«Ýıkıpedıada» otyz altynshy jyly tamyz-qarasha aılarynda Qazaq ASSR Ortalyq atqarý komıteti Prezıdıýmynyń uıymdastyrý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan, 1936—1937 jyldary Qostanaı oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵan, Baqytjan Baıdaqov (1898—1938) degen kisini sovet, partıa jáne memleket qaıratkeri dep atap kórsetipti. Sol surapyl jyldary halyqqa emes, qanypezer úkimetke qyzmet etken adamdardy qaıratker dep tanımyz ba, álde qylmysker dep jarıalaımyz ba?!
2014 jyldyń 15 tamyzynda «Túrkistan» gazetinde jaryq kórgen «Jasyndaı aǵyp ótken» degen maqalada Tarazdyq medısına ǵylymdarynyń doktory, profesor Saǵyndyq Ordabekov 1938 jyldyń 28 aqpany kúni 40 adamǵa «halyq jaýy» degen jala jabylyp, máskeýlik kóshpeli sottyń úkimimen (NKVD-niń úshtigimen) atylǵan qazaq ıntellegensıasynyń sol kezdegi qaımaqtary qatarynda B.Baıdaqovty da ataıdy.
Kedeı otbasynda tárbıelengen, sheshesinen úsh jasynda jetim qalǵan kisiniń taǵdyry ony solaqaı saıasattyń teris jolyna salyp jibergeni ras. 1926 jyldan VKP(b) múshesi bolǵan B.Baıdaqov 1918 jyly Aqtóbe muǵalimder semınarıasyn bitirip shyqqannan keıin aýyl muǵalimi bolady.Sodan keıin aýdandyq daıyndaý keńsesi saıası uıymynyń meńgerýshisi,Temir ýezik eńbek, saqtyq kasasynyń meńgerýshisi, «Kazkraısoıýzdyń» saıası bólimi meńgerýshiliginen Batys Qazaqstan oblysynyń Oral aýdandyq komıtetiniń birinshi hatshysy, Batys Qazaqstan oblystyq partıa komıtetiniń úshinshi hatshysy dárejesine deıin kóteriledi. Basqa da partıa-sovet qyzmetin atqarady. 1928 jyldary baılardy kámpeskeleý naýqanyna belsene aralasady, odan keıin Temir jáne Yrǵyz aýdandarynda kollektıvtendirýge qarsy shyqqan kóterilisshilerdi basyp-janshýǵa qatysady.
Halyqty atý jazasyna kesý týraly NKVD-nyń asa qupıa № 00447 jarlyǵyna oraı QSRO ishki ister halyq komısarıaty 1937 jyldyń 13 shildesinde shyǵarǵan № 00447 jarlyǵynda: «Júrgizilgen tekseriske sáıkes Keńes odaǵyna qarsy adamdar, burynǵy bıliktegi azamattar, erterekte repressıaǵa ushyraǵandar jáne lagerler men ıtjekkenge aıdalǵandardyń kóbi aýyldarda (derevná) turyp jatyr. Sondaı-aq, aýyldarda dindarlar men Keńes úkimetine qarsy saıası uıymdardyń ókilderi de shoǵyrlanǵan. Osy atalǵandardyń birazy qalaǵa kelip óndiris uıymdaryna, kólik pen qurylys salasyna kirip ketti. Olardyń barlyǵy da halyq jaýlary. Úkimetimizge qarsy is-sharalar uıymdastyryp jatýy ábden múmkin. Memlekettik qaýipsizdik uıymdary aldynda bulardyń kózin joıyp, jumysshy tapty qorǵaý týraly másele tur. Keńes memleketiniń saıasatyna qarsy keletinderdi birjolata qurtý kerek. Sondyqtan 1937 jyldyń 5 tamyzynan bastap barlyq respýblıkalarda, oblystar men aımaqtarda keńes úkimetine qarsy baskeserlerdi ustap, kózderin joıýǵa buıyramyn» degen buıryq daıyndalǵan. 1937 jylǵy repressıalaý týraly buıryqty «ruskline» saıtynan alyp «Namys portaly (aýdarǵan Rústem Núrken. namys.kz)repressıa 19372015-12-18jarıalady.
Buıryqta halyq jaýlary eki topqa bólinip, birinshi toptaǵyldar dereý tutqyndalyp, úshtiktiń uıǵarymy boıynsha atylýǵa tıisti asa qaýiptiler qataryna jatqyzylǵan. Al ekinshi toptaǵylar asa qaýipti emes, biraq qarsylyq kózqarasy bar elementter retinde sottalyp, 8-10 jyl arasynda túrmege qamalsyn degen nusqaý berilgen. NKVD-nyń aýdandyq jáne oblystyq bólimsheleriniń esebi boıynsha repressıalanýy tıis adamdar sany Qostanaı oblysy boıynsha birinshi topta 150, ekinshi topta 450 dep kórsetilgen.
KSRO ishki ister halyq komısarıaty memlekettik qaýipsizdiginiń bas komısary – N. Ejov qol qoıǵan qujattyń negizinde Qostanaı oblysyndaǵy úshtiktiń quramy tóraǵa — Pavlov,
músheleri Kýznesov, Baıdaqov bolyp bekitilgen.Halyq jaýlaryn áshkereleý operasıasy 1937 jyldyń 5 tamyzynda bastalyp, tórt aıdyń ishinde aıaqtalýyna qaraǵanda, jazalanǵan 600 adamnyń taǵdyryna Baıdaqov tikeleı aralasqan.
1937 jyldyń 10 qarashasynda oblystyq partıa komıtetiniń İİİ plenýmy oblystyq atqarý komıtetniń burynǵy tóraǵasyn kontrrevolúsıoner-ultshyldardyń oblystyq uıymynyń fılıalyna basshylyq jasady degen aıyppen pleným múshesi quramynan shyǵarý týraly sheshim qabyldaıdy.
Otyz jetinshi jylǵy zobalanda kóptegen qazaqtar qandy qyrǵynǵa ushyrady. UQK muraǵatynda saqtalǵan № 02754 istegi qujattarǵa nazar aýdarsaq, Qostanaı oblystyk ÝNKVD úshtiginiń 1938 jyldyń 13 akpanyndaǵy qaýlysy boıynsha Jitiqara aýdanynyń Zabelovka selosynyń turǵyny Nurhan Mustafın atý jazasyna kesilgen. Úkim 1938 jyldyń 16 aqpanynda oryndalǵan. Dál osy kúni belgili aqyn, Jitiqara kalasynyń turǵyny Seıitjan Bekshentaıulyna da «Jitiqara-altyn» prııskisinde úkimetke qarsy úgit júrgizgen baı-moldalar tobynyń múshesi degen aıyp taǵylyp, oǵan da osyndaı úkim kesilgen. Súıtip, alǵashqysy óz elinde Darhan áýlıe degen atqa ıe bolǵan, keıingisi arqaly aqyn bolǵan qos azamat bir ýaqytta ustalyp, bir mezgilde kaza tapqan. Atalǵan eki arys 1990 jyly 22 tamyzda aqtaldy. Nurhan Mustafınnyń sol kezdegi ómirbaıandyq derekterinde onyń 55 jastaǵy Mudıha jáne 45 jastaǵy Aınakúl degen eki áıeli bolǵany, qyzdary Kámash bes jasta, Kálıma bir jasta ekeni kórsetilipti.
Baqytjan Baıdaqov osy eki kisimen birge bir ýaqytta atylýy da múmkin ekenin joqqa shyǵarmaımyz. NKVD derekterine súıensek, ol 1937 jyldyń 10 qyrkúıeginde ózine ózi qol salaǵan bolyp shyǵady. Sol kezde NKVD tergeýshisi: «obnarýjen vo dvore sobstvennogo doma, v kamennom sarae, krytom jestú, na zemlánom polý prıvalennym k stenke derevánnogo kýrátnıka lejal na pravom boký predsedatel Oblıspolkoma tov. Baıdakov s tájeloı ranoı ız ognestrelnogo orýjıa v pravoı vısochnoı storone golovy. Okolo nego vblızı lejalo dvýstvolnoe 20-go kalıbra rýje s odnım zarájennym ı drýgım vystrelennym patronom… Seraıa prostrelennaıa kepka, osennee okrovavlennoe kojanoe korıchnevogo sveta palto … ızáty... My zastalı tov. Baıdakova lejavshım na boký v kýrátnıke prı dvore prı sılnom krovotechenıı ız golovy posle samoranenıa. Nıkakıh predsmertnyh zapısok ılı je pısem ne obnarýjeno», - dep bolǵan jaıdy «tolyq baıandap» jazady.
Qansha «halyq jaýynyń» kózin joıýǵa at salyssa da, ózi de ajal quryǵynan qutyla almaǵan basshy 1937 jyldyń qazan aıynda ustalyp, 1938 jyldyń aqpan aıynda atylǵan. Onyń kelinshegi Fatıma Hakimqyzynyń ulty bashqurt, jas kezinde jetimder úıinde tárbıelengen eken.Ony da otyz segizinshi jyly sottap, túrmeden qyryq besinshi jyldyń aıaǵynda ǵana bosatylady.
Buıryqty oryndaýshylardyń biri bolǵan Baqytjan Baıdaqov ta qurban bolǵandar qatarynda atalyp, elý segizinshi jyly kóppen birge aqtaldy. Biraq, jazyqsyz japa shekkenderdiń úrim-butaǵy ony keshire qoıar ma eken? Kúni keshe Almatyda Jeltoqsan kóterilisi kezinde óz baýyrlaryna qorlyq kórsetkender, Jańaózendegi qandy qyrǵynda qarýsyz halyqqa oq atqandar da buıryqty oryndadyq dep aqtalýy múmkin. Alaıda, sol buıryqty oryndaı almaımyn dese ǵana olar halyqtyń qarǵysyna qalmas edi, alǵysyn alar edi.
Meniń bir tań qalatynym, osy kúni de ne laýazymdy qyzmet atqarǵan, ne Parlament depýtaty bolǵan sheneýnikterdi zeınetke shyqqannan keıin de memleket jáne qoǵam qaıratkeri dep jatady. Qyzmet istese, eńbekaqysyn alǵan, depýtat bolsa, halyq sózin sóıleýdiń ornyna qalǵyp-múlgip otyrǵan «sen tımeseń, men tımen» qasqalardyń qaıratkerligine kúmánim bar. Olaı bolsa jaýyrdy jaba toqymaı, ár nárseni nege óz atymen atamaımyz?!
Aqylbek Shaıahmet
