Ázirge Ýkraınanyń zańdy terıtorıasyna tıesili Qyrym túbegine talasyp otyrǵan Reseı Federasıasy ekeni belgili. Al, Ýkraınanyń araldy RF-ǵa bergisi joq. Onyń da baıqap otyrmyz. Al, Qazaqstan bul jerde beıtarap pozısıany ustanyp otyrǵanyn jaqsy bilemiz. Jaqynda ýkraınalyq «Delovaıa stolısa» basylymy Qyrmǵa Qazaqstannyń da talasatyn jóni bar degen maǵynadaǵy materıal jarıalaǵan. Onda «Qyrymǵa talasýǵa birden bir quqyly memleket bolsa, ol – túrikter de emes, tatarlar da emes, tipti orystar da emes – qazaqtar» degen. Bul týraly 365info.kz saıty jazady.
Aıta keteıik, jaqynda Astanada ótken Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıynda Memleket basshysy Núrsultan Nazarbaev «qazirgi Qazaqstan Altyn ordanyń, Túrik qaǵanaty men Deshti Qypshaqtyń zańdy murageri» dep aıtqan bolatyn.
Buqaralyq aqparat quraldrynda jaryq kórgen «Nazarbaev napomnıl Pýtıný, chem byla Moskva vo vremena Zolotoı Ordy» atty maqalada Memleket basshysy, «Qazirgi Qazaqstan keshegi Saqtardy, Ǵundardyń, Úısinderdiń jáne Altyn ordanyń, Túrik qaǵanaty men Deshti Qypshaqtyń zańdy murageri» degendi shegelep aıtqan bolatyn.
Al, ýkraınalyq jýrnalıser Alekseı Kaftan men Sergeı Ilchenko Qazaqstan Prezıdentiniń bul sózderin bylaısha bajaılatqan kórinedi.
«576 jyly Túrik qaǵanaty Vızantıadan soltústik Kavkazdy jáne Qyrymdy tartyp alǵan bolatyn. Demek, Qyrym Máskeýge tıesili emes ekendigin ańǵarý qıyn emes, munda. Al Deshti Qypshaqqa keletin bolsaq, ol áýelde basqasha atalǵan jáne qazirgi Reseıdiń basym bóligi, Ýkraına, Moldova men Rýmynıa terıtorıalary tolyqtaı Dýnaıǵa deıingi jerler onyń quramyna kirgen. Bul jerde taǵy bir másele bar. Deshti Qypshaq negizinen ekeý edi. Áýeli – Shyǵys Deshti Qypshaq. Onyń terıtorıasy Altaıdan Kaspııge deıin sozylǵan. Sosyn – Batys Deshti Qypshaq. Kaspııden Dýnaıǵa deıinge jerler. Al Nursultan Ábishuly naqty qaı Deshti Qypshaqty aıtqany beımálim. Dese de, ekeýiniń de negizi bir emes pe?»,-deıdi maqala avtorlary.
Eń qyzyǵy, Qazaqstan Prezıdentiniń Altyn ordany eske túsirýiniń astarynda úlken saıasat jatqany anyq. «Qazaqstan Prezıdenti Altyn ordany meńzeýi arqyly – orta ǵasyrdaǵy memlekettik muragerligin eske túsirý ǵana emes. Máskeýge kórsetken sesi bolsa kerek-ti. Óıtkeni, tarıhtan belgili Altyn ordanyń kezinde Máskeý – quldyq pozısıada bolǵan. Al Qazaqstan Prezıdentiniń tarıhty eske túsirýi – Máskeýge tis qaıraýy bolýy ábden múmkin»,-delingen maqalada.
Shynymen de, Qazaq handyǵy Altyn ordanyń zańdy murageri bolǵan. Bul rette Astanamen ózge memleketterdiń talasýǵa haqysy da joq. Tipti, keńestik ımperıa tusynda jazylǵan tarıhı ensıklopedıanyń ózinde «Túrik qaǵanaty 552-745 jyldary Orta Azıadaǵy túrki taıpalarynan quralǵan memleket. 555 jyly Ortalyq Azıanyń barlyq halqy, qıdandar men batys Mánchjúrıler, eneseı qyrǵyzdary atalmysh memlekettiń qolastynda bolǵan. 576 jyly túrikter Bosfordy basyp alǵan. Kóp jylǵy joryqtardyń nátıjesinde qaǵanat Uly Jibek jolynyń negizgi bóligin ıemdengen. Bul túrikterge kerýen saýdasynan paıda tabýǵa jol ashqan» dep jazylǵan.
Al maqala sońynda, ýkraınalyq basylym, «tarıhı derekterdi jáne Prezıdent Nazarbaevtyń Altyn ordanyń murageri rólin eskere keletin bolsaq, Qazaqstan úsh birdeı ımperıanyń murageri retinde qazirgi Qyrym úshin talasý quqyǵyna ıe birden bir memleket bolyp shyǵa kelmeı me?» dep túıindeıdi.
Túıin: Aıta keteıik, jaqynda RF Prezıdenti Vladımır Pýtın ózin Altyn ordanyń muragerimin dep esepteıtinin ashyq málimdegen bolatyn. Onyń aldynda Qazaqtarda memleket bolmaǵan dep túrendi tyńnan salǵan Vladımır Vladımırovıch endi Altyn ordaǵa aýyz sala bastaǵany qaı basynǵandyǵy, dep qaıran qalystyq. Dese de Belorýssıa men Qyrǵyzstan prezıdentteri óz kezeginde Altyn ordanyń zańdy murageri – Qazaqstan ekenin ashyq jetkizgen. Al, Pýtın myrza munymen kelispeımin, ólispeı berispeımin dep otyr. Óshpendilik prısipterine deıin jetken Ýkraına «Qyrymdy Reseı alǵansha, sender alyńdar» dep otyr. Nege bas tarýymyz kerek? Bizdiń de Qyrymnan úlesimiz bar emes pe?
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
