Álem baspasózi «Nursultan Nazarbaevtan keıin bılik aýysý josparyn qurý qajet» dep, bılik aýysýyna qatysty boljamdardy talqylaıdy.
Japonnyń The Diplomat saıtyndaǵy «Qazaqstan Nazarbaevsyz el bolyp qala ala ma?» degen maqala halyqaralyq daǵdarys tobynyń Qazaqstanǵa arnalǵan jańa baıandamasyn taldaǵan. Baıandama sarapshylary Nursultan Nazarbaev bılikten ketkennen keıin Qazaqstannyń kúıi ne bolatynyn aıqyndap berýdi usynady. Maqala Qazaqstan men Ýkraınany salystyryp, Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınniń Ýkraınadaǵy orys tildi halyqtyń múddesin qorǵaý jáne «eshqashan memlekettilik bolmaǵan terıtorıada memleket quryp bergen» Nursultan Nazarbaevtyń róli týraly aıtqan sózderin keltirgen.
The Diplomat saıty «Nursultan Nazarbaevtyń jýyrda basym daýys jınap, qaıta saılanýy onyń eldegi saıası turaqtylyqty saqtaýdyń negizgi tutqasy ekenin kórsetedi ári bul jaǵdaı «eldiń osal tusyna» aınalýy» múmkin» dep jazady.
Ulybrıtanıanyń Financial Times gazeti «Tegeýirindi basshylar ketkennen keıin Ortalyq Azıa bolashaǵy ne bolady?» degen maqalasynda Qazaqstan men Ózbekstandy salystyryp, Nursultan Nazarbaev pen Ózbekstan prezıdenti Islam Karımov ketkennen keıingi jaǵdaıdyń órbýine qatysty boljam jasaıdy. Sarapshylardyń pikirinshe, Qazaqstandaǵy shetel ınvestorlary úshin «eń úlken saıası qaýip» - bıliktiń aýysýy.
Financial Times basylymy «Ortalyq Azıa elderi prezıdentteri avtorıtarlyq, korrýpsıashyl ári repressıashyl basshylar retinde jıi synalady. Biraq olardyń bılikten ketý perspektıvasy sheteldikterdi de, jergilikti turǵyndardy da qorqytady» dep jazady.
Sarapshylardyń jazýynsha, Qazaqstan sıaqty Ózbekstanda da buryn-sońdy bılik aýysyp kórmegen. Óıtkeni «álemde bılik basynda eń kóp otyrǵan basshylar» degen at alǵan qazirgi qos prezıdent bılik basynda táýelsizdik alǵannan beri otyr. Biraq maqala avtorlarynyń jazýynsha, eki elde de basshylyqtyń aýysýyna ázirlik júrip jatqanyn bildiretin belgiler anyq baıqalady ári 74 jastaǵy Nursultan Nazarbaevtyń da, 77 jastaǵy Islam Karımovtyń da densaýlyǵy «onsha myqty emes».
TÓRT BOLJAM
Financial Times basylymynyń jazýynsha, ǵalymdar men resmı tulǵalar «jaǵdaı boljanǵan tórt nusqanyń biri boıynsha órbýi múmkin» dep esepteıdi. Birinshi nusqaǵa sáıkes, 2003 jyly Ázerbaıjan prezıdenti Geıdar Álıevtiń ornyn basqan Ilham Álıev sıaqty bılik otbasy múshesi qolyna kóshedi. Biraq Qazaqstan men Ózbekstanda prezıdentteriniń otbasynda naqty murager joq.
Ekinshi senarıdiń úlgisi sanalatyn Reseıde densaýlyǵy álsiregen Borıs Elsın 1999 jyly jurtqa óz murageri retinde KGB-dan shyqqan Vladımır Pýtındi tanystyrǵan ári boljam dál kelip, keıingi saılaýda Pýtın jeńip shyqqan. Bul boljam boıynsha, bıliktiń bulaı «qoldan basqarý arqyly aýysý» nusqasy Qazaqstanda iske asýy múmkin.
Financial Times «Laýazymdy tulǵalar men sarapshylar arasyndaǵy ulǵaıyp kele jatqan konsensýsqa qaraǵanda, Nazarbaev myrza osy bes jyldyq merziminde bılikti bıznes pen saıası elıtanyń múddesin de, Reseı men Qytaı arasyndaǵy tepe-teńdikti te ustaýǵa qabiletti jaqyn adamyna ótkizip berip, ózi shetke yǵysýy múmkin. Mundaı tulǵalardyń biri- prezıdent qaıtys bolyp nemese eldi basqarýǵa qabiletsiz bolyp qalǵan jaǵdaıda konstıtýsıa boıynsha eldi bıleý ókilettiligi qolyna ótetin senat tóraǵasy Qasymjomart Toqaev» dep jazady.
Bılik aýysýynyń úshinshi nusqasy retinde túrkimen senarıiatalady. 2006 jyly jeltoqsanda Saparmurat Nıazov kenetten qaıtys bolǵannan keıin eldiń saıası elıtasy prezıdenttikke buryn jurtqa onsha tanylmaǵan Gýrbangýly Berdymuhamedovti usynǵan. Maqala avtorlary «bul senarı Ózbekstanda qaıtalanýy múmkin» dep sanaıdy. Baqylaýshylardyń pikirinshe, el bıligi ulttyq qaýipsizdik qyzmetiniń basshysy Rýstam Inoıatov, premer-mınıstr Shavkat Mırzıóev nemese qarjy mınıstri Rýstam Azımov úsheýiniń biriniń qolyna ótýi múmkin.
«Tórtinshi ári eń aýyr nusqa boıynsha elde basqarýǵa kelmeıtin alasapyran bastalady nemese «Ýkraına senarıi» ornaıdy. Eger jańa basshy ulttyq múddege bet bursa, eldiń soltústik aýdandaryndaǵy orys tildi azshylyq Qazaqstandaǵy jaǵdaıdyń osylaı órbý faktoryna aınalýy múmkin. Al Ózbekstanda radıkaldy ıslamnan tónetin qaýip kóbirek. Eýropa dıplomattarynyń biri tipti «Ózbekstan kelesi Aýǵanstanǵa aınalýy múmkin» degen qaýpin de aıtqan bolatyn» dep jazady Financial Times.
Derekkóz: www.azattyq.org
