Erjan qajy MALǴAJYULY,

Qazaqstan musylmandary dinı

basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı

Qurban shalý qaıdan shyqqan?

«Qurban» – arab sózi. Maǵynasy «jaqyndaý» degendi bildiredi. Demek, bul laıyqty izgi ister jasaý arqyly Jaratqanǵa jaqyndaý degen sóz. Al qurban shalýdyń sharıǵattaǵy anyqtamasy – «Qudaıǵa qulshylyq nıetimen ereje-sharttaryn eskere otyryp, mal shalý».

Arab tilinde aıtta soıylatyn qurbandyq mal «udhıa» dep, al aıttyń ózi «ıdýl-adha» dep atalady. Al túrki halyqtarynda «qurban shalý», «qurban aıty» sózderi qoldanylady.

Quran Kárimde Adam atanyń uldary Abyl men Qabyldyń daýy Qudaı Taǵalaǵa qurbandyq shalý arqyly sheshilgendigi aıtylady.  Sonymen birge Ibrahım paıǵambar ıláhı aıanmen uly Ismaıldy Qudaı jolynda qurbandyqqa shalmaqshy bolǵandyǵy baıandalǵan. Sonda Jaratqannyń ámirimen ótkir pyshaq ótpeı qaldy. Qurbandyqqa shalý úshin kókten qoshqar túsirildi. Synaǵynan súrinbeı ótken súıikti qulyn Alla solaı syılaǵan. Bul jaıynda Saffat súresinde: «Sonda Biz oǵan: «O, Ibrahım! Kórgen túsińdi rastadyń», – dedik. Rasynda, bul úlken synaq edi. Biz oǵan uly qurbandyq berdik. İzgilerge sondaı syı beremiz», – delingen.

Qurban shalýdyń úkimi

Al adamzattyń asyly, ıláhı elshilerdiń sońy bolǵan Muhammed paıǵambardyń (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn) sharıǵatynda qurban shalý qajylyqtaǵy bir rá­sim ári qajylyqtan tysqary musylmandar úshin ýájip qulshylyq bolyp bekitildi. Ǵulamalar qurban shalýdyń hıjranyń ekinshi jyly bekigendigin aıtady. Haq Taǵala Káýsar súre­sinde: «Rabbyń úshin namaz oqy jáne qurban shal» dep buıyrǵan. Sondaı-aq, Paıǵambar (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn) sahabalary bul ǵıbadattyń mánin suraǵanda: «Qurban shalý – Ibrahım (a.s.) babalaryńnyń salyp ketken joly. Qurbandyqqa shalǵan maldaryńnyń árbir tal qylshyǵy úshin saýap alasyńdar», – dep jaýap bergen. Osyndaı aıǵaq-dálelderdi alǵa tartqan uly ımam Ábý Hanıfa qurban aıtta mal shalý shamasy jetkenderge ýájip degen pátýa bergen.

Negizinde, paryz ben súnnettiń ortasyndaǵy mindetti is ýájip úkimine ıe. Múmkindigi bola tura sarańdyqtan, ne salǵyrttyqtan qurbandyq shalmaǵan musylman kúnáli sanalady. Óıtkeni Paıǵambar (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn): «Shamasy jete tura qurban shalmaǵan jan namaz oqıtyn ornymyzǵa jaqyn­da­ýshy bolmasyn!» – dep qatań eskertken.

Asylynda, Alla Taǵala shal­ynǵan maldyń qanyna da, etine de muqtaj emes. Kerisinshe, pendeler Onyń rahymyna muqtaj. Sol úshin shynaıy yqylas-nıetpen mal shalyp, Rahmannyń razylyǵyna umtylmaq kerek. Bul jaıynda Haj súresinde bylaı baıandalǵan: «Qurbandyqqa shalynǵan maldyń eti de, qany da Alla Taǵalaǵa jetpeıdi. Biraq Oǵan senderdiń taqýalyqtaryń ǵana jetedi».

Qurban shalý Alla Taǵalanyń bergen sansyz nyǵmet-nesibelerine ári jyldan jylǵa aman-esen jetkenge shúkirshilik retinde hám jyl boıy jibergen kúná-qatelikterdi jýý úshin oryndalatyn ǵıbadat. Sondaı-aq, musylman shalǵan malynyń etinen bala-shaǵasyna, aǵaıyn-týysyna, kórshilerine taratady, kedeılerdiń de aýzy qyzylǵa tıedi. Sol arqyly qoǵamdaǵy bereke-birlik, yntymaq, janashyrlyq, aǵaıyndyq, tatýlyq arta túsedi.

Qurban shalý kimderge ýájip?

Balıǵat jasyna tolǵan, aqyl-esi túzý, zeket beretin mal-múlik mólsherine ıe, jolaýshy emes árbir musylmanǵa qurban shalý – ýájip. Zeket beretin mólsher 85 gram altynǵa, ıakı sonyń qunyna teń keletin qarajat. Qurban shalý ýájip bo­lýy úshin osy mólsherdegi qarajattyń bir jyl boıy qolda bolýy shart emes. Qurban aıty qarsańynda bolsa da jetkilikti. Al osy mólsherdegi qarjysy bolmasa da basqalarmen birigip, iri qara shalsa, ne jeke ózi qoı shalsa, qurbandyǵy qabyl.

Qandaı mal shalynady?

Qurbandyqqa bir jasar qoı-eshki, eki jasar sıyr, bes jasar túıe shalynady. Soıylatyn mal aryq, aqsaq, soqyr, qulaqsyz shunaq, múıizi synǵan bolmaýy kerek. Ártúrli kemshilikterden ada, tolyqqandy túlik bolýy tıis. Qudaı jolynda eń jaqsy maldy shalmaı razylyqqa jetem deý – ábestik. Álı Imran súresinde Jaratqan Ie bylaı dep eskertedi: «Ózderiń jaqsy kórgendi Alla jolyna jumsamaıynsha, ıgilikke jetpeısińder».

Ánes sahaba (r.a.) Alla Elshisiniń (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn) qurbandyqqa múıizdi, aq ala eki qoshqardy tákbir aıtyp, óz qolymen shalǵandyǵy týraly jetkizgen. Qoı-eshki bir adamnyń atynan shalynady. İri qara maldy jeti kisi birigip shalýǵa bolady. Shamasy jetken adam óz atynan birneshe mal shalsa da bolady. Qurbandyq maldy basyn qubylaǵa qaratyp, «Bısmılla, Allahý ákbar!» dep baýyzdaıdy. Qurbandyqty aıttyń úsh kúni shalýǵa bolady.

Musylman meıramdary týraly

Hadıste «Árbir qaýymnyń óz meıramy bar» delingen. Rasynda da árbir eldiń ózine tán meıramdary, aıtýly kúnderi bar. Olardyń toılaný sebepteri árkelki. Sharıǵatta meıramdy ıd dep ataıdy. Qazaqsha aıt dep atalyp ketken. Bul sózdiń qoldanystaǵy maǵynasy «meıram», al túbirindegi maǵynalary «qaıtý, oralý, qaıtarym». Iaǵnı, jyl saıyn qaıtalanyp keletindikten, qulshylyqqa qarymta mereke bolǵandyqtan solaı atalǵan delinedi. Merekeler ártúrli jaǵdaılarǵa, tarıhı, mádenı sebepterge qaraı naqtylanady. Osy oraıda musylman meıramdarynyń ózindik erekshelikteri týraly aıtyp ótken oryndy.

Jaratýshyǵa ıman keltirgen úmbettiń árbir ǵıbadaty, qulshylyǵy, tirshiligi Alla Taǵalaǵa boısunýshylyqqa negizdelgen. Haq Taǵala Quran Kárimniń Ánǵam súresinde bylaı dep buıyrdy: «Shyn máninde, meniń namazym da, qulshylyǵym da, tirshiligim de, ólimim de álemderdiń Rabbysy Alla úshin dep aıt». Sondyqtan da múminniń qýanyshy, merekesi de Jaratýshymen birge, Rabbysynyń ámir-tyıymyn oryndaý arqyly bolady.

Aldyńǵy tolqyn musylmandardaǵy taqýa jandar: «Kimde-kim Allany eske almaı qýanyp, shattansa, onysy Rabbysyn umytyp, ǵapyldyqqa salynǵany. Ǵapyldyqta qalǵan pende áýeıilikke, nápsige erip, elitedi. Al aqyldy jan Rabbysyna jasaǵan taǵat-qulshylyǵy úshin qýanyp, toılaıdy», − degen eken.

Sondyqtan da musylmandardyń meıramdarynyń mán-maǵynasy Qudaıǵa degen qulshylyqpen tyǵyz baılanysty.

Oraza aıtyn toılaǵanda otyz kún orazany oıdaǵydaı atqaryp, Jaratqannyń jarylqaýynan úmit etip, ǵıbadat naýqanyn aıaqtaǵany úshin shattanyp qýanady. Alla Taǵalanyń Ózi solaı buıyrdy. Baqara súresinde bylaı delinedi: «(Jaratqan Ie)...senderdiń merzimdi (ramazan aıyn) toltyryp, týra jolǵa salǵany úshin Allaǵa tákbir aıtýlaryńdy (meıramdaýlaryńdy)  (qalaıdy)». Tápsirshiler mundaǵy tákbir aıtýdyń maǵynasy oraza aıt namazyn oqý, aıttaý dep túsindirgen.

Al Qurban aıty qajylyq qulshylyǵymen, qurbandyq shalýmen tikeleı baılanysty. Musylmandar osy qulshylyqtardy abyroımen oıdaǵydaı oryndaǵan soń aıttap, meıramdaıdy. Qudaı Taǵala: «Namaz oqy jáne qurban shal», – dep buıyrdy. Mundaǵy namaz – Qurban aıt namazy, al qurbandyq osy aıtta shalynatyn mal.

Álbette, musylman meıramdarynyń ózindik erekshelikteri bar. Mysaly, keıbir qaýymdar óz merekelerin shólmek soǵystyryp, araq-sharap ishýmen, kúnáli isterden bastasa, al musylmandar óz meıramdaryn kún shyqqannan aıt namazyn oqýdan bastaıdy. Munyń ózi qýanyshty kúnniń Qudaı Taǵalany eske alýsyz ótpeıtindigin bildiredi. Sondaı-aq, musylmandar aıt namazynan soń bir-birin quttyqtaıdy. Qurban aıtta shalynǵan maldyń etin jaqyn-jýyqtaryna, muqtaj jandarǵa taratady. Bir-biriniń úıine bas suǵyp, aıttaıdy. Kópten kórmegen týystarmen qaýyshady, naýqastardyń, muqtaj jandardyń hal-jaǵdaıyn suraıdy. Dúnıeden ótken kisilerge Quran baǵyshtap, jarylqaý tileıdi. Osynyń barlyǵy musylmansha merekeleý mádenıetiniń ereksheligin bildiredi.

Qudaıǵa shúkir, din janashyry Elbasymyzdyń tikeleı jarlyǵymen Qurban aıty Qazaqstanda resmı toılanatyn meıramdardyń qataryna engizilip, aıttyń alǵashqy kúni demalys bolyp jarıalandy.

Alda kele jatqan musylmandardyń eń ulyq merekesi Qurban aıt barshamyzǵa múbárak bolsyn! Qasıetti mereke Alash jurtyna qut-bereke, ıgilik ákelsin! Jaratqan Iemiz elimizge tynyshtyq, basymyzǵa amandyq, dinimizge beriktik bersin! Ámın!

Materıal  Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń resmı saıtynan alyndy.