Aınalamyz antalaǵan jaý. Eshkim, tóbemizden myltyǵyn tóndirip turmasa da, jeńiniń ishine jasyryp júrgeni ótirik emes. Árıne, «tatý kórshi, dos memleket» degen syldyr sózder sypaıy dıplomatıa úshin kerek shyǵar. Biraq, ózimizdi ondaı jalpaq shesheı, jaltaq minezben qashanǵy aldaýsyrata beremiz. Iá, dostyq kerek, biraq ishki saqtyq tipti qajet.
Negizi, betpe-bet kelgen jaýdan góri, týyrlyq pen shıdiń arasyna jasyrynǵan jymysqy dushpan qaýipti. Búgingi kúni jymıa kúlip, jympıa kirip, Qazaqstanǵa únsiz ekspansıasyn kúsheıtip jatqan eń belsendi el – Qytaı. Álbette, biz tomaǵa-tuıyq jaǵdaıda ómir súre almaımyz. Halyqaralyq deńgeıde túrli eldermen saıası, ekonomıkalyq, mádenı qarym-qatynastardyń bolýy zańdy. Biraq, ár nárseniń shegi bar. Dozasy asyp ketken ýkoldyń adam óltiretini sekildi, qalyptan shyǵyp ketken qatynas qater tóndiredi. «Dosyńdy kóp ustama jolynan qalady, dushpanyńdy kóp ustama syryńdy alady» deıdi.
Bul sóz arqyly qara aspandy tóndirip, irgeden jaý izdeıik dep otyrǵan joqpyz. Ókinishke qaraı, qazir «jaıylyp jastyq, ıilip tósek» bolǵymyz kelgenimen, ejelden egesip kele jatqan el. Ol tarıhtan mańdaıymyzǵa jazylǵan taǵdyrymyz. Sonaý ǵun, kóktúrikter zamanynan tartyp, keshegi kókjal Ospan batyrǵa deıin eli men jerin qorǵaǵan qanshama bozdaqtyń qany tógildi, qanshama halyq shabyndyǵa túsip, qanshama jerimiz qytaıdyń qolynda qaldy?! Endi mine, táýelsizdik alyp, derbes ómir súremiz degen armanymyzdy qaptaǵan qytaı jymysqy ekspansıasymen tunshyqtyrǵaly otyr. Oǵan kún ótken saıyn jarıalanyp jatqan faktiler kýá. Biraz buryn, 31 arnanyń áleýmettik jelide jarıalanǵan «Sózdiń shyny kerek» baǵdarlamasynda jýrnalıs Janıa Óserquldyń saraptamasyn kórgen bolarsyzdar. Qazaqstanda 300 myń qytaı bar eken. Olar jaı júrgen joq, qazaqtyń qyzdaryna úılenip, osynda urpaq órbitip jatyr. Ekonomıkalyq jaqtan da Qytaıǵa táýeldiligimiz kúsheıe túsken. Shıkizat óndiretin oryndarymyz solardyń menshigine óte bastaǵan. Jerimizge de, qalamyzǵa da qatty qyzyǵýda. Bundaı aıǵaq-dálel, derek kóp.
Eline sımaı jatqan 1 mıllıard 300 mıllıon qytaı alyp tasqyn, jóńkilgen taýdaı sel. Biz sonyń ıeginiń astynda turyp, ózimizshe beıǵamsımyz. Qytaımen terezesi teń qarym-qatynas jasap jatqandaı mardamsımyz. Keshirińizder, biz óz aýlamyzda solaı taltańdaǵanymyzben, aýylyńnyń syrtynda turǵan qytaı seniń osal jerińdi baıaǵyda ańdap bolǵan. Áleýmettik jelide jarıalanǵan 31 arnanyń álgi baǵdarlamasyn kórgen soń ony bólisip, shyǵystanýshy, tarıhshy ǵalymdar Dúken Másimhanuly, Tursynhan Zákenuly, saıasattanýshylar Erlan Saırov, Aıdos Sarym, Erlan Qarın sekildi azamattardyń pikirin bilgimiz keldi. D.Másimhanuly qytaıda jasyryn mekemelerdi qospaǵanda Qazaqstandy zertteıtin 20-dan astam ortalyq bar ekenin mysalǵa keltirdi. Tursynhan Zákenuly Tabǵashtarǵa aldanyp, solarǵa jem bolǵan babalarymyzdyń aýyr taǵdyryn aıtyp, solardan sabaq alýdy qaperge saldy.
Al, saıasattanýshylar Erlan Saırov pen Aıdos Sarym qytaı ekspansıasyn zerdelep, aldyn-alý amalyn qarastyratyn «Qytaıtaný ınstıtýtyn» qurýdy óte ózekti dep esepteıdi. A.Sarym bul máseleni aıta-aıta jaýyr bolǵanyn da jetkizdi. D.Másimhanuly bolsa ınstıtýt qurý ıdeıasyn prezıdent N.Nazarbaevpen kezdesýinde de aıtypty. Biraq, tapsyrma berilgenimen bul sharýa keıin aıaqsyz qalǵan. Qazirgi kúni ınstıtýtty qoıyp, jóni túzý ortalyq ta joq. Qysqasy, Qytaıdyń ekspanıasy kún saıyn kúsheıip, qaýpi artyp barady. Endi bir 20-30 jylda Qazaqstanda QYTAI atty alyp dıaspora, qalyń el, halyq paıda bolady. Sol kezde qazirgi uıǵyr, orys, ózbek máselesi jaıynda qalyp, táýelsizdikti ishten ydyratatyn qaýipti kúsh basty problemamyzǵa aınalady. Sebebi, olar irgemizde ǵana turǵan qytaı deıtin alyp muhıttan kúsh alyp, solardyń qoldaýyna ıe bolady. Aldymen assambleıany jaýlaıdy, (ol kezge deıin bolsa) odan depýtattaryn saılatady, keıin avtonomıa suraıdy, sońynda prezıdenttikke kandıdattaryn usynady. Eger, osy saıasatpen, jemqorlyqqa súıengen kóz jumbaılyqpen kete bersek, aıtylǵan jaılardyń aınytpaı kelýi ábden múmkin. Árıne, bul týraly salmaqty saraptama, tolǵamdy oılar burynnan aıtylyp júr. Biraq, onyń bári jartasqa jańǵyryqqan zar-nala bolǵannan basqa ne paıda berdi?!
Al, aıtylǵannyń qurǵaq sóz, jalań uran bolyp qalmaýy úshin ne isteý kerek? Bılik ruqsat etpedi, úkimet jasap bermedi dep qarap otyrsaq, bizge daıyn dúnıe ózdiginen kele me? Shyny kerek, memlekettiń taǵdyryna, ulttyń múddesine qaıshy keletin qanshama kereǵar isti, taǵdyrymyzǵa, bolashaǵymyzǵa balta shabatyn qıanattardy kórip otyrsaq ta, tuzaqtaǵy qoıan qurly typrlaı almaıtyn kúıge jettik. Saıası hám qoǵamdyq belsendiligimizdi «laık» basýdan aryǵa asyra almaıtyn, monıtordan zar-muń tógip, qur kijingenimizge marqaıyp, úlken is tyndyryp tastaǵandaı toqmeıilsıtin «toban aqátyń» ózi boldyq. Qazirgi bılik elıtasynyń, aq jaǵaly sheneýnikterdiń bári demesek de, kóbi óz kreslosyn, karerasyn oılaıtyn toǵyshar jandar. Olar memleket pen halyqtyń, ulttyń jaǵdaıynan qarynnyń qamyn artyq qoıatyny málim jaıt. Olar halyqtan bólek, ulttan alshaq aspanda ómir súrip jatqan ózgeshe top. Olaı bolsa týmaǵan sıyrdyń ýyzynan dámetken jarlydaı nege olarǵa jaltaqataı, jalbaqtaı beremiz?! Erteń aýmaly-tókpeli zaman kelse jańaǵy elıta, sol aspandaǵy qalpymen ary qaraı tartyp otyrady. Al, el men jerdiń muńyn arqalap, qaıǵysyn tartatyn qarapaıym qazaq, myna biz ben siz bolamyz. Jer ózimizdiki, el ózimizdiki ekenin sezinetin, batyl qımyldaıtyn, naqty áreket jasaıtyn kez keldi, áýeli ótip bara jatyr. İrgede qytaı sekildi alyp aıdahar on orap jutqaly turǵanda, ishtegi usaq daýdy myjyp, bir-birimizdi keketip-muqatqan buralqy sózimizge toıattap otyratyn ýaqyt emes. Ózimizdi túzep, ózgeniń jaıy qalǵandaı, aıdaladaǵy eldiń daýyn satyp alyp, salǵylasyp jatatyn paryqsyzdyǵymyzdyń da kesirin tartatyn ózimiz.
Qytaı ekspansıasy týraly jarıalanyp jatqan faktilerge jylamsyraı qarap, júregimizdi aýyrta bergenshe, solardyń jymysqy ekspansıasyna jumyla qarsy turaıyq. Árıne, bul aıta salýǵa ońaı. Biraq, qıyndyqsyz qolyńa eshteńe qona salmaıdy. Biz keıde «memleketke, ultqa jasalǵan qıanattardy túzeıtin ýaqyt áli keledi, alda bári jaqsy bolady» degen sezimmen kún keshemiz. Senimmen emes, sezimmen. Biraq, táýelsizdiktiń bútindigin, ulttyń tutastyǵyn saqtaý úlken maıdan. Al, maıdanda sezimge oryn joq. Tek bet qaratpas batyldyq pen arpalysqan shaıqas qana bar. Qarap tursaq Qazaqstanǵa qaýip tóndiretin sol shaıqasty bireýler bastap ketti. Biraq, maıdanda biz joqpyz.
Aıtaıyn degenim, ýaqyt pen oraıdy biz kútkenmen, olar bizdi kútpeıdi. Táýelsizdik úshin kúresti qolǵa qarý alatyn kún jetkenshe kútip otyrý qajet emes. Ony dabyl qaǵylǵan kezden bastaı berý kerek. Al, dabyl qaǵylǵaly qashan?! Sonyń bir ǵana kórinisi retinde áleýmettik jeliden «Qytaı ekspansıasyna qarsy turaıyq!» atty top qurdyq. Myna siltememen kirip, topqa qosylýǵa bolady. (https://www.facebook.com/groups/1608534422737634/) Iá, resmı bılik bundaı qadamdy ashyq júrgize almaıdy. Onyń alýan sebebi bar shyǵar. Biraq, búgingi kúni bılik jasyrǵanmen, qytaıdyń ekspansıasy ashyq júrip jatqanyn halyq kórip otyr. Kózińdi baqyraıtyp qoıyp jasalyp jatqan basqynshylyqqa osy eldiń azamaty retinde bizdiń ún qatýymyz paryz dep sanaımyn. Jáne oǵan bola aqtalyp, talqyǵa salýdyń da reti joq. Ár ýaqytta jarıalanǵan aqparattarǵa, qytaı ekspansıasyna qatysty oryn alǵan jaǵdaılarǵa ár jerden bir ún qatqansha, osy toptyń aıasynda birge pikir bildirip, talqylap otyrsaq. Soǵan oraı isteletin naqty ister men josparlar ortaǵa salynsa. Bul áleýmettik jelidegi jaı muń-sher shyǵaratyn alań emes, bolǵan oqıǵalarǵa oraı naqty áreket jasaýdy uıymdastyratyn vırtýaldy keńse, ortalyq rólin atqarsa. Biz áreketsiz otyrsaq, antalaǵan qytaıdyń aram nıeti asqyna beredi. Al, osyndaı kishkene isterden bastap, óz qarsylyǵymyzdy, shynaıy pozısıamyzdy ashyq bildirsek, olar da seskenedi, jáne biz de júıeli is jasaýǵa negiz qalap, bas biriktire beremiz. Ýaqyty kelgende qoǵam da bılik te ózgeredi. Buıyrtsa, aldaǵy ýaqytta qurylatyn «Qytaıtaný ınstıtýtynyń» negizi osy arada qalanbasyna kim kepil. Bılik saýsaǵyn qımyldatpaǵan isti ary men jaýapkershiligine sengen ár azamat ózi bastasa degen oı. Al, ınstıtýttyń qandaı sharýa atqaratyny kezi kelgende belgilener. Alaıda, onyń basty mindeti - táýelsizdikke qaýip tóndiretin qytaı ekspansıasyna qarsy naqty josparmen is júrgizý dep oılaımyn.
Iá, qytaı kóp shyǵar, ekonomıkasy myǵym, áskerı kúshi basym bolar. Biraq, ol myń jerden myqty bolsa da, bizdiń táýelsiz elimizge, keń-baıtaq jerimizge tumsyǵyn tyǵatyn quqy joq. Onyń kóp bolýy, eline sımaı jatýy bizdiń problemamyz emes. Biz olarmen kórshi ekenimizge, jerimizdiń keń bolǵanyna kináli emespiz. Bizdiń óz múddemiz, óz jolymyz, óz táýelsiz elimiz bar. Jáne ony qorǵaý jolynda qandaı qaýipten de bas tartpaımyz. Qytaı kóp bolsa, qazaq ólsin degen zań joq. Qazaq ólip, qyrylyp bolǵan, endigi kezek qazaqtyki.
Jebe NOIAN
