Bizdiń túsinigimiz boıynsha dinsiz ult bolmaıdy. Alaıda, ulttyq erekshe­likterden aýlaq, tipten, ony joqqa shyǵaratyn «din» − jetim, bolashaǵy joq «tul din» bolyp tabylady. Osy maǵy­nada qarastyratyn bolsaq – mundaı «ultsyzdanǵan dinniń» maǵynasy «álem­dik din» degenmen ushtasady eken. Bi­raq, shyndyqqa júginsek, «álemdik din» degenimiz de «komýnızm» sekildi jalpylama ıdeıa. Naqtysynda, dinniń de til sıaqty óz qalyby bolýy tıis. Mysaly, túrki tiline ondaǵan tilder kiredi, olar:   qazaq, ózbek, túrik, qyrǵyz, hakas, tatar, uıǵyr, túrkimen jáne t.b. ulttardyń tilderi. Ár til óz ultynyń atymen atalsa da, olardyń ortaq ataýy – túrki tili. Sol sekildi, ıslam dinin ustanyp júzdegen ulttar ómir súrýde. Biraq, ortaq din «ıslam» dep atalǵanymen, ıslam ár ultqa ǵana tán «ulttyq qalyp» arqyly kórinis taýyp otyr. Mundaı jiktelý tek ıslamǵa ǵana tıesili emes. Barlyq álemdik dinder ulttyq formaǵa baryp quıylady da, tek sonyń – ulttyq formanyń áserinen «álemdik» degen atqa ıe bolyp shyǵady. Mysaly, hrıstıan dini «katolıkter», «protestanttar», «pravoslavıe» jáne basqa tarmaqtarǵa bólinedi. Alaıda, bul olardyń hrıstıandyq tutastyǵyn teristemeıdi. Endeshe, biz de (qazaqtar) ıslam álemine tek qazaqy bolmysymyzben, ereksheligimizben, óz dúnıetanymyz jáne mádenıetimizben enýge tıistimiz. Olaı bolmaǵanda – «álemdik din» degen uǵym biz úshin asa qaýipti – kosmopolıttik (ulttyqtan ajyratý) baǵdaryna aınalady.  Nátıjesinde biz «taza ıslam» dep júrip sonyń «kómegimen» «ulttyǵymyzdy saqtaý» sıaqty jaǵdaıǵa qaıta tap bolýymyz múmkin. Bizge ol qajet pe? Joq! Nege deseńiz, Keńestik kezden jartylaı «ultsyzdanyp» shyqqan qazaq taǵy bir sondaı soqqyǵa tótep bere ala ma? Táýelsizdikten keıin endi ǵana ult bolyp uıysa bastaǵanda −  bizge «taza ıslam» qajet pe? Qajet bolsa – nege tek qazaqqa ǵana qajet bolýy tıis? Qalǵan ulttar qaıda? Ol jurttar ne deıdi? Múmkin bári de musylmandardy alyp  bir memleketke aınaldyrýdy kózdeıtin, «taza ıslamdy» ustanatyn  Halıfat ıdeıasyn armandap otyr ma? Bir táýiri, ázirge qazaqtan ózge óz memleketi men táýelsizdiginen bas tartaıyn degen nıettegi bir de bir ultty, memleketti baıqamadyq… Tipten, tili men salty ortaq arab memleketteriniń ózderi de ondaı halıfatqa qulyqty emes. Biraq, dástúrin qatań saqtaıdy.  

Ábdirashıt Bákiruly

"Din - qatyp qalǵan qaǵıda emes" maqalasynan úzindi

"Aqıqat"