Ǵasyrlar boıy qazaqty biriktirýdiń eń basty quraly, onyń memlekettiligin saqtaýdyń irgesi, ulttyń gendik (tektik) qorynyń saqshysy bolǵan rýlyq júıe qazaq ultynyń aldyndaǵy tarıhı mısıasyn aıaqtaǵan sekildi. Bul – óte ókinishti jaǵdaı.
Shynynda da, el azamattarynyń qazirgideı rý-rýǵa bólinip tartysqan rýshyldyǵy ármen qaraı jalǵasa berse − ol qazaqtyń tutastyǵyna qaýip tóndiretin, ultty ishten ydyratatyn keselge aınalýǵa bet alady. Kúnnen kúnge órship bara rýshyldyq ultymyzdyń birligi men tutastyǵyna ǵana emes, onyń bolashaǵyna qarsy jumys jasaýǵa kóshti. Buǵan múddeli toptar paıda boldy da, jurt olardyń aıtaǵyna qulaq túre bastaǵan syńaıly. Sóıtip, qazaq halqy ǵasyrlar boıy kóziniń qarashyǵyndaı saqtaǵan rýlar qaýymdastyǵy, búginde baılyq pen bılikti maqsat etken azǵana toptyń toǵysharlyq tábetin qanaǵattandyrýdyń, toıymsyz oıyn júzege asyrýdyń eń ońtaıly ári tıimdi quralyna aınalyp úlgerdi...
Burynǵy rýlyq júıe qazaq halqynyń qalqany edi, endigisi – júregine qadalar qanjary bolǵaly turǵan syńaıly...
Degenmen, qazaqtyń rýlyq júıesiniń tarıhyna kóz salsaq − bul júıe qazaqqa ushan-teńiz kómek kórsetkenin, tipten, búginde «qazaq» atymen tanylǵan ultty (halyqty) tarıhı arenaǵa alyp shyqqanyn kóremiz. Óz zamanynda osy jolda ol mynadaı mindetterdi atqaryp shyqty:
Birinshi, rýyn surastyra kele jeti jáne odan da arǵy atalaryn taratý arqyly qazaqtyń tarıhı jadyn, gendik (tektik) qasıetin saqtady.
Ekinshi, rýyn surastyra kele – «qarǵa tamyrly qazaq» degen birtutastyq sımvoldy jasap shyqty. Keıde, tipten, «qudaı qosqan qosaǵyń da qaryn bóle» degendeı týystyq qatynasqa negiz boldy.»Tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi, altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketedi», «Jigittiń úsh jurty bar, birinshi –óz jurtyń, ekinshi – naǵashy jurtyń, úshinshi – qaıyn jurtyń» degendeı týystyq qatynasqa negiz boldy.
Úshinshi, baıtaq jerimiz rýlyq ıelikterge bólinip, odan ári, onyń negizinde júzdik bólikterge bólinip, jerdi qorǵaý jaýapkershiligi sol aımaqty turaqty mekendegen rýlarǵa júkteldi. Qazaqtyń atamekenge degen ystyq yqylasy osyndaı salmaǵy aýyr jaýapkershilikti seziný arqyly qalyptasty. Sondyqtan da qazaqtyń El men Jerdi súıýi jalań sezim emes, salmaqty sezim! Mine, sondyqtan da, ár qazaq atamekenin, órisin, qonystanǵan jerin qorǵaýda jankeshtilik pen kózsiz erlikke barýǵa daıar boldy. Sonymen qatar, joǵaryda aıtylǵan «qarǵa tamyrly qazaq» deıtin ortaq týystyq sezimniń arqasynda kórshiles rýdyń, odan qaldy – júzdiń, odan qaldy – tutas qazaq eliniń jerin qorǵaý mindetiniń ortaqtyǵyn aıqyn uǵyp otyrdy.
Tórtinshi, rýlar ózderine tıesili jerdi bólip alý arqyly ońtaıly sharýashylyq úrdisin qalyptastyrdy. Sharýashylyq tásilinde asa kóp aıyrmashylyq bolmaýy sebepti (kóshpendi mal sharýashylyǵy), rýlar arasynda tepe-teńdik áriptestik qatynas ornady. Ár rýdyń ózin-ózi qamatamasyz ete alýyna kóńil bólindi. Rýlyq júıege negizdelgen sharýashylyq qazirgi jete almaı júrgen naryqtyq básekelestikke tabıǵı túrde qol jetkizdi. Al, rýlar qaýymdastyǵy el arasynda kezdesetin baqtalastyqtyń shekten shyqqan túri – barymtany (qazir ony reıderlik dep ataıdy) bıler soty arqyly birge jazalap, ádiletti jolmen bitimgershilikti qalpyna keltirip otyrdy.
Besinshi, óz rýynan (7 - 12 ataǵa deıin sozylady) qyz almaı, qyzdaryn ózge rýlarǵa atastyrý, uzatý arqyly halyqtyń birtutastyǵynyń rýhanı bastaýyn - tilin, mádenıetin, salt-dástúrin birtekti etti. Sol arqyly barlyq qazaqtyń bir-birine degen týystyq yqylasyn qamtamasyz etti. Birliginiń rýhanı bastaýy myǵym el, sol sebepti de bastan ótkergen nebir zulmattan túbegeıli joıylyp ketpeı, ómirsheńdigin saqtady, uzaqqa sozylǵan soǵystarda birtektiligin saqtaı otyryp jeńip shyǵa aldy.
Altynshy, júzderdiń ózi de, júzder ishindegi iri rýlar men shaǵyn rýlardyń ara salmaǵyn ajyratý arqyly «aǵa-ini» (uly-orta-kishi), «úlkendi (aǵa rýdy) sılaý, jol berý, «úlken turyp kishi sóılegennen bez», shaǵyn rýlarǵa qomqor bolý, «aǵasy bardyń jaǵasy bar, inisi bardyń tynysy bar» sekildi asyl qasıetterdiń qaınar bastaýyn ashty. Bul qasıetter halyqtyq isterdi aqyldasa − ortaq kelisimge kele otyryp sheshýge qabiletti demokratıalyq úrdistiń naǵyz qaınar bastaýy boldy. Tipten, kóp jaǵdaıda, zańdyq turǵyda qabyldanǵan ómir súrý prınsıpterine aınaldy.
Jetinshi, rýlar konfederasıasy bolyp tabylatyn júzderdiń arasyndaǵy yntymaqqa basa nazar aýdaryldy. Olardyń árqaısysyna arnap laıyqty teńeýler qalyptastyrdy. Máselen, «Uly júz - baılyq kenishim, Orta júz - aqyl kenishim, Kishi júz - júzi qaıtpas qylyshym» degen maǵynadaǵy ustanym áli de qazirgi qazaq ultynyń sanasynda óshken joq.
Segizinshi, qazaq ulty aıasynda birikken rýlardyń bárine ortaq ER, BATYR, JİGİT, AQSAQAL, ANA, BAÝYR, QARYNDAS jáne sol sıaqty kóptegen uǵymdardy qalyptastyrdy. Bul uǵymdar men ortaq dástúrler rýlyq deńgeıden joǵary turdy, bar qazaqqa tıesili boldy. Óz kezeginde bul birtektilik búkil qazaqqa ortaq qazaqy bolmysty – qazaq ultynyń dilin ómirge keltirdi.
Toǵyzynshy, sonymen qatar, qazaqtar jetimin jylatpaýǵa, jesirin jat qolyna bermeýge qatty kóńil bóldi. Rýlyq tutastyqty saqtaý – ulttyq namys dińgegine aınaldy: jetimi men jesirin qorǵaı almaý, buzaqysyna tıym sala almaý – búkil rýdyń betine túsken shirkeı retinde qabyldandy. Mundaı – tentegin tezge sala alatyn erkin jáne tutas júıede túrmeniń qajeti bolmady. Túrme, shyn mánisinde, mádenıeti artta qalǵan eldiń belgisi sanaldy.
Osynyń bári de Rýlyq júıe aıasynda júzege asty. Basqadaı júıe bolǵanda qazirgi qazaqty «qazaqpyn» degizip otyrǵan qatynastardyń, erekshelikterdiń biri de bolmas pa edi, − dep, keıde oılanasyń... Múmkin atalas baýyryna qyzyn beretin kórshiles túrkilik jurtyń úlgisin alar ma edik, álde, kelin-enesimen ashyna bolýdy soraqy sanamaıtyn orekeńderge uqsar ma edik − kim bilgen ony! Sondyqtan, qazirgi qandastarymdy «rýshyldyq qurysyn!» degenmen birge «rýlar da qurysyn!» dep aıtardan buryn kóp oılansa deımin...
Búgingi qazaqqa rýlar tutastyǵynan quralǵan el emes, bılik pen baılyq mańyzdy bola túsýde. Bári oǵan jantalasa umtylýda. Sonyń arqasynda jáne mansap kózdegenderdiń tikeleı aralasýymen ult múddesi joldan syrǵyp qaldy: «rýshyldyq» jeke múddeni kózdeýdiń quralyna aınalyp, qoǵamdyq kesel retinde órship bara jatyr. Jalpy, osyndaı keleńsiz kóriniske árkim de qarsy, biraq soǵan qaramastan «rýshyldyq» báseńder emes. Áıtse de, ár qazaq óz ultynyń tarıh qoınaýynan týyndaıtyn rýlyq júıesine qara kúıe jaqpaýy tıis. Sebebi, qazir «Rý joıylsyn!» degen urannyń ózi de qazaqty ydyratýshy uranǵa aınala ala alady. Qazaq ulty onysyz da burynǵy júıeden qalalyq jáne dalalyq, qazaq jáne orys tildi, al qazir baı men kedeı bolyp, al qazir, tipten, dinı turǵyda bólinip jatqanda − endigi jetpegeni osy edi me?! Sebebi, «rý joıylsyn!» degen kúnniń ertesine-aq «ata babamnyń arýaǵyn qorlatpaımyn!» dep ár rý ókiliniń óre túregeleri haq. Mine, sóıtip, naǵyz rýlyq jiktelý men teketires sonda bastalady! Endeshe, joǵaryda aıtylǵandarǵa osyndaı qoldan uıymdastyrylǵan rýlyq máselelerdi qosyp alsaq – ult retinde tamtyǵymyz qalmasy anyq. Sondyqtan atalǵandaı ydyraý qaýpiniń tóbesi kóringense − qazaq ózin tekti ustaýǵa umtylǵany durys. Máselen, anda-sanda aramyzdaǵy bir arsyzdaý ne alańǵasarlaý qazaqtyń «naıman – shaıtan» dep aıtýynan buryn − tilin aıamaı tisteýi shart! Al taǵy bireýlerge «QT», «DT» dep arsyz kúlerden buryn – eki ezýin tigip tastaǵany durys shyǵar. Sondyqtan, qazaq, búginde rýlyq týystyqqa qatysy bar jerlerde ózińdi beıpil sózden tyı! Ózińmen birge bir ǵana QAZAQ degen ultty qurap otyrǵan rýlaryńdy qorlaǵanyń − ózińdi qorlaǵanyń! Bul − qazirgi zamana talaby, ári, qazaqtyń eldik tutastyǵynyń jalǵyz sharty! Ásirese órkenıettiń atyn jamylyp, elimizdiń mol qazba baılyǵyna búkil jer júzi alpaýyttary lap qoıǵan zamanda qazaq birin biri baýyr tutyp, bir arnadan tabylmasa – kim kóringenge jem bolary anyq. Eger ár qazaq óz tutastyǵyn osylaı uǵyp, ony mindet sanasa ǵana − biz el bolamyz, eńseni kóteremiz, ózgeniń shylaýynda ketpeımiz.
Óz rýlastaryn mańaıyna toptastyryp, «bir barmaǵy búgilgen» astyrtyn saıasat júrgizýshi olıgarhıa nemese solardy qolpashtap otyrǵan «rýshyl» bılik − bul máselede TÓRESHİ bola almaıdy. Baılyq pen bılik – ótpeli dúnıe, al halyq − eger ózimiz jiger men aqyldy qatar ustasaq – máńgilik!
Ábdiráshıt Bákiruly
