Altaı, Altaı taý júıesi - Azıa qurlyǵynyń orta tusyndaǵy taýly ólke. Uzyndyǵy batystan shyǵysqa qaraı 2000 shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Altaı soltústik-batystan ońtústik-shyǵysqa qaraı Batys Sibir oıpatynan Gobı shóline deıin jan-jaqqa taralǵan. Ońtústiktegi tabıǵı shekarasy Qara Ertis ózeni men Zaısan kóli, al batys bóligi Saryarqadan Qalba jotasy arqyly bólinedi. Soltústik-shyǵysta Shyǵys Altaıdyń Shapshaly jotasy Batys Saıanmen jalǵasady. Altaı taýlary 4 memlekettiń shekaralasqan terıtorıalarynda ornalasqan:
Reseıde: Altaı Respýblıkasy - Reseı Federasıasynyń quramyndaǵy Sibir fedarasıa okrýgine kiredi. Soltústiginde Altaı aımaǵy, bastysynda Qazaqstan, ońtústiginde Qytaı men Monǵol, shyǵysynda Týva men Haqasıa, soltústik shyǵysynda Reseıdiń Kemer oblysymen shekaralasady. Ortalyǵy Barnaýyl. Reseı quramyndaǵy Altaı atty toponımder: Altaı Respýblıkasy — Reseı Federasıasyndaǵy sýbekt;
Altaı ólkesi — Reseı Federasıasyndaǵy sýbekt .
Altaı aýdany — Altaı ólkesindegi mýnısıpali.
Altaıskoe — aýyl, Altaı ólkesindegi Altaı aýdanynyń ákimshilik ortalyǵy.
Altaı aýdany — Hakasıa Respýblıkasyndaǵy mýnısıpaldi bólimi.
Altaı — Hakasıa Respýblıkasynyń Altaı aýdanyndaǵy aýyl.
Altaıskoe — Hakasıa Respýblıkasynyń Altaı aýdanyndaǵy kól.
Altaı taýly okrýgi — 1834—1896 jyldar aralyǵyndaǵy ońtústik-batys Sibirdegi ákimshilik-terrıtorıaldyq qurylym.
Altaı — Reseı aýyly, Kondın raıony, Hanty-Mansıı avtonomıalyq okrýgyndaǵy ornalasqan.
Qytaıda: Altaı aımaǵy — Qytaı Halyq Respýblıkasy Shyńjań Uıǵyr avtonomıalyq aýdanynyń İle Qazaq avtonomıalyq oblysyna qarasty ákimshilik aımaq. Batysynda Shyǵys Qazaqstan oblysymen, soltústiginde Reseıdiń Altaı Respýblıkasymen (Reseımen 2-retki shekaralasýy (52 km)), soltústik-batys jáne batysynda Mońǵolıanyń Baıan-Ólgeı (450 km) Qobda aımaqtarymen shektesedi. Ákimshilik jaǵynan 6 aýdanǵa (Shińgil, Kóktoǵaı, Býryltoǵaı, Býyrshyn, Qaba, Jemeneı), 1 qalaǵa (Altaı qalasy) bólinedi. 2000 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha, halqynyń 51,38 % qazaqtar quraıdy.
Altaı qalasy — Altaı aımaǵynyń ortalyǵy.
Muńalıada: Muńalıanyń (Mońǵolıa) batysy men ońtústik-batysynda Muńal Altaıy (eń bıik núktesi – 4374 m), Gobı Altaıy men Qańǵa (Hangaı) taýlary, eldiń ortalyq bóliginde Kentaı (Henteı) taýly qyraty ornalasqan. Ońtúistigi men ońtústik-shyǵysynda Gobı shóli sozylyp jatyr. Negizgi ózenderi – Selenga, Kerýlen, Qobda.Muńal Altaıyna: Baıan-Ólgeı aımaǵy, Qobda aımaǵy, Altaı aımaǵy, Ývs aımaǵy kiredi. Eldiń batysynda halqy negizinen qazaqtardan turatyn Baıan Ólgeı aımaǵy ornalasqan.
Gob-Altaı aımaǵy — Eldiń ońtústik batysyndaǵy aımaq.
Altaı — qala, Gov-Altaı aımaǵynyń ákimshilik ortalyǵy.
Altaı — Gob-Altaı aımaǵyndaǵy aýdan.
Altaı — Baıan-Ólgeı aımaǵyndaǵy aýdan.
Altaı — Baıan-Ólgeı aımaǵyndaǵy Altaı aýdanynyń ortalyǵy.
Qazaqstanda: Altaı kenti — Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy kent.
Kendi Altaı — Taý-ken óndirisinde úlken rol oınaıtyn Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Altaı taýly okrýginiń resmı emes ataýy.
Bizge qarasty qolymyzdaǵy altynymyz kendi Altaıdyń astanasy – Óskemen.
Túrki halyqtarynyń altyn besigi sanalatyn Altaı óńiri – erekshe aımaq. Ústinen tórt eldiń — Qazaqstan, Mońǵolıa, Qytaı jáne Reseıdiń shekaralary ótip jatsa da, taýdyń tórt jaǵyn túgel qonystap otyrǵan negizgi halyq — qazaqtar.
Ózderińiz kórip otyrǵandaı, bir kezde Uly atalarymyz tý tigip, tútin tútetken altyn Altaı taǵdyr tálkegimen qazir tórt bólikke bólingen, tórt eldiń ıeliginde. Alaıda, ata qonys Altaıdy qasterleıtin bizdiń júregimizdi eshbir shekara shekteı almasa kerek. Biz onyń árbir attam jerine, taýy men tasyna, sýy men ormanyna, ondaǵy óz atamekenderinde otyrǵan qandas baýyrlarymyzǵa jáne bárimizge ortaq tektik (rýlyq) shejiremizge mahabbatpen qaraýǵa tıispiz. Ór Altaıdyń keshegi túrkilerdiń, búginde onyń urpaǵy, ıaǵnı qarashańyraǵynyń ıesi qazaqtardyń tarıhı atamekeni ekenin aıtýdan jáne ony aıdaı álemge jar salýdan eshqashan tanbaýymyz qajet.
--- «360 áýlıeli kıeli Mańǵystaý» san myńdaǵan jyldar boıy álem astanasy boldy. Ol búkil álem tarıhynda «MAD (Madaı, Maadaı, Man Adaı) patshalyǵy degen ataýmen hattaldy. Osy patshalyqta adam balasy (Musa paıǵambar) uly Jaratýshy – Allany jáne onyń aqıqatyn tanydy. «Tory at (Taýrat)» arqyly Adam balasy aq pen qarany, jaqsy menen jamandy, ótirik pen shyndy, ádilet pen ádiletsizdikti ajyrata bildi.
Olar: «Aspan men jer, aı men kún
Qarańǵy-jaryq, kún men tún
Áýelden joldas nekeli
Fánı men baqı – ekeýi
Ekeýiniń arasy
Alys bolsa eki eli», dep búkil fılosofıany tórt shýmaqqa syıdyryp, dala danalyǵyn dáleldedi. Osy MAD patshalyǵy ataýynan búkil álemge «mádenıet» degen uǵym, sol Madtardyń «avtorlyq quqyǵymen» tarap ketti. Búkil álem elderi osy patshalyqtan «enshi alyp, otaý tikti», osy óńirde bolyp ótken oqıǵalardy ózderimen birge Ata-babalarynyń shejire-dastandary arqyly ala ketti.
Mysaly, Qyrǵyzdar «Manas» dastanyn ala ketse, Qońyrattar «Alpamys batyrdy», Týva halqy «Alyp Maadaı» eposyn, Býrát, Saha-Ákýt, Altaılyqtar «Maadaı – Qara», Ázirbaıjandar «Dadam Qorqyt»dastandaryn, parsylar «Avestany»t.t. ala ketti. Ádebıeti men mádenıeti, artynda qalǵan mol mádenı muralary kúni búginge deıin búkil álemniń «aýzyn ashtyryp, kózin jumdyrǵan» shýmerler de ózderin «Qarabastar» dep ataǵan. Olardyń da bastaý alǵan jeri Mańǵystaý. Ol jer kúni búginde de «Qarabas» (Qaramandybas) dep atalady. Osylaısha, búkil álem elderiniń shejire-dastandarynda, jyrlarynda, ańyz-ertegilerinde álem mádenıetiniń alǵashqy bastaý kózi saqtalyp qaldy.
«R.Berdibaı túrki halyqtary eposyndaǵy tarıhı-genetıkalyq jáne tarıhı-mádenı uqsastyqtardy taldap, «Dáde Qorqyt kitaby», «Manas», «Qozy Kórpesh - Baıan sulý», «Alpamys batyr», «Maadaı-Qara», «Altyn aryg» epostaryndaǵy ortaq saryndardy kórsetti, qazaq oqýshylaryna saha, hakas, týva, altaı, uıǵyr, qyrǵyz, ózbek, qaraqalpaq, túrikmen, tatar, bashqurt, túrik, ázirbaıjan, qumyq, qarashaı-malqar halyqtarynyń eleýli ádebı eskertkishterin tanystyrdy» [1, 169-b], - dep baǵa beriledi. (Qazaq ádebıeti Ensıklopedıasy).
--- Altaı halqynda óte baı aýyz ádebıeti murasy bar. Altaılyqtar ózderiniń jyrbaılyǵyn «Altaı batyrlary» degen ataýmen toǵyz tom etip shyǵarypty.
Altaılyqtardyń tegi bizben bir ekendigi kez-kelgen uǵymnan kórinedi. Mysaly, olar jyrdy da, ertegini de shórshek dep ataıdy. Daýys kóterip aıtýdy qaılap aıtý deý óte kóne uǵym. Jyrdy ertegiden aıyryp kórsetý úshin qaılap aıtar shórshek deıdi eken. Sol «qaılaýdyń» qazaq ánderiniń sońynda keletin «qaıyrmamen» túbirles bolýy bizdiń keltirip otyrǵan tujyrymymyzdyń durystyǵyn kórsetedi. Altaılyqtar jyrdy belgili áýen, yrǵaqpen aıtýshyny qaıshy dep ataǵan... Al jyrdy qaılap (ándetip) aıtýdyń túrli dástúri bolǵan.
Altaı epıkalyq jyrlary qaharmandyq eposy tobyna jatady. Altaı epostarynyń qazaq ertegilerimen týys ekendigi aıqyn kórinedi. Qaharmannyń ajdahalarmen aıqasy, jer astynyń bıleýshilerimen kúresi, batyrdyń qalyńdyq izdeýi men úılenýi, jat eldik handarmen saıys saryndary osyny dáleldeıdi.
Qazaq ertegilerinde aıtylatyn jeti qat kók, jeti qat jer degen uǵymdar Altaı eposynda jıi kezdesedi. Batyrdyń atynyń kerek jerinde «til bitip» sóıleýi de, keńesshi bolýy da «Batyrlar jyrynan» aýmaıdy. Sol sekildi jyr qaharmandary ań men qustyń tilin biletin bolyp kórinedi. Altaı eposynda ásireleýdiń (gıperbolanyń) neshe atasy kezdesedi.
Osy aıtylǵan sıpattar túgelge jýyq Altaıdyń «Maadaı-Qara» atalǵan jyrynan tabylady. Moskvadan SSSR halyqtary eposynyń serıasymen shyqqan (1973) bul jyr Altaı aýyz ádebıetiniń asa kórnekti eskertkishi bolyp sanalady. Jyrdyń aty «Maadaı-Qara» bolǵanymen, negizgi oqıǵaǵa aralasatyn bas qaharman Maadaı-Qaranyń uly Kógedeı-mergen. Epostyń birinshi bóliminde ǵana Maadaı-Qara men onyń áıeli Altyn-Tarǵanyń qartaıǵan shaǵynda bulardyń elin Qara-Qula degen hannyń zorlyqpen basyp alǵany aıtylady. Jyrdyń eń úlken bóligi Kógedeı-mergennniń týý, eseıý, úılený, jaýyn jeńip, muratyna jetý tarıhyn aıtýǵa arnalǵan. Altaı eposynyń keıbir erekshelikterin ańǵartý úshin jyrdyń negizgi kezeńderine kidire keteıik:
Jyrdyń basynda Maadaı-Qara eliniń beıbit ómiri elestetiledi. Altaıdyń «qoı ústinde boz torǵaı jumyrtqalaıdy» deıtindeı beıbit qalpyn Qara-Qula hannyń óktem ozbyrlyǵy buzady. Ol «Jerdiń ústin jemirgen, jetpis handy bılegen» jalmaýyz delinedi. Ertektegideı onyń «jany» basqa jerde jasyrýly bolady. Al buǵan qarsy kúresetin jas batyr – Kógedeı-mergenniń sıpaty erekshe áserli beınelenedi. Onyń «júzi tolǵan aıdaı, kózi Sholpan juldyzdaı, tili ot-jalyndaı, beline beson (elý), arqasyna alpys úıir jylqy jaıylǵandaı» dep madaqtalady.
Jas batyrdyń erjetkenin júıeli túrde sıpattaý da Altaı eposyn basqa elder jyrlarymen úndestiredi. Kógedeıdiń eki kúnde «ana», alty kúnde «ata» deýge tili keledi. Batyr balanyń besigi de, ıelengen qulyny da, asynǵan qarýy da erekshe bolyp kórsetiledi. Altaı ıesiniń (bizdegi qaıbiren qyryq shilten sekildi) kómegimen bala batyrdyń ǵajaıyp eseıýi keı tusta «Muńlyq-Zarlyq» oqıǵasyn eske túsiredi. Kógedeıdiń búkil Altaıdy jalmaǵan Qara-Quladan qutylýy, nebir ǵalamat tajal kedergilerden aman ótýi, atynyń «aqyl qosýy» sekildi tustar ǵajaıyp erteginiń dástúrimen berilgen. Qara-Qula bútindeı bılep alǵan Altaı eliniń halin kórgen Kógedeı bir sátte jaý zyndanynan shyǵyp, eline dıýana kıimimen jasyrynyp kelgeni Alpamys batyrdan aýmaıdy. Basyna qaýip tóngende Kógedeı Tastaraqaıǵa (tazsha balaǵa) «aınalyp», eleýsiz bolyp júredi. Bul tus «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» jyrynda Qozynyń qoıshy bolyp kıinip, Qarabaı eline kelgen jerin eske túsiredi. Qaharly Qara-Qula hannyń áıeli – jer asty ámirshisi Erlıktiń qyzy – Qara Taadı basyna jeztyrnaq pen mystannyń zulymdyqtary jıylyp berilgen. Eliniń azattyǵy úshin kúresken Kógedeı mergen osyndaı aılaly, aıbarly jaýlardan kúshin, qýlyǵyn asyrady. Kógedeıdiń shekken beıneti bitpeıdi. Endigi onyń qas jaýy – sıqyrshy, zalym áıel Qara-Taadı bolady. Sonyń qurǵan toryna Kógedeı talaı ret ilinse de, aıla taýyp qutylyp júredi.
Kógedeıdiń Aıhannyń qyzy – Altyn Kózgige úılený jolynda kezdesken qıyndyqtar jyrda keń baıandalady. Qalyńdyq izdeý saparynda Kógedeıge Taýsoǵar, Kóltaýsar, Jelaıaq, Surmergen, Saqqulaq tárizdi dostar kezdesedi. Osylardyń kómegimen Kógedeı Aıhannyń qyz bermeý úshin oılap tapqan neshe túrli qıyn syn jarystarynda jeńip shyǵady. Epostyń bul tusy qazaqtyń «Er Tóstik» ertegisine óte uqsas ekenin árkim ańǵarsa kerek... Aıhannyń elindegi toıdyń kólemi men kórki orasan ásirelenip beriledi («Toqsan jyldaı toı toılaý, jetpis jyldaı jyrǵalý»...). Qyzyn Kógedeıge qımaǵan Aıhan kóp qaraýlyq jasaǵanmen, aılasy iske aspaı qala beredi («Er Tarǵyndaǵy Aqshahan, Hanzadahan sekildi). Aqyrynda ata jurty – Altaıdy óz qaraýyna alǵan Kógedeı jer astyndaǵy jaýy Erlıkti de óltirip, odan qysym kórgenderdi bosatady. Ańyzy, qıaly, shyndyǵy, ásireleýi aralas jyr ádilettiń jeńisimen aıaqtalady. Kógedeı-mergen óziniń batyr joldastarymen kókke ushyp, Jeti han (bizdegi jeti qaraqshyǵa uqsas) atty juldyzǵa, onyń súıgen jary Altyn-Kózgi Altyn qazyq (temir qazyq) juldyzyna aınalypty-mys, Kógedeıdiń altyn-kúmis jıhazy jerdiń astyna kómilip, maly Altaıda qalypty-mys... Altaı halqynyń «Maadaı - Qara» atty ádemi ańyz-jyrynyń qysqasha jelisi osyndaı. Derekkózge «Qazaq fólklorynyń tıpologıasy» (girniy.ru/metisa/Qazaq.../part-4.html) atty maqala paıdalanyldy.
Jyr oqıǵalaryn qazaq eposymen salystyrsaq, biz olardyń egiz qozydaı uqsas ekendigin aıqyn ańǵaramyz. Jyr joldarynyń yrǵaǵy da, uıqasy da jaǵynan qazaq eposymen saryndas.
Epostyń bastapqy joly – «Alyptyń júzi qyzyl órtteı» degen tirkestegi «Órtteı» degen sıaqty teńeme sózder osy jyrda da, bizdiń shejire dastandarymyzda da óte keń qoldanylady.
Jyrdyń ataýyndaǵy Maadaı – Qara, Man Adaı, ıaǵnı «MAD» patshalyǵy ataýyn berse, jyrda kezdesetin epıkalyq meken – Oıǵylyq pen Qıǵylyq – bizdiń Oıyl men Qıylymyzdy aıqyn kórsetip tur.
Osy derekterdi ary qaraı sabaqtar bolsaq, Altaı taýy júıesiniń eń bıik shyńy - Aqtaý (Muztaý) (4056 m) dep atalady. Aqtaý Mańǵystaýdyń bas qalasy bolsa, Muztaý – Buzaýdyń balama ataýy. Ekeýiniń «Uz» degen bir túbirden (bir atadan) bolatyny osydan.
Mańǵystaýda Ulanaq, Qyr, Teńge, Qyzyl sý, Qyzyl ózen, Baıandy degen toponomıkalyq ataýlar bolsa, onda da Ulan, Ulaǵan, Qyrlyq, Teńge, Qyzyl sý, Baıan ólgeı degen ataýlar bar.
Mańǵystaýda Aqpan, Balyqshy, Buzaý-Jemeneı, Tobysh, Muńal (bári Adaıdan taraıdy) degen rýlar bolsa, onda Aqtaý atty taý, Balyqshy degen eldi meken, Buzaý degen kól, Jemeneı(aýdan men qala), Gobı degen shól men aımaq, Muńalıa atty el men dala bar.
Taýly Altaıdaǵy búkil álem boıynsha eń tereń kól Buzaý (Teleskoe), basty ózen Qatyn (Katýn), ózge ózender Bı (Bıa), Shý (Chýıa), jáne Arǵyn (Argýt) dep atalady. Qysqasy ondaǵy ejelgi ataýlardyń bárin qazaqı ataýlar dese bolady.
Mańǵystaýlyq Qaz Adaılardyń shejire-dastandarynyń barlyǵynda derlik óte kóp qoldanylatyn Epıkalyq sandar: jeti, toǵyz, qyryq, alpys, jetpis, toqsan Altaı jyrlarynda óte jıi qaıtalanyp otyrady.
Al, Aıhan, Jetihan (Jeti qaraqshy), Altyn qazyqqa (Temir qazyqqa) kelsek, bul uǵymdardyń báriniń avtory Adam atanyń qarashańyraǵy Qaz Adaılar, ıaǵnı búgingi Adaılardyń ata-babalary. Áıtpese, Adaıdyń «bes júırigi» atanǵan jyr dúldilderiniń biri Aqtan Kereıuly (1850-1912):
«Men Adaıdyń Aqtany
Sóılegen sózim taqtaly.
Áriden beri sóılesem
Olda ózimniń mereıim.
Týǵan aıǵa at bergen, (Aspandaǵy aıǵa «Aı» dep, at qoıǵan meniń atam Adaı dep otyr).
Aq qaǵaz ben hat bergen (Aq qaǵazdyń da, hattyń da, jazýdyń da avtory solar).
Eki erin men til-tańdaı
Sóılesin dep jaq bergen.(Alǵashqy tili shyǵyp sóılegen de solar).
Aıtqan sózge túsinbes
Adamnyń myısyz aqymaǵy», — dep jyrlamaǵan bolar edi (Jyr-darıa «Mańǵystaýdyń aqyn jyraýlary» Aqtaý-1995. 159 bet);
Al, Reseıge qarasty Altaı ólkesiniń ortalyǵy Barnaýl qalasy ataýynyń shyǵý tegine kelsek:
«216. Muńal shyndyǵy boıynsha, bizde noıandyq shen – beki qoıatyn dástúr bar. Bodanshardyń úlken uly Barynnyń tuqymdary osyndaı shenge ıe bolǵan...» (Muńaldyń Qupıa shejiresi. 154 bet.) Mańǵystaýdaǵy Jetibaı kenti (Qaraqıa aýdany) men Shetpeniń (Mańǵystaý aýdanynyń ortalaǵy) arasyndaǵy eldi meken kúni búginde de sol dáýirdiń tiri kýásindeı «Beki», sol sıaqty Kaspıı – Aral aımaǵy Jem ózeni boıynda Kazbek degen jer, qazirgi Grýzıanyń Alandar elindegi (soltústik Osetıa) taý men eldi meken «Kazbek», ıaǵnı Qazaqtyń begi dep atalady.
Sol Bodanshar muńaldyń (sol zamanǵy jazbalardyń bárinde de Bodanshardyń tegi Muńal dep jazylǵan) úlken balasynyń aýylynan Barnaýl (Baryn aýyl) degen toponomıkalyq ataý qaldy.
Qala Altaıdyń soltústik-shyǵysynda ornalasqan, 2014 jylǵy sanaq boıynsha 819 000 adamdy quraıdy. Búgingi Barnaýyldyqtar (Reseılikter) Barnaýl degen sózdiń qaıdan shyqqanyn birde-biri túsindirip bere almaıdy. Sebebi, bul ataý olardiki emes. Atasy, balasyna at qoıarda, onyń maǵynasyn tek sol Atalary ǵana biledi.
Buǵan dálel retinde «Asyl ańyzǵa» júgineıik:
Shyńǵysqan tórt ulyna úles bólip bergende: «243. Shyńǵysqan odan ári bylaı dep jalǵastyrdy:...Shaǵataıǵa – úsheýin: Qarashardy, Móńkeni jáne Údeń Adaıdy».
Shaǵataıǵa bólingen Qarashar noıan osy Shyńǵysqan qurǵan alyp ımperıany qulatqan Ámir Temirdiń (aqsaq Temirdiń) babasy bolatyn. Ol 1221 jyldyń 22 qazan aıynda Irannyń Nıshapýr qalasyn alý kezinde qaza tapty. Al, Ámir Temirdiń ózi Shyńǵysqan áýletiniń kúıeý balasy, týystyq jaǵynan Shyńǵys hanǵa toǵyzynshy atadan baryp qosylady, ıaǵnı Ámir Temir de, Shyńǵys handa Bodanshar Muńaldyń urpaqtary. Bodanshar Muńal – Qabysh Batyr – Menin Týdyń – Qashýyn (Barlas rýy tarady) – Barýl Adaı...Qarashar noıan... Ámir Temir.
Baryn aýyl (Barnaýl), Barlas rýy, Barýl Adaı - bul Aqsaq Temir shyqqan rýdyń aty.
Bul jaıly Ózbekstannyń kórnekti jazýshysy Berezıkov E.E. óziniń «Velıkıı Tımýr» atty roman-hronıkasynda bylaı dep jazady. «Ámir Temir, sen esińde usta, eshqashan umytpa. Sen Temir Taraǵaıdyń balasysyń, al Taraǵaı - ámir Barǵulaıdyń balasy, Barǵulaı - ámir Ilynǵyzdyń balasy, Ilynǵyz – Bahadýrdyń balasy, Bahadýr – Anjal Noıannyń balasy, Anjal noıan – Sýıinishtiń balasy, Súıinish – Erdamshy Barlastyń balasy, Erdamshy Barlas – Qarashar noıannyń balasy. Al Qarashar noıan bolsa Shyńǵysqannyń týmalasy» (56 bet).
Osy tarıhı jaǵdaılarǵa atalarymyzdyń qandaı baǵa bergendikterin saralaıtyn bolsaq, kez kelgen tarıhtan sál-pál bolsa da habary bar jandar myna jaǵdaıdy ańǵarary sózsiz: Shyńǵys han jaıly qazaq shejiresi birde-bir artyq sóz aıtpaıdy. Ony han, qaǵan (álem bıleýshisi), áýlıe dep áspetteıdi. Al, Aqsaq Temirge atalarymyz ondaı qurmet kórsetpeıdi. Myna kórshi ózbekter ony Ámir Temir, Saqypqyran, Kóregen dep qurmetpen atasa, bizdiń atalarymyz ony jaı ǵana aýyl, úıdiń aıaǵy aqsaq tentek balasy sıaqty Aqsaq Temir dep ataıdy. Demek, adam balasy dúnıege keledi, óledi, ólgesin umyt bolady. Tek eki adam ǵana máńgi ólmeıdi: birinshisi elin jaqsylyqqa jaqyndatqan adam, ekinshisi elin sorlatqan adam.
AltaıdaOnǵy Adaı (Onǵydaı) degen toponomıkalyq ataý bar. «Muńaldyń Qupıa shejiresinde» aıtylatyn Shyńǵysqannyń bala kezden úsh ret anttasyp dos bolǵan, keıinnen sol óńirdegi 13 taıpa eldiń barlyǵy birigip han saılaǵan Jamýqanyń tegin Taıshýyt demeýshi me edi. Sol Taıshýyttyń da (Daıjýyt) tolyq maǵynasy Daı jurty. Jamuqanyń tegi Tobysh. Bul Adaıdyń toǵyzynshy býyn urpaǵy. Sol shejire de Jamuqanyń rýy Jajır Adaı – Jadyran dep aıqyn kórsetilgen. Jadyran atty rý Qaz Adaıdyń rýlyq shejiresinde Tobysh-Oraz-Alyp-SHegem-Babyq-Jumaǵul-Ulǵaı-Bodat-Jadyran bolyp taratylady. Bul baıaǵy Ú ǵasyrdaǵy Rımge deıin bıligin júrgizgen Edil (Eýropada Attıla degen atpen belgili) patsha shyqqan el. Sol Attılanyń tikeleı urpaqtary Mańǵystaý da Qarash degen rý atymen kúni búginde de ǵumyr keship jatyr. Sol jerdegi taıpalardyń Shyńǵysqandy han saılamaı, Jamuqany saılaǵandarynyń da syry osy. Tobyshtar Adaı atanyń toǵyzynshy býyn urpaǵy. Shyńǵys qaǵan týynyń toǵyz shashaqty bolatynynyń da syry osy.
Mońǵolıa Altaıy – Gobı Altaı aımaǵy, ondaǵy shól dala Gobı shóli dep atalyp, Gobı men Tobyshtyń túbirles (bir atadan) bolatyny osydan.
Al, Muńal (Monǵol) bul Adaı Atanyń onynshy býyn urpaǵy. Ol jerdegi Onǵy Adaı (Onǵydaı) degen toponomıkalyq ataýdyń bolatyn sebebi osy.
Qorytyndy: MAD, Maadaı, Man Adaı, Man Ata, Madaı (Mataı), Madıan bári sınonım sózder bolyp tabylady. MAD - Maadaıdyń qysqartylǵan nusqasy. KSRO (SSSR) degen sıaqty. Man Atanyń molasy Mańǵystaýda kúni búginge deıin saqtalǵan. Sol burynǵysha Man Ata dep atalady.
--- Al, Qaraǵa kelsek: «Búkil Saq, Kún (Ǵun), túrik halyqtarynyń qara shańyraǵy Qazaq halqy, sol sıaqty qazaqtyń qara shańyraǵynyń ıesi Baıuly – Adaılar sol ejelgi Kaspııdiń jaǵasynda áli otyr. Aral, Kaspıı óńirinen bastap, sonaý Rımge deıingi ulan ǵaıyr aımaqtaǵy jer, sý, taý, el, eldi meken ataýlarynda Qazaqtyń kishi júzine kiretin rý, taıpa ataýlary tunyp tur. Kóbi kúni búginde de sol ejelgi ataýlarymen atalady. Kún bıleýshilerin (Edil patsha olardyń arǵy ata-babalary men urpaqtaryn) Qarakóktiń tuqymy dep ataǵan. Mysaly, «Jasasyn Adaker bahadýr! Adaker ordabasy bolsyn! Edige de qarakóktiń tuqymy. Endeshe, Adaker han saılansa, dástúr-saltqa qaıshy kelmeıdi» (Tursyn Jurtbaev Dýlyǵa 2. 59 bet). «Muńaldyń Qupıa shejiresinde» qazirgi Muńalıadaǵy Seńgir ózeniniń bastaýyndaǵy aımaq, «Qara júrektiń Kók kóli», ıaǵnı qarakók dep atalǵan. Sol taýdyń aty «Qara júrek», kóldiń aty «Kók» dep kúni búginde de atalady. Al, endi osy qarakóktiń túsin tústep, tegin anyqtaıtyn bolsaq, onyń negizgi tarıhı otany Mańǵystaý men Altaı (Maadaı-Qaranyń ulynyń aty Kógedeı (Kóke Adaı ekenin eske alyńyz) ekenin kóremiz. Sebebi, adaılardyń qys qystaýy Mańǵystaýdyń teńizge suǵynǵan aımaǵy Qaraǵantúp, Qaraǵan túbek, Túpqaraǵan dep atalsa, sol túbekke jalǵasqan taý Qarataý, odan ary Mańǵystaýdyń Qara oıy, odan ary qyrǵa kóteriletin jer Qaraǵan bosaǵa dep atalady. Budan shyǵatyn qorytyndy Edil patsha da, Shyńǵys hannyń arǵy atalary Qara hannyń da, Ógiz hannyń da tól ulysy osy Aral-Kaspıı aımaǵynan, atap aıtqanda Mańǵystaýdaǵy Túpqaraǵannan bastaý alǵan. Búginde ol jerge Túpqaraǵan aýdanynyń ortalyǵy Fort-SHevchenko (ejelgi ataýy Aq Ketik) qalasy ornalasqan. Osy aıtylǵandardyń toponomıkalyq aıǵaqtamasy retinde aıtarymyz, Qaraǵan túbekte «Qańǵa baba» degen tarıhı, sáýlet nysany men «Qaraǵan áýlıe» degen kıeli nysan bar. Ekeýi de kóne kerýen joldyń boıynda ornalasqan. Odanda basqa Bozashy túbeginde Qara áýlıe, Qarabaraqty áýlıe (Qyzan, Aqshymyraý aımaǵynda), Qaraǵashty áýlıe (Qaraǵashty áýlıe Mańǵystaýda ekeý, bireýi Qaraǵan túbekte, Fort-SHevchenko qalasynan shyǵysta 47 km. jerde, Bórli óńirinde. Ekinshisi Qarataýdyń shyǵys bet tusyndaǵy «Kúıek joldyń» boıynda), Qaraman ata (Qaraman áýlıe kesenesi Shetpeden 35 km. jerde, Beki eldi mekeniniń batys jaǵyndaǵy Qandybas qyrqasyna jaqyn jerde), Qaraqıa áýlıe (Qaraqıa oıpatynyń túbinde) jáne osylar sıaqty Mańǵystaý men Ústirttiń ár jerinde Qarabúgije, Qaraoba (ekeý), Qaratash, Qarashasaýra, Qaraǵash, Qaratam (úsheý), Qaraǵanjal, Qaramola (tórteý), Qarabaqty (ekeý), Qarakóz, Qarashymyraý (úsheý), Qaramurat, Qaraoıyq, Qaraqısý, Qarashoqy, Qarakúmbet, Qaratóbe, Qarashala, Qarǵalytam, Qarazym, Qarabaraq, Qaramaı, Qaraqoja, Qaraýdan, Qarasha, Qarashelek áýlıe atty kıeli oryndar bar. Odan ary Qarabatyr bulaǵy, Qaraúlek qudyǵy (Qyzannan 33 km. jerde), Tushshyqudyq aýlynan batysta 35 km. jerde Qarazym atty kóne áýlıe (qorym), Qaraton (Qaradóń) atty jer, Qarajanbas, Qaramandybas, Qaramandysor, Qaramandy, Mańǵystaýdyń Qara oıynan qyrǵa shyǵatyn jol Qaratúıe, Qaraǵan-bosaǵa, Kendirli qumymen Kendirli sorynyń ońtústik jaǵyndaǵy Qaramaıa-Qarashek, Atyraý oblysynyń Mańǵystaý oblysymen irgeles jatqan Saryqamys kentinen 15 km. jerde Qaraqum atty sor men Qaraqum atty qumdy massıv, Qaraqum atty eldi meken, Qaraqudyq degen jer, Qara Tóbe degen tóbe, Qaratúleı degen sekseýil toǵaıy, Qarabaraqty degen oı, taýly Mańǵystaýdaǵy Jyńǵyldy aýylynyń ońtústik jaǵynda 8 km. jerde, ońtústik Aqtaý jotasynyń ústinde «Qaraqoja áýlıe» degen beıit, Mańǵystaýdyń shyǵysynda Qarabuǵaz atty jer bar. Qaraǵan bosaǵadan shyqqasyn kósh joly jaz jaılaýdyń birinshi núktesi qazirgi Aqtóbe oblysy jerindegi ózen Qara Qobda, osy ózenniń bastaý alatyn taýynyń aty Qaraǵan taý, ekinshi núktesi Saryarqadaǵy ulan-ǵaıyr aımaq Qaraǵan (bul kúnderi Qaraǵandy oblysy) dep atalady. Odan ary Syr óńiri Qarataý jáne eski qala orny Qaraqorymǵa tap bolasyz. Sol sıaqty, qazirgi Altaı, Muńal dalasyndaǵy Baıuly taýynyń baýraıyndaǵy 70-80 shaqyrym aımaǵy Qara dala, Kerilgen ózeniniń sol jaq aıyryǵyndaǵy ózen Qara sý, sol Muńal dalasyndaǵy Toly ózeniniń jaǵasyndaǵy qalyń jynys Qara orman, sol daladaǵy eski qalanyń orny Qaraqorym dep atalady. Al «kók» termınine kelsek, kók aspan, Kók táńiri men Kók bórige qosymsha «Aral men Balhash» atty kók kólder bar. Budan shyǵatyn qorytyndy Edil patsha ıelik etken alyp memlekettiń aty «Qazaq» dep atalǵan jáne onyń memlekettik tili qazaq tili bolǵan. Al olardyń Gún, Gýnn, Hun, Hýn, Hýnný, Hýnný, Ǵun, Hun dep jazyp júrgenderi, Ógiz qaǵannyń taq murageri Kún han atamyzdyń atynan shyqqan. Osy qaptap ketken Qaralardy ary qaraı túgendeıtin bolsaq, Atyraý oblysynda Qarabaý; Aqtóbe de Qarabutaq; Oral da Qara tóbe; Qyzylorda da Qarakól; Jezqazǵan da Qarajal; Qaraǵandy da Qarqara, Qaraǵaıly; Aqmola da Qarabulaq, Qaratal, Qaraqasqa; Semeıde Qaraýyl; Shymkentte Qarabulaq; Almaty da Qarasaı; Qyrǵyz elinde Qara-sý, Qara-Qulja, Qara-Qabaq, Qara-myq, Qaraqolqa, Qarasaı, Qaraýyl tóbe, Qara-balta atty eldi mekender; Aqtóbe oblysy jerinde Qaratoǵaı atty ózen, Aral mańynda, ıaǵnı Amý men Syr atty eki ózenniń arasynda Qaraqum atty úlken qumdy massıv; Qaraǵandy da Qarasor atty kól; Túrikmenstanda Qarazym (Horezm) atty ólke; Tájikstan da Qarakól atty kól, Qarasý atty ózen; Ózbekstan da Qaradarıa atty ózen; Qyrymda Qara teńiz atty teńiz; Túrik elinde Qara, Qaraman, Qarakese, Qarahısar, Qarabúk, Qarapyqar atty eldi mekender men Qarasý atty ózen, Ankaranyń batysynda Qarajataq atty ólke; Ázirbaıjanda Taýly Qarabaq; Qaraqalpaq, Qarashaı atty ulttar bar. Erterekte Qazaqtar qytaılardy Qaraqytaı, qypshaqtardy Qara Qypshaq dep ataǵan. Onyń ústine Azıa kartasynan teńiz deńgeıinen 8611 metr bıiktiktigi bar Qaraqorym taýy men Qaraqıa aralyn tabasyz. Jalpy álem kartasynda (Atlas) sóz túbirinde Qara degen ataýmen atalatyn 878 toponım bar. Al, kartaǵa túspegeni qansha ma? Osy búkil álemdi jaýlaǵan Qara-Qarakókterdiń báriniń bastaý alǵan jeri joǵaryda kórsetkenimdeı Manqystaý men Altaı bolyp tabylady. Bul Qaraǵannyń túbi dep atynyń ózi-aq aıtyp turǵandaı daýǵa jatpaıtyn tujyrym. Demek, bul kezinde bastaýyn Túpqaraǵannan (Qaraǵantúp, Qaraǵantúbek) alyp, keıinnen búkil álemdi bılegen Qaralar (Qarahandar) áýletiniń tegi qazaq degen sóz.
Ózderińiz kórip otyrǵandaı, osy eńbekte kóptegen jer, sý, taý, eldi meken ataýlary, negizinen Altaıda, Syr óńirinde, Aral – Kaspıı, onyń ishinde ásirese Manqystaý óńirinde ásem ánniń qaıyrmasyndaı bolyp, birin-biri únemi qaıtalap otyrady. Bunyń negizgi sebebi, osy óńirlerdi mekendegen (qystaǵan) elderdiń bári bir halyq, Alash urpaqtary. Men osy birin – biri qaıtalap jatqan eldi mekenderdi zerdeleı bastaǵannan, negizgi eki mekenniń (Syr men Manqystaý) qaısysy negizgi orda (túp qazyq) degen suraqqa jaýap izdegenmin. Bul suraqtyń jaýabyn atalarymyz joǵaryda kórsetkenimdeı, túbektiń atyn Manqystaý, osy Manqystaýǵa Qarashańyraqtyń (bas ordanyń) sýretin salyp, atyn óshpesteı etip Mańǵystaýdyń eń túpkirine Túpqaraǵan (Qaraǵantúp, Qaraǵan túbek, Qaralardyń túbi), oǵan jalǵas taýdyń atyn Qarataý, osy Qarataýǵa jalǵas oıdyń atyn Mańǵystaýdyń Qara oıy, osy oıdan Qyrǵa (Ústirtke) kóteriletin jalǵyz joldy Qaraǵan bosaǵa (Qara túıe) dep aıshyqtap-aq jazypty.
Buny azsynsańyz Manqystaýǵa Qara-Man atamyzdyń atqa mingen beınesi de tolyqtaı sýrettelgen. Qarajanbastyń teńizge suǵynyp turǵan jeri shynynda da sýyr atqa (Qazar (qazaq) teńizine) minip otyrǵan adamnyń janbasy, al Aqtaý baǵytynan Taýshyqqa jaqyn jerdegi teńizdiń qurlyqqa suǵynǵan jeri adamnyń shatynan (butynan) aınymaǵandyqtan Shat dep qoıylsa, Qaramannyń keýdesi (júregi) Jetibaı men Shetpeniń arasyndaǵy Beki men Qaraqıa oıynyń orta jerindegi Qaraman ata atty alqappen osy atamyzdyń atyndaǵy áýlıe qorymy bolsa, basy Jetibaı men Jańaózenniń ortasynda Qaramandybas, ıaǵnı Qaralardyń basy dep atalady. Qaraman atamyzdyń qolynda quryqta bar. Ol jer teńiz jaǵasynyń Aqtaý men Ózen qalasy arasynda, týra Jetibaıdyń tusynda, kúni búginde de Quryq (Qaraqıa aýdanynyń ortalyǵy) dep atalady. Al, aınalasynda Qulandy atty birneshe toponım bar. Sonyń biri osy Qaraqıa aýdanynyń aýmaǵynda, Quryqqa jaqyn jerde ornalasqan. Endi buǵan sanasynda sańlaýy bar adam daý aıtpasa kerekti. Sonda ejelden bergi qazaqtyń ata mekeni Qapqaz (taý), Qazar (teńiz) jáne Manqystaý (jer) atty toponımnen Qazaqtyń uly taýy Qapqazdyń baýraıynda, sýyr atqa minip, quryqpen qulan aýlap júrgen «Qarǵa boıly qaztýǵannyń» (Qazaqtan týǵan qazaqtyń), ıaǵnı Qaraman atanyń beınesin kóremiz. Mine, atalarymyz tarıhty osylaı jazǵan. Tarıh jazsań osylaı jaz. Tarıhty bulaı jazý qazaqtan basqa esh bir eldiń qolynan kelip kórgen emes. Sondyqtan da olardyń tańbalaryn «Til» jáne ózderin Qas bı (Qaz bı, Kaspıı) dep ataǵan.
--- Búgingi ǵylymı aınalysta alǵashqy adamdar Altaıda ómirge kelip, álem mádenıeti sol jerden taraǵan delinedi. Olaı emes ekenin Altaı degen ataýynan da aıqyn kóre alamyz. Bul máseleni bizge sheship beretin de osy sózdiń ózi. Altaı qysqartylǵan sóz. Balama maǵynasy Alǵy (aldyńǵy, alǵashqy) taı. Al Taı bolsa jylqynyń eki jasar qulynynyń ataýy. Taıdyń aldynda Qulyn (qulynshaq) men sol qulyndy dúnıege ákelgen Baıtal men Aıǵyrdyń bar ekenine menimen eshkim talasa qoımas. Olardyń bári Mańǵystaýda dúnıege kelgen. At (qazan at) degen ataý Qaz Adaı qaýymynyń balama ataýy. Búgingishe aıtqanda «Avtorlyq quqyq» saqtalyp otyr. Altaı ata emes. Bul esimge ata sózi qosylyp aıtylmaıdy. Biraq, sóz quramyndaǵy Al «alǵy, alǵashqy, aldyńǵy) túbirine qarap Aldyńǵy alty eldiń (Alashqa jatqan alty eldiń) mekeni ekenin kóremiz.
Azıaeýro (eýroazıa) keńistigindegi búkil túrki halyqtary epostarynda er qanaty – júırik at pen halyq qamqory bolǵan bahadúr-batyr teń dárejeli, bastas tulǵalar retinde tel sýretteledi. Kóne epos keıipkerleri – bas qaharmannyń aty ózimen birge tize biriktirip júrip, erlik jasaıdy. Bir ǵajaby, epos jasaýshy jyrshy-jyraýlar bul máselege erekshe nazar aýdaryp, aıryqsha kóńil bóledi. Óıtkeni, júırik at – batyrdyń jebeýshisi, jol bastaýshysy, dosy ári aqylshysy. Qanatty tulparynyń aıtqanyna qulaq aspaý – eposta batyrdy sansyz sátsizdikterge uryndyryp otyrady. Qaharmandyq epostarymyzdaǵy batyrdyń jaýǵa minetin atynyń beınesi kópqabatty jáne san qyrly. Iakýt-saha halqynyń áıgili “Olonho” jyrynda batyrdy Baıtal-Qudaıdyń balasy dep te sýretteıtin motıvter kezdesedi. Mundaı motıv bashqurttardyń “Buzanshy batyr” jyrynda da sol qalpy ushyrasatyndyǵy eriksiz tańǵaldyrady. Kóptegen epostarda arǵymaq-qulyn men bala-batyr jas kúninen birge ósedi. Mysaly, qyrǵyzdyń “Manas” eposynda Almambet pen Saryala, Altaı halqynyń “Maadaı Qara” eposynda Kógýdeı mergen tórt qulaqty bıeden týǵan qulynmen birge ósip, keıin mergenniń jaýǵa minetin atyna aınalady. “Kóruǵly” jyrynyń kóptegen nusqalarynda túrkimenderdiń Kóruǵly batyry da Ǵırat atpen bir eneni tel emedi delinedi. Bul motıv qazaqtyń «Batyrlar jyrynda» tolyqtaı kórinis tabady. Soıylǵa<
