Keler aıdyń 5 kúni ultymyzdyń maqtanyshy Álıhan Bókeıhannyń týǵan kúni. Sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynylyp otyrǵan maqalada ult kóshbasshysynyń Sankt-Peterbýrgtegi Orman sharýashylyǵy ınstıtýtyn támamdaǵannan keıingi kezeńdi sońǵy saparymyz barysynda qol jetkizgen muraǵat qujattaryna súıene otyryp, áńgimelep bersek deımiz. Bul qujattardyń barlyǵy qazir jańadan salynǵan Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Reseı ulttyq muraǵatynda saqtalyp qalypty (387-qor. 24 b. 1307-is). Atalǵan qundy qujattarmen buryn-sońdy tanysqan qazaq oqyrmandary týraly málimet joq eken.

Keler aıdyń 5 kúni ultymyzdyń maqtanyshy Álıhan Bókeıhannyń týǵan kúni. Sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynylyp otyrǵan maqalada ult kóshbasshysynyń Sankt-Peterbýrgtegi Orman sharýashylyǵy ınstıtýtyn támamdaǵannan keıingi kezeńdi sońǵy saparymyz barysynda qol jetkizgen muraǵat qujattaryna súıene otyryp, áńgimelep bersek deımiz. Bul qujattardyń barlyǵy qazir jańadan salynǵan Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Reseı ulttyq muraǵatynda saqtalyp qalypty (387-qor. 24 b. 1307-is). Atalǵan qundy qujattarmen buryn-sońdy tanysqan qazaq oqyrmandary týraly málimet joq eken. 1895 jylǵy 15 maýsymda bastalǵan Orman departamenti 1-bóliminiń №100 isi «Delo ýchenogo lesovoda Býkeıhanova» degen papkada saqtalǵan. 1-bette Reseı Jer qatynastary jáne memlekettik múlik mınıstrligine qarasty Aqmola, Semeı jáne Jetisý oblystarynyń memlekettik múlik basqarmasynyń (Omby qalasy) 5 maýsymda jazylǵan №2018 qatynas qaǵazy tigilgen. Onda bylaı dep jazylǵan: «Orman departamentine. Ǵalym ormantanýshy Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhanovtyń Omby Memlekettik Múlik Basqarmasyna tómengi orman mektebine oqytýshy laýazymyna taǵaıyndaý, qyzmetke alý týraly suranysy. Aqmola oblysynyń áskerı gýbernatoryna Bókeıhanovty suranyp otyrǵan qyzmetke bekitý týraly málimdeme Departamentke telegraf arqyly jiberiledi». 2-bette Álekeńniń óz qolymen toltyrylǵan suranysy bar: «Orman departamentine Ǵalym ormantanýshy Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhanovtan Sankt-Peterbýrg Orman sharýashylyǵy ınstıtýtyn 1894 jyly bitirip, sol saladaǵy vedomstvaǵa qyzmetke turý nıetimen, Orman departamentinen meni Ormanshylar korpýsyna tirkep, Omby Memlekettik Múlikter Basqarmasy janynan qaıtadan ashylyp jatqan orman mektebine, oqytýshy laýazymyna taǵaıyndaýdy suraımyn. Meniń qujattarym Memlekettik Jer Múlikteri Departamentinde jatyr, ony osy jyldyń 28 aqpanynda joǵaryda atalǵan partıalardyń birine qyzmetke alý týraly suranys jasaı otyryp joldaǵan bolatynmyn». 3-bette Sankt-Peterbýrg Orman ınstıtýtynyń atestaty tigilgen. Onda: «Atestat Sankt-Peterbýrg Orman ınstıtýty Keńesinen, sultan Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhanovqa berilgen, dini – musylman, 1870 jyly týǵan,  Omby Tehnıkalyq ýchılıshesinde tárbıelengen, 1890 jyly Instıtýttyń tyńdaýshysy retinde qabyldanyp, ǵylymnyń tolyq kýrsynan ótip, ınstıtýttyń barlyq pánderi boıynsha synaqqa shydap, tómendegideı úlgerim kórsetti: Botanıka – 5 (óte jaqsy), Dendrologıa – 4 (jaqsy), Zoologıa – 5 (óte jaqsy),  Mınerologıa jáne Geognozıa – 5 (óte jaqsy), Hımıa – 5 (óte jaqsy), Pochvovedenıe (Topyraqtaný) – 5 (óte jaqsy), Fızıka – 5 (óte jaqsy), Meteorologıa – 4 (jaqsy), Matematıka – 5 (óte jaqsy), Geodezıa – 4 (jaqsy), Saıası ekonomıa – 5 (óte jaqsy), Statısıka – 3 (qanaǵattanarlyq), Jalpy zańtaný – 5 (óte jaqsy), Polısıa quqyǵy – 5 (óte jaqsy), Orman jáne jerdi mejeleý zańdary – 4 (jaqsy), Ormantaný – 3 (qanaǵattanarlyq), Orman taksasıasy jáne ormandy baǵalaý – 3 (qanaǵattanarlyq), Ormandy ornalastyrý – 5 (óte jaqsy), Orman Injenerlik óneri – 5 (óte jaqsy), Orman tehnologıasy – 3 (qanaǵattanarlyq), Nemis tili – 3 (qanaǵattanarlyq). 1880 jyly 15 sáýirde bekitilgen Sankt-Peterbýrg Orman ınstıtýty týraly Erejeniń negizinde, 1894 jyly 12 qyrkúıekte ótken Instıtýt Keńesiniń  otyrysynda Álıhan Bókeıhanovqa, Reseı ýnıversıtetteri stýdentterine qatysty quqyqtar men artyqshylyqtarmen qosa, ekinshi dárejeli ǵalym ormanshy ataǵy berildi» - dep jazylǵan. Atestatqa Instıtýt dırektory, onyń kómekshisi, hatshysy qol qoıyp, móri basylǵan. 4-bette «Qupıalyq» belgisimen Jer qatynastary jáne Memlekettik múlik mınıstrligine qarasty Orman departamentiniń Á.Bókeıhanovty qyzmetke ornalastyrý týraly Polısıa departamentine joldaǵan qatynas qaǵazy tirkelgen. 5-bette sol hatqa Polısıa departamentiniń bergen jaýaby keltirilgen. Onda atalǵan departament tarapynan  Álıhan Bókeıhanovtyń orman vedomostvosy boıynsha memlekettik qyzmetke ornalasýyna kedergi bolmaıtyndyǵy, qarsylyq joǵy jóninde málim etilgen. 6-7 betterde aqyrynda Álekeńniń joǵaryda atalǵan qyzmetke taǵaıyndalǵany jónindegi buıryq berilgen. Buıryq 1895 jyldyń 17 shildesinde shyqqan. Odan keıingi betterde Ormanshylar korpýsy boıynsha buıryqtar, Á.Bókeıhanov eńbek etken jyldarǵy attestasıalardyń qorytyndylary berilgen. Sol attestasıa qorytyndylary boıynsha Á.Bókeıhanovtyń qyzmet dárejesi de ósip otyrǵan. Máselen, 1-dárejeli aksesssor, t.s.s. Eń sońǵy bette ǵalym ormanshy Álıhan Bókeıhanovtyń taǵy bir suranysy keltirilgen. 1915 jyldyń 4 qańtarynda joldanǵan qatynas qaǵazda bylaı dep jazylǵan: «Orman departamentinen meni Don jer bankine jeke orman qyzmetine jiberýdi suraımyn. Qazirgi kezde osynda qyzmet etemin, bankke Samara, Sımbırsk, Qazan, Ýfa jáne Orynbor gýbernıalary boıynsha kepilge qoıylǵan ormandy jerlerdi baǵalaýmen aınalysamyn. Meniń qyzmetime qatysty shyǵarylǵan sheshim jóninde habardar etýdi ótinemin, turǵylyqty jerim: Samara qalasy, Qazan kóshesi, №30-úı». Bir aıta keterligi, muraǵat materıaldary arasynda Álekeńniń fotosýretteri joq. Esesine dıplomynyń túpnusqasy bar. Barlyq derlik muraǵat qujattaryndaǵy málimetter Á.Bókeıhanovtyń saýaty zor, qabileti qarymdy maman-qyzmetshi ekendigin aıǵaqtaıdy. Taıǵa tańba basqandaı qoltańbasynyń ózi kóp nárseden habar bergendeı. Bir salada uzaq jyldar boıy taban aýdarmaı eńbek etken Álekeń jat jerde, úlken qyzmette júrse de, óziniń týǵan jerin, atamekenin bir de bir esten shyǵarmaǵan. Únemi at izin salyp, eldiń, jerdiń jaǵdaıymen jaqyn tanysyp otyrǵan. Olardyń turmys-tirshiligindegi kem-ketik, joq-jitikke jany aýyryp, halqynyń ózge moıny ozyq eldermen jyldam teńelip, qatarǵa qosylýyna kúsh salǵan. Álekeń jaıyndaǵy maqalanyń qorytyndysyn onyń inisi Smaqan tóreniń estelikterimen, (aıtýshynyń stılin, sóıleý mánerin saqtaı otyryp) aıaqtaǵandy jón kórip otyrmyz... * * * ... Birde Álekeń oqý oqyp, elge kep júrgeninde júz qaraly qoı aıdaǵan adamǵa jolyǵady: - Bul kimniń qoıy? – dep suraıdy. Qoıshy aıtady: - Tóreniki. - Tóreń kim? - Koste. - O qaıda? - Áne keledi. Kelse strajnık Koste pushyq – Qarqaralynyń kazak orysy.

• Sen kimsiń?
• Men Kostá.
• Qaıdan kelesiń?
• Shetten – kársón-kerneı, shubyrtpalydan...
• Qoı kimdiki?
• Meniki.
• Qaıdan aldyń?
• Elden.
• Ne dep aldyń?

Úndemeıdi. Kostege dúreni soǵyp, qoıdy alyp qoıa bergen. Muny Daıyr tóre estip, ákesi Myqandy shaqyrtyp alyp: «Balańdy qoıǵyz» - depti. * * * 1895 jyly Toqyraýyn bolysynda Nıkolaıdyń «búkteme» degen saılaýy ótedi. Bir starshyn eki júz úı bolsa, bir jaǵy toqsan toǵyz bolsa, bir jaǵy júz bolsa, toqsan toǵyz úıge túk joq. Júz bir úı tórt elýbasy saılap alady. Sonda baılar elýbasy bolady. Ábjan Ospan balasy kedeı adam, elýbasylyqqa «saılamaımyz» degende, Álıhan kúsh salyp, jazyp jibergen – elýbasy boldy. Bólkembaı boldy bolysy, Ahmetjan Abdyrbaı, bir aýyldan bı edi. Berekeńniń belgisiz elýbasy shyqty tóreden, azǵantaı ǵana úı edi. Kereı Ábjandy qoıǵan Álıhan. Ádil sharıǵat bolǵanda kóp jaǵyna júıe edi degen saılaýda qazaqtyń jıyn tobynda osyndaı kedeıdi saılady, myna Myqannyń balasy depti qazaqtar. * * * 1898 jyly jut bolyp, el jutap, Álekeń Ombydan kelip, jutaǵan elge Nura eli Qýshoqy tabyn degen elge sıyr ápergen jármeńkeden. Jutaǵan elge qyryq buzaýly sıyr ápergen. Qaıta tóleýsiz boldy, sodan maldanǵan adamdar da boldy. * * * 1896-nshy jyly búkilreseılik sanaq jumysyna qatysyp, qazaq jerin tegis aralap shyqqan. Budan keıin de qazaq jerine shyqqan birneshe ekspedısıaǵa qatysqan. Eń sońǵy qatysqan ekspedısıasy profesor Rýdenko basqaryp, Adaı jerinde bolǵan ekspedısıa edi, bul ekspedısıa materıaly jeke kitap bolyp basylǵan. Sol kitapta Álekeńniń da maqalasy bar. 1905 jylǵy revolúsıa kezinde patsha ókimeti «ókimetke qaýipti adam» dep abaqtyǵa japqan... Abaqtydan shyqqannan keıin Semeıge kelip, biraz ýaqyt osy qalada turady. Bir kúni Qarqaraly  oıazynyń bastyǵy Kınnıspen kezdesip qalady, sonda Kınnıs keketip:

• Patshany qulatamyn dep sharshaǵan bolarsyz?! Demalyp júrgen bolarsyz?! - dep ájýalap sóılegende, Álekeń:
• Qazaq halqynyń bir maqaly bar: « Er – týǵan jerine, ıt – toıǵan jerine» deıdi. Meniń jaýabym osy! – degen eken. Sonda fon Kınnıstiń áıeli kúıeýine:
• Saǵan keregi osy edi. Álıhan Nurmuhamedovıch óziniń týǵan jeri úshin zardap kórgenin túsinbegensiń, - dep kúıeýin odan ári sóıletpeı, súırelep júrip ketipti.

* * * Álekeń «oqydym»  dep basyna paıda qylmaǵan, mal jımaǵan, úı salmaǵan, úı tigip, bıe baılap, qymyz iship, qazaqsha dáýren súrmegen. «Qazaǵym, elim!» - dep ketken. Para almaǵan, qazaqtyń elin, jerin aralap kórgen. Ómirin «qazaqty el qylamyn» dep sarp etken. Álekeń baıshyl adam emes, jannyń bárin birdeı kóredi. Eshkimnen esh nárse alaıyn demeıdi, para almaıdy. Qazaqtyń qamyn jegen esil er, tileýi qabyl bolmaı, armanda ketti. Esengeldi, Sarjan, Kenesary, Naýryzbaı baýyrlaryndaı jazyqsyz jaza shekti!­   Nurlan DÝLATBEKOV, zań ǵylymdarynyń doktory, QR UǴA korespondent-múshesi   Abai.kz

 "Abaı.kz"