boıynsha qurlyqtaǵy munaıdyń 6,1 mıllıard tonnasy, gazdyń 6 trıllıon kýb metri saqtaýly. El aýmaǵyndaǵy 300 altyn keniniń 173-i ıgerilgen. Olardyń arasynda almaz beretin ken oryndary da bar. Qazirgi kezde altyn qorynyń tek 1 paıyzy ǵana óndirilýde. Qazaqstan kómiri 250 jylǵa jetedi eken. Al Qaraǵandy kómir baseıninde 50 mıllıard tonna kómir jatyr.
Biraq, ár nárseniń suraýy, shegi bar ekeni belgili. Ken oryndaryn shekten tys qarqyndy ıgerý qazba baılyqtyń sarqylýyna ákelýi ǵajap emes. Osy oraıda mamandar 2025 jyldan keıin munaı óndirisiniń kólemi azaıady dep boljap otyr. «Kazenergy» agenttiginiń saraptamasy boıynsha Qazaqstannyń energetıkalyq kómir eksporty 2020 jylǵa deıin qazirgi deńgeıinde saqtalady. Bes jyldan soń Qazaqstan kómiriniń negizgi satyp alýshysy bolyp otyrǵan Reseıdiń kómirge degen suranysy kemıtin kórinedi. Qazaqstan ýran qory jóninen dúnıejúzinde ekinshi orynda tur. 2013 jyly respýblıkadaǵy ýran óndirisi 22,5 myń tonna bolǵan. Bul álemdik ýran óndirisiniń 38 paıyzy. Bolashaqta ýranǵa degen suranys arta túspek.
Álemdegi jetekshi elder tabıǵı ken oryndaryna senýdi qoıyp, energıanyń jańa túrlerin óndirýge kóshe bastaǵany da baıqalady. Máselen, Germanıa energetıkalyq betburysqa arnalǵan jańa baǵdarlama qabyldap, ári arzan, ári tıimdi jasyl energetıka kózderin ıgere bastady. Sonyń arqasynda on jyl ishinde Germanıadaǵy jańartylǵan energıanyń úlesi 25 paıyzǵa jetken. Kún panelderi men jel qubyrlary eldiń elektrge degen suranysynyń jartysyn óteýde. Qazirgi kezde álemde kún batareıasynan alynatyn energıa quny jyl saıyn arzandaýda. Úsh jylda (2008-2011) kún energıasyn óndirý shyǵyny 50 paıyzǵa azaıǵan.
Aldaǵy bes jyl ishinde Germanıa jańartylǵan energıanyń esebinen 40 paıyz artyq energıa almaq. Jańartylǵan energıa kózderin ıgerýdiń arqasynda Germanıada shaǵyn jáne orta bıznes damyp, salyq túsimi artyp otyr.
Germanıanyń jańartylǵan energetıka sektorynda 380 myń adam jumys isteıdi, bul ken oryndaǵy jumyskerlerden anaǵurlym kóp. Nemis tehnologıa boıynsha ár ǵımarat ózine qajet energıany ózi óndirip alatyn shaǵyn elektrostansıa qyzmetin atqarýy qajet. Energıa kózi retinde negizinen kún men jel qýaty paıdalanylady. Bul elde arnaıy jasalǵan kólik ınfraqurylymyna sáıkes búkil kólikter elektrdvıgateldermen jumys isteýge kóshýde.
Álemniń damyǵan otyz eliniń qataryna qosylǵaly otyrǵan Qazaqstan jel, kún energıasyn paıdalaný, bıotermaldy, geotermaldy stansalar salý, elektromobılderdi paıdalaný, otynnyń jańa túrlerin oılap tabý, t.b. josparlar arqyly energetıka júıesin jańartýdy maqsat etýde. Damýdyń energetıkalyq modeliniń aıqyn úlgisi «EKSPO-2017» kórmesinde jurtshylyq nazaryna usynylatyn otandyq tehnologıalar bolatynyna seneıik. Qazirgi tańda Qazaqstanda elektr energıasynyń 70 paıyzy men jylý energıasynyń 50 paıyzy óndiriste paıdalanylsa, turǵyndarǵa 25 jáne 30 paıyzy tıesili.
Reseı ǵylym akademıasynyń energetıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń boljamy boıynsha 2010-2035 jyldar aralyǵynda álemde óndiris oshaqtarynyń kóbeıýimen birge elektr energıasy, jylý óndirý kólemi meılinshe ulǵaıady. Tabıǵı resýrstardy ıgerýdi qysqartýdyń eń tóte joly energıa únemdeý men energıalyq tıimdi tehnologıalardy engizý bolǵandyqtan bul másele elimiz úshin ózekti bolyp otyr. Halyqaralyq energetıka agenttiginiń málimeti boıynsha, Qazaqstannyń ishki jalpy ónimdegi energıa syıymdylyq kórsetkishi joǵary. Ekonomıkany qalyptastyrý jyldarynda respýblıkanyń ishki jalpy ónimdegi energıa syıymdylyǵy 20 paıyzǵa kóterilgen. Bul kórsetkish 2025 jylǵa qaraı 25 paıyzǵa tómendeıdi dep boljanýda.
«QazAqparattyń» málimeti boıynsha, Qazaqstan energıa únemdeý salasyndaǵy memlekettik saıasatty iske asyra otyryp, 2,8 mlrd. teńgeni únemdegen. Memlekettik energetıkalyq tizim jasalyp, oǵan 2000-nan astam ónerkásip oryndary men 28000 memlekettik mekeme kirgen. Búgingi tańda 30 iri kásiporynǵa energıa aýdıtin júrgizý josparlanǵan. Al 50 kásiporynda energıa menedjmenti júıesi engizilýde. Ónerkásip oryndarynda shamamen 3 mln. m.e.n. (munaı ekvıvalentindegi tonna) mólsherindegi energıa resýrstaryn únemdeý josparlanýda.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes «Energıa tıimdiligi-2020» baǵdarlamasy ázirlenýde. Sondaı-aq, «Energobalans-2020» baǵdarlamasy da daıyndalýda. Elektr energetıkasyn 2030 jylǵa deıin damytý baǵdarlamasyna sáıkes Jońǵar, Shelek, Saryózek, Alakól, Qaroı, Sheńgeldi, Qordaı óńirlerinen jel elektr stansalaryn salý josparlanǵan. Bul JES-terdi salýǵa quıylatyn ınvestısıa kólemi 500 mıllıon AQSH dollary shamasynda. Qazirgi kezde jańartylǵan energıa óndirisi mólsheri jylyna 8 mıllıard kVt saǵat deńgeıinde. Ásirese energıa kózderi jetpeıtin Ońtústik pen Batys Qazaqstan oblystary energetıka salasyn damytýdy qajet etedi.
Respýblıkanyń ońtústik aımaqtaryndaǵy kún energıasynyń potensıaly jylyna 2500-3000 kún saǵatyn quraıdy. Halyqaralyq energetıka agenttigini málimetin sensek, kún energetıkasy 40 jyldyń ishinde búkil energıa mólsheriniń 25 paıyzyn alatyn bolady. Bul qorshaǵan ortaǵa zıany orasan kómirqyshqyl gazyn jylyna 6 mıllıard tonnaǵa deıin azaıtady.
Jańartylǵan energıa kózderin tıimdi ıgerý arqyly Qazaqstannyń energetıkalyq qaýipsizdikti kúsheıtýge múmkindigi zor. Premer-mınıstr Kárim Másimov byltyrǵy jyldyń qarasha aıynda ótken Energetıkalyq hartıa jónindegi konferensıanyń 25-shi sesıasynda jasaǵan baıandamasynda «Energetıkalyq qaýipsizdik bizdiń zamanymyzdyń negizgi problemalarynyń birine aınalyp otyrǵany aıdan anyq. Ekonomıkalyq ósim energıa resýrstaryna degen suranystyń arta túsýine jaǵdaı jasaýda. Biz qyzmettiń osy baǵyty, sondaı-aq, jańa jańǵyrmaly energıa kózderin izdeý taıaý jyldarda óskeleń mańyzǵa ıe bolady dep esepteımiz» degen edi. Osy jıynda Kárim Másimov Qazaqstannyń keıingi jyldary jetekshi álemdik energıa resýrstaryn eksporttaýshy elge aınalǵanyn aıta kele, taıaý jyldary respýblıka álemdegi negizgi energıa resýrstaryn, sonyń ishinde tabıǵı gaz óndirýshilerdiń ondyǵyna kiretinin jetkizdi.Energetıka kózderin jańartý jasyl tehnologıalardy tıimdi ıgerý men paıdalanýdan bastalady. Energetıkalyq tehnologıalardan ázirshe Japonıa, Germanıa, Norvegıa, Ońtústik Koreıa, Danıa sıaqty memleketter ozyq tur.
Sharafat Jylqybaeva
