Aıyrbas quraly aqshanyń qunsyzdanýy basqa emes, qazaqtarǵa úırenshikti jaǵdaı bolyp ketti. Burynnan aqsha ataýlyǵa jaqyn emes edik qoı, álemdegi eń qundy keńestik rúbldiń «saban aqshaǵa» aınalǵanyn da kórgennen keıin boıymyzǵa senimsizdik ornady. «Ózimizdiki ǵoı» degen teńgeniń ózi birneshe ret ózekten tepti. Devalvasıa búgin ǵana bolǵan joq, buryn da talaı bastan ótkergenbiz. Iá, basý aıtqysy kelgen biraz azamat «devalvasıany jańa kórgendeı o nesi-eı?!» dep jatty boıy úırenip ketkeli sonshalyqty. Rasynda, halyqtyń reaksıasy burynǵydan kúshtirek boldy. Ne úshin? Osyǵan jaýap izdep kórsek.
Birinshiden, 2009 jylǵy devalvasıa álemdik qarjy daǵdarysymen sáıkes keldi. Eýropa ekonomıkasy resessıany bastan keship jatqanynan habardar halyq 1 dollar qunyn 120 teńge etip ustap turý – ózimiz otyrǵan butaqty baltalaý dep túsindi. Ásilinde, solaı túsindirildi, halyq kóndikti. Ol kezde iri zaýyt-fabrıkalarymyz joq bolǵandyqtan dál Eýropa elderindeı japa shekpegenimiz ras. Degenmen, halyq qaltasyndaǵy aqshasynyń qunsyzdanýy men sol kezdegi ınflásıa kesirinen basyna tartsa aıaǵyna, aıaǵyna tartsa basyna jetpeıtin tıyn-tebenin daǵdarystyń kesiri dep qabyldady. Álemniń ajyramas bólshegi retinde sezinip, boıyn bir «maqtanysh» ta kernedi.
Ekinshiden, bes jyl burynǵy aqsha qunsyzdanar kezde Qazaqstan ekonomıkasynyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimi – 8 451,8 dollar bolǵan. Dál sol parametr boıynsha bıylǵy devalvasıaǵa deıingi kórsetkish – 13 048 dollar. Iaǵnı, qalaı desek te halyqtyń ál aýqaty belgili bir deńgeıde ósken. Sońǵy bes jylda ómirinde eshqandaı ózgeris enbegen adamdarǵa túsinikti bolý úshin bul jerde salystyrmaly túrde dep kórsetkenimiz durys. Halyqtyń kirisi kóbeıgen saıyn, mundaı devalvasıa kezinde joǵaltatyny da tıisinshe kóp bolmaq. Iaǵnı, bıylǵy halyqtyń ashynysyn túsinýge bolady. Mundaı jaǵdaıda opyq jegenderge «ólermensińder!» dep aqyl aıtqan bop qytyǵyna tıý – tek otqa maı quıý ǵana.
Úshinshiden, 2009 jylǵy devalvasıa daýy dástúrli buqaralyq aqparat quraldarynyń «sý sebýimen» basyldy. Ol kezde dál qazirgideı pikir qalyptastyratyn alań bolmady. Qazirde Ulttyq bank tóraǵasynyń ózi halyqtyń «temperatýrasyn» bilý úshin kirip-shyǵatyn áleýmettik jelilerdiń belsendiligi sońǵy eki-úsh jylda ǵana qalyptasty. Iaǵnı, búginde eshkim qulaq asa bermeıtin sirespe aqparattarǵa toly telearnalar men gazet-jýrnaldardyń bes jyl buryn sózi ótimdi bolǵany ras. 11-aqpandaǵy devalvasıanyń qoǵamdyq pikir týǵyzyp, sońy mıtıńke deıin ulasýyna dál osyndaı sebepter boldy.
Jarqyn Túsipbekuly
