– Assalaýmaǵaleıkúm, Qasym aǵa! Men sizdi «Shynnyń júzi» arqyly tanımyn. Qazir qaıda júrsiz? Osyǵan deıin qaıda boldyńyz? Burynǵy «Qazaqstan» arnasynda birge jumys jasaǵan áriptesterińizben aralasyp turasyz ba?  Jetkinshek, Oral 

– Qazir respýblıkalyq jekemenshik telearnalardyń birinde qazaq redaksıasynyń jetekshisimin. Burynǵy áriptesterimniń qaıda júrgenderinen habardarmyn. Bárimiz bir ortada, ıaǵnı jýrnalısıka salasynda júrmiz. Ulttyq arnadan ketkennen keıin «Jas qazaq» gazetinde jumys istedim, Shákárim babamyz jaıynda «Mutylǵan» atty derekti fılm, Bolathan Taıjan týraly derekti fılm túsirdim. «31 arnada», KTK arnasynda, «Namystan» beıneportalynda avtorlyq jobalar jasadym, «Táýelsiz» dep atalatyn saıası tok-shoý júrgizdim.

– Sálemetsiz be, Qasym aǵa?! Sizben tildeskenime óte qýanyshtymyn! Siz basynda júrgizgen «Aqjúnis» baǵdarlamasynyń júrgizýshisi Sáýle apaı bar, taǵy da basqa bir top telejýrnalıster kórinbeı kettińizder. Qaıda júrsizder? Sol kezde sizderdi «sektanttar» dep aıyptady. Osy qanshalyqty ras? Sizdi aldaǵy ýaqytta aýyldyq jerlerge taraıtyn «Habar», «Qazaqstan» telearnalarynan kóre alamyz ba? Qusnı, Aqtóbe – Ómir bolǵan soń ártúrli jaǵdaılar bolyp jatady. Ómir boıy teleekrannan kórinip júrý shart emes dep oılaımyn. Iá, sol kezde bizge «sopylar, zikirshiler, sektanttar» dep jala japqany ras. Bul «Qazaqstan» ulttyq arnasyndaǵy bizderge qarsy toptyń oılap shyǵarǵan las tásili bolatyn. Sol kezdegi Mádenıet mınıstri Ermuhamet Ertisbaev óz saıasatyn júrgizip, ulttyq arnaǵa óz adamyn ákeldi. Ol adamdary mınıstrdiń Shyńǵys Qabıdın degen balasynyń AQSH-taǵy shotyna bir mıllıon dollardy zańsyz aýdaryp jibergenin biletin bolarsyzdar. Iaǵnı E.Ertisbaevtyń ne sebepti Ǵ.Doskendi ornynan alyp tastaǵany sodan-aq málim bolǵan... Biz solaı bolaryn kezinde-aq aıtqanbyz. Alaıda bizdiń ýájimizdi eshkim tyńdamady. Amal joq, júzge tarta jýrnalıser jumystan ketti. İshinde men de barmyn. Ketken jýrnalıserdiń bári aman-esen, árqaısysy óz tirlikterin atqaryp, jýrnalısıkanyń mańaıynda júrip jatyr. Óz basyma keler bolsam, eger memlekettik arnalar shaqyryp jatsa, qoıǵan talaptaryma saı baǵdarlama shyǵarýǵa kelisse, oılanýǵa bolady. – Sońǵy eki suraǵym bar edi. Men ózderińiz sıaqty jýrnalıs bolǵym keledi. Biraq qazir baǵdarlamalardyń kóbisin ánshi-ártister júrgizetin boldy. Telearnanyń reıtingisi úshin bul jaqsy tásil shyǵar, biraq maǵan unamaıdy. Osy máselege kózqarasyńyz qalaı? Myqty telejýrnalıst bolý úshin ne kerek dep oılaısyz? Syrtqy kelbet, daýys... Sosyn? Jáne satqyndyqty qalaı keshirýge bolady? – (Kúldi). Buǵan bir jaǵy túsinistikpen qaraımyn. Ár telearna óz baǵdarlamalaryn tartymdy etý maqsatynda osyndaı qadamdarǵa baryp jatady. Bul suraq búgin ǵana qoıylyp otyrǵan joq. Biraz adamnyń ashýyna tıip júrgen dúnıe. Muny sol salany basqaryp otyrǵan basshylardan suraý kerek. Ártister júrgizgen habardy men de kórmeımin. «Myqty telejýrnalıst» bolý úshin eń birinshi bilim qajet. Sosyn til qoldanysy jatyq bolýy kerek. Sózdi ásirelep, ótirik ádemileýden qashqan jón. Sosyn elge súıkimdi bet-beıne de mańyzdy. Jalpy, qaryndasym, telejýrnalıst bolam dep emes, jýrnalıs bolsam dep maqsattaný kerek. Betti jyltyratyp efırge shyǵýǵa ǵana umtylsańyz, jolyńyz bola qoımas... Al satqyndyqty... júregińiz keń bolsa ýaqyt óte kele keshiresiz... – Qaseke, «Jalǵyzdyń úni shyqpas» degen bar. Aınalańyzdaǵylardyń kóbisi respýblıkalyq telearnalarǵa ketip jatyr. Siz nege barmaısyz?  Almasbek, Qostanaı – Aınalamdaǵylar baryp jatsa, bári de jýrnalısıkanyń mańynda júrgen qyz-jigitter. Barǵany jaqsy. Al meniń barmaýymnyń sebepterin bylaı topshylaımyn: birinshiden, men respýblıkalyq telearna basshylarynyń kóbin tanımyn, olar da meni jaqsy tanıdy. Biraq olardyń «saǵynyshtaryn» baıqamadym. Shamalaýymsha, qoǵamdyq pikirlerim kedergi... – Sálemetsiz be, aǵa?! Sizdi «Shynnyń júzi» arqyly tanyp-bildik. Bir suhbatyńyzda «Shynnyń júziniń» ıdeıa avtory – Tursynjan Shapaı» dep edińiz. Biraq men bul habardyń avtory tarazdyq aıtysker aqyn Serik Qalıev dep estip edim. Osyǵan ne aıtasyz? Sholpan, Qordaı aýdany, Jambyl oblysy – Qaryndasym, mynadaı nárse bar: velosıpedti qaıtadan oılap tabýdyń qajettiligi joq. Ol baıaǵyda oılap tabylyp qoıǵan. Sol sıaqty telesuhbat janry áý bastan qalyptasqan. Telesuhbatty batyl, ótkir qylyp jasaýdyń ıdeıasyn tabý úshin danyshpan bolýdyń qajeti joq. Ejelden bar dúnıe. «Shynnyń júziniń» birinshi sáttiligi – ataýynda. Bul atty qoıǵan belgili ádebıetshi, sazger, «Qazaqstan» ulttyq arnasynyń sol kezdegi bas redaktory – Tursynjan Shapaı. Ekinshi sáttiligi – júrgizýshisinde. Siz aıtyp otyrǵan Serik Qalıev suhbat janryndaǵy bir telebaǵdarlama jasaǵysy keldi. Biraq onyń ataýy múldem basqa bolatyn. Sekeń synaq-suhbatty stýdıada jazyp ta kórdi. Biraq jaramady. Ári qaraı «Shynnyń júziniń» atyn qoıyp, baǵytyn aıqyndap bergen – Tursynjan aǵa, al shyǵarmashylyq jumystaryn ózim jasadym. Sondyqtan bul jerde bireýdiń «Shynnyń júziniń» avtory men edim» deýi kúlkili. – Otbasy, baýyrlaryńyz jóninde bilgim keledi. Olar qaıda, nendeı sharýalarmen aınalysady? Balalaryńyzben shúıirkelesip otyrýǵa qolyńyz tıe me? Qatal ákesiz be? Jazıra, Astana – Jumsaq adammyn deı almaımyn. Qataldaý ákemin desem de bolady. Biraq balalarymdy qyspaqqa alyp emes, óz tabıǵatyna qaraı erkine salýǵa tyrysamyn. Árıne, bul óte qıyn... Áıelimniń de mamandyǵy – jýrnalıs. Úlken ulym Qarash – on ekide, Jánibek – toǵyzda, Álıhan naýryzda beske tolady. Úsheýin anasy ekeýmiz qolymyzdan kelgenshe baǵyp-qaǵýdamyz. Adal, qolynan bir kásip keletin, ózinen asyp jatsa ózgege de paıdasy tıetin qarapaıym azamat bolyp ósse eken dep armandaımyn. Alty aǵaıyndymyz. Shúkir, bári aman, elde. Áke-sheshem erterek qaıtqan. Baýyrlarym – óte qarapaıym, jarqyn minezdi adamdar. – Arada qansha ýaqyt ótse de kórermen «Shynnyń júzin» áli kúnge deıin umytpaıdy. Munyń óz sebebi bar shyǵar. Qazirgi telejýrnalıstıkada kózge túsken kimderdi aıtar edińiz? Bolashaqta «Shynnyń júzin» qaıta jańǵyrtýyńyz múmkin be?  Meıramgúl, Esik qalasy, Almaty oblysy – Ókinishke qaraı, óz salam bolsa-daǵy telearnalardy óte sırek qaraımyn. Tek birneshe arnalardyń keshki jańalyqtaryn kóremin. Sondyqtan bireýdiń atyn atap, túsin tústeý qıyn. «Shynnyń júzin» qaıta shyǵarý oıymda bar. Biraq endigi talap úlkendeý. Oǵan tizesi shydaıtyn telearnalardan usynys bolsa – ashyqpyn. – Aǵa, sálemetsiz?! «Shynnyń júzi» sizdi tym salmaqtandyryp, moınyńyzǵa jaýapkershilik artyp tastaǵan joq pa?  Shynar, Shymkent  – Habardyń atynan halyqtyń úmiti zor boldy, ol ras. Demek, «Shynnyń júzi» degen ataý kórermenge áser etti. Al jeke basyma «Shynnyń júzi» degen at áser etti deý qıyndaý. Óıtkeni ár nárseni óz atymen ataýym burynnan bolǵan. Syn maqalalarym turaqty shyǵyp turdy. Telejýrnalıstikke daıyn­ kásibı maman bolyp keldim. Áý basta telejúrgizýshi bolýdy armandaǵan joqpyn, tipti jýrnalıs bolýdy kózdegen emespin. Bala jastan tarıhshy-arheolog bolǵym keldi. Bertin kele Djek London, Ernest Hemıngýeı sıaqty búkil ómirdi óz basymnan keship júrip jazatyn jazýshy bolǵym keldi. Biraq taǵdyr aıdap jýrnalısıkaǵa keldim. Ókinbeımin. Mamandyǵymdy jaqsy kóremin. Al telearnaǵa kelýdegi maqsatym – ataqty bolý nemese shyndyq pen aqıqattyń jalaýy bolý emes, óz kásibimdi adal atqarý ǵana. – Adam balasynyń ómirinde taǵdyryna áser etetin qadamdar bolady. Ony «taǵdyr qadamy» dep atasaq bolatyn shyǵar. Sizge sáttilik alyp kelgen qadamdaryńyz boldy ma? Kerisinshe, ómirde múmkindikterdi jiberip alǵan sátterińiz boldy ma? Raıhan, Keltemashat aýyly, Túlkibas aýdany, OQO – Sáttilikti ár adam ártúrli túsinedi. Men úshin sáttilik jaqsy adamdarmen dos bolý, solardyń mektebinen ótý. Osy jaǵynan alǵanda sátti qadam dep QazMÝ-diń jýrfagynan shyǵyp ketip, jumyssyz, úı-kúısiz júrgen kezimde Jumabaı Shashtaıuly, Tursynjan Shapaı sıaqty qazaqtyń keremet azamattarymen jolyqqanymdy aıtar edim. Bul kisilerdi ustazdarym dep sanaımyn. Al zor múmkindikti jiberip aldym deı almaımyn. Óıtkeni kóp adam óz taǵdyrymen kelisip, soǵan saı ómir súredi. Jalpy, ótken ómirime ókinishpen qaramaımyn. – Opozısıada júrgen azamattardy syrttan qarjylandyrady degen sózderdi estımiz. Qazirgi tabys kózińiz qalaı?  Jamal, Almaty – Mundaı sóz burynnan bar. Meniń opozısıanyń mańynda júrip kelgenim ras. «K+» degen shetelden qarjylandyratyn telearnada jumys istegenim, Jańaózen oqıǵasynan bir kún buryn «Nazarbaev­ óz halqyna oq ata ma?» dep habar jasaǵanym da ras. Ol telearnany dál qazir Fransıa­da túrmede jatqan Muhtar Ábilázov qarjylandyrdy dep bilemiz. Ol da ras bolýy kerek. Biraq Muhtar Ábilázov – sheteldiń emes, Qazaqstannyń azamaty, siz ben biz sıaqty qazaqtyń balasy. Búginde «halyq jaýyna» aınalǵan sol azamattyń telearnasynda adal eńbegimmen zań aıasynda jýrnalısik qyzmet atqardym. Qazir shaǵyn bir telearnada bas redaktormyn. – Sálemetsiz be, aǵa?! Sizben Tikeleı sóılesip turǵanyma qýanyshtymyn! Keıingi kezde opozısıalyq toptan boı kórsetip, bılikke qarsy pikirińizdi bildirip júrsiz. Bul qadamǵa kelýińizge ne túrtki boldy? Qazirgi bılik týraly oıyńyz qalaı? Ashyq pikir bildirýden ómirińizge qaýip kelmeı me?  Aıjan, Almaty – Bizde opozısıa dese, memleketke qarsy degen túsinik qalyptasqan. Kerisinshe, opozısıada júrgender – memlekettiń qamyn oılaıtyn adamdar. Opozısıalyq pikirdegilerdi elden, memleketten bólip tastaýǵa bolmaıdy. Meniń bılikke kózqarasym Zamanbek Nurqadilov, Altynbek Sársenbaıulynyń óltirilýi, Shańyraq, Jańaózen oqıǵasynan keıin qataıa tústi dep oılaımyn. Ázirge ómirime tikeleı qaýip tóngen sátter bolǵan joq. Bolmaı-aq ta qoısyn. Jalpy, baqylaýda turǵanymdy, «qara tizimge» engenimdi sezemin. Ári qaraı ne bolaryn ýaqyt kórseter. – Sizdińshe, búgingi qazaq telearnalarynyń qaı tusy aqsap tur?  Danıar, Taldyqorǵan  – Qazirgi baǵdarlamalardy turaqty túrde qaramaımyn. Degenmen olardaǵy jetispeıtin dúnıe – saıası erkindiktiń joqtyǵy, adamdardy alalaý. Elge jany ashıtyn, salmaqty oı aıta alatyn adamdar shet qalyp, aıtary bolmasa da «aq tizimdegi» jıyrma-otyz adam bar telearnany aınalyp júre beredi. Dál qazir qazaqtyń teń jartysy bankke qaryz. Osy máseleni kóterip júrgen Ermek Narymbaı degen azamat bar. Biraq sol Ermekti bir telearna shyǵarmaıdy, shaqyrmaıdy. Budan keıin telearnalar týraly ne aıtýǵa bolady?! Odan keıingi másele – jýrnalıserdegi bilimniń taıazdyǵy. Bizdiń kópshilik jýrnalıserde ıntellektýaldyq baza tómen. Ózgesin aıtpaǵanda, kimge qandaı suraq qoıaryn bilmeıdi. – Qazir kórinbeı kettińiz, qaıda júrsiz? Ómirlik ustanymyńyz qandaı? Qasym Amanjol degen atyńyzǵa zatyńyz saı ma? Qalamgerlerden kimderdi oqyp júrsiz? Rýhanı nárdi qaıdan alasyz? Sandýǵash, Taraz – Suraǵyńyz kóp eken. Joǵaryda qaıda júrgenimdi aıttym. Ómirlik ustanymym dep qatyp qalǵan qaǵıdam joq. Adal, táýelsiz ǵumyr keshý. Zaıa ómir súrmeý. Atym men tegim týraly aıtsam, Qasym dep atymdy qoıǵan – ákem Amanjol. Ol kisiler – aqyn Qasymnyń óleńderin súıip oqyp ósken urpaq. Ákem Qasym aqyndy jatqa bilgen eken. Qasymdaı tulǵaǵa tartsyn degen jaqsy nıetpen qoıǵan shyǵar dep oılaımyn. Ádebıette qazirgi aqyn-jazýshylardyń eńbegin túgel aqtaryp júrmin desem ótirik aıtqan bolarmyn. Aqyndardan Toqtaráli Tańjaryq, Eseı Jeńisuly, Yrysbek Dábeı sekildi aqyndardyń óleńderin sońǵy ýaqyttarda oqyp shyqtym. «Rýhanı nár» degenniń ne ekenin túsinbeımin. Buldyr sóz... – Alǵashynda júrgizgen qyz-kelinshekterge arnalǵan «Aqjúnis» baǵdarlamasy sizge onsha kelińkiremegen syńaıly. Sosyn «Shynnyń júzi» naǵyz sizdiń baǵdarlamańyz boldy. Taǵy da sondaı qadamǵa nege barmasqa? Toılarǵa baryp turasyz ba, bıleı alasyz ba? Áıgerim, Almaty – Shaqyrǵan toılardyń bárine bolmasa da keıbireýine baryp turamyn. Dańǵazany unata bermeımin. Kóńil-kúıime baılanysty shaǵyn dos-jarannyń ortasynda bıleýim múmkin... – Opozısıaǵa kelgen jigitterdiń kóbisi sońyna deıin bastapqy ustanymynda tura almaı, bedelin joǵaltyp, orta jolda qalyp qoıyp jatady. Osyǵan ne sebep?  Qaınar, Tegistik aýyly, Raıymbek aýdany, Almaty oblysy  – Saıasat – bireý kelip, bireý ketip jatqan dúnıe ǵoı, sondyqtan buǵan fılosofıalyq turǵydan qaraımyn. Ol da ómir, taǵdyr. Onyń ústine bizdegi saıası júıeniń sıpaty sondaı – opozısıalyq topqa kirdiń be, demek, aldyn ala búkil aýyrtpalyq, qıyndyq, kedergini moıyn­dap, boıusynyp kelý kerek sıaqty. Óıtkeni bizdiń qoǵam jańaryp, ózgergen joq. Jıyrma úsh jyl! Bir adam ómirimen ólshegende az ýaqyt emes. Ylǵı jeńilis, ylǵı qamaý, óltirý, opasyzdyqtar... Osy jyldar arasynda opozısıaǵa qansha adam kelip, qanshasy ketti. Men olarǵa aıyptap emes, aıaýshylyqpen qaraǵan jón dep oılaımyn... – Sizdi dos-jarandaryńyz, aralasatyn adamdaryńyz «Qasym óz jasynan áldeqaıda qartaıyp ketken» dep jatady. Keıbireýler sizdi «Asanqaıǵy» dep te ataıdy eken. Sizdi tuıyq qylyp jibergen ne nárse? Álde úlken adamdarmen jasaǵan suhbattaryńyz sizdi eseıtip jiberdi me? Symbat, Shymkent  – (Kúldi). Ony qaıdan estip júrsiz?.. Tuıyqpyn dep aıta almaımyn, kerisinshe, oıymdy ashyq aıtatyn adammyn ǵoı. Eger jasynan úlken kórinedi dep jatsa, múmkin, solaı da shyǵar... Biraq bul oımen asa keliskim kelmeıdi. Jáne «Shynnyń júzin» bastaǵanymda jıyrmadan endi asqan edim, qazir otyzdy ortaladym... Bir aıtarym, baspasózde bolsyn, telearnada bolsyn jeńil-jelpi taqyryptarǵa barǵanym joq, múmkin, sodan... Al «Shynnyń júzi» arqyly tanymal adamǵa aınalǵanym ras, biraq sol bir habar sana-sezimimdi ósirip, qartaıtyp jiberdi dep aıta almas edim. – Qasym aǵa, sizdi jáne opozısıada júrgen biraz jastardy Qyrǵyzstan men Reseıdiń opozısıa mektebiniń daıyndyǵynan ótipti dep estımiz. Ras pa?  Qarsybek, Uzynaǵash aýyly, Jambyl aýdany, Almaty oblysy – Saıasattyń mańynda, onyń ústine opozısıalyq ustanymda bolǵannan soń mundaı sózderdiń talaıy aıtylyp jatady. Bul da sondaı qańqý sózderdiń biri dep oılaımyn. Bákıevti qulatqan kezde revolúsıany kózben kórip, baqylap qaıtqanym ras... – Qandaı jerde bolsyn din, til, dil jaıly sóz bola qalsa, sizdiń janyńyzǵa batatyny bar ma?  Mıra, Aral qalasy, Qyzylorda oblysy  – Munyń bárin tizip aıtsań áńgime kóp. Tildiń máselesi tek bılikke qatysty. Al dilge baılanysty aıtsam, erte me, kesh pe, qazaqtyń ulttyq ustanymdary kúsh alady. Óıtkeni memlekettiń negizgi bóligi – qazaqtar. Al dinge baılanysty tartys óte kóp, bolashaqta da bola beredi. Eń jamany, munyń sońy memlekettegi eń úlken shaıqalýlarǵa ákep soǵa ma degen qorqynyshym bar. Ásirese dinshilder men zaıyrly memleketshilderdiń arasynda úlken qaqtyǵystar týyndaıdy dep oılaımyn. – Keıbir jaǵdaılarǵa baılanysty keıbir shyndyqtardyń kómeıińizge keptelip, aıtylmaı qalatyn sátteri bola ma?  Maral, Jetisaı qalasy, OQO – Joq, ondaı ókinishim joq. – Qasymjan, amansyń ba? Bir suraq. Osy biz ult máselesine kelgende kóp nárseden kesh qalyp qoıǵan joqpyz ba?  Sovetjan Rahımov, Atyraý – Kesh qalǵan joqpyz dep oılaımyn. Barlyǵy ýaqytpen jáne demografıa­men sheshiledi dep seneıik. Kerisinshe, «ult máselesin» menshiktep alǵandar osy arqyly arzan upaı túgendeýmen aınalysyp ketpese eken deımin. – Qasym, «Máńgilik el» ıdeıasy usynylǵan bıylǵy Joldaý elimizdiń jarqyn bolashaǵyna jol silteı ala ma? Jamal, Kókshetaý  – «Máńgilik el» – ataýy jaqsy, oryndalýy buldyr dúnıe. Kelesi joldaýda umytylyp ketetin kezekti bir qasıetti uǵymdy qurbandyqqa shalý. – Qasymjan, amansyń ba? Atyńa zatyń saı bolyp júre ber! Eldegi bolyp jatqan jan aýyrtar jaıttardy menen jaqsy bilesiń. Bizdegi júıe, ómir súrý osylaı tura bere me, sońy nege alyp baryp soǵady? Bazarbaı, Almaty – Rahmet. Árkim óz eńbegine ǵana senetin «jetim qozy» deńgeıine jetken eldiń bolashaǵyn boljaý qıyn. Bir adam qaıtys bolǵan soń, memlekettik júıeniń múldem ózgeretininen úmittenip otyrǵan, biraq qalaı ózgeretinin aıta almaı otyrǵan elden ne suraýǵa bolady?.. Jazyp alǵan Álıa QUDAIBERGENOVA

"Juldyzdar otbasy - Ańyz adam" jýrnaly