Shetel qazaqtarynyń arasynda, ásirese Qytaı elinde turatyn qandastarymyzdyń ortasynan shyqqan úzdik medısına mamandary jeterlik. Tipti keıbireýi búkil Qytaıdy tańǵaldyryp otyr. Solardyń biri – Jasarat Jáleluly.
Jasarat Jáleluly 1966 jyly 20 jeltoqsanda Úrimji qalasynda týǵan. Ákesi Jálel jas kezinde Úsh aımaq tóńkerisine qatysyp, ulttyq armıanyń úzdik jaýyngeri atansa, sheshesi Bátıma Qapyshqyzy da joǵary mektep bitirgen soń Úrimji, Fýkań, Manas óńirlerinde memlekettik qyzmette bolǵan.
Jasarat 1985-1990 jyldar aralyǵynda Shyńjań medısına ınstıtýtynda bilim aldy. Keıin medısına ýnıversıtetinde uzaq jyl qyzmet jasap, medısına ǵylymynyń doktory dárejesine deıin kóterildi. Qazir Shyńjań avtonomıasynyń súıek aýrýlaryn zertteý ortalyǵynda qozǵalys medısınasyn zertteý bóliminiń meńgerýshisi mindetin atqarady. Sonymen birge Shyńjań dástúrli qazaq medısınasy qoǵamynyń alqasy.
Ol uzaq jyl shatyrshaly ókshe súıekti jalǵaý ádisin zerttep, aıtýly nátıjelerge qol jetkizdi. Búgingi tańda bul jetistik qytaı medısınasynda keńinen paıdalanylýda. Jákeń atalmysh taqyrypta 15 ǵylymı maqala jarıalaǵan. Onyń ishinde «Factors influencing the tensile strength of repaired Achilles tendon A biomechanical experiment study» degen maqalasy halyqaralyq beldi jýrnal SCI-da jaryq kóripti.
Jasarat Jáleluly óz ónerin ushtaı túsý úshin Beıjiń qozǵalys medısınasyn zertteý ortalyǵy Shanhaı Hýashan emhanasynyń súıek bólimi, Shanhaı ýnıversıteti bıodınamıkalyq zertteý oryny, Shanhaı Fýdan ýnıversıteti bıomedısına zertteý oryny, Gýańjoý Juńshan ýnıversıteti molekýlalyq bıologıany zertteý oryny syndy ǵylymı-zertteý ortalyqtarynan tájirıbeden ótken bilikti ǵalym. Ol 2009 jyly Shyńjań medısına ýnıversıtetiniń tańdaýly ǵylymı qyzmetkeri bolyp baǵalandy; 2010 jyly Juńhýa medısına qoǵamynyń 12 kezekti súıek aýrýlary ǵylymı talqy májilisinde jáne 5 kezekti halyqaralyq COA ǵylymı talqy jınalysynda arnaıy marapatqa ıe bolǵan. «Qamshy» portaly oqyrmandarynyń nazaryna Qytaıdaǵy medısına salasynyń maıtalmany atanǵan qandasymyzben bolǵan suhbatty usynamyz.
Assalaýmaǵalaıkým! Jasarat Jaleluly myrza ata jurtqa qosh keldińiz! Qamshy aqparattyq portalynyń «Qazaq handyǵyna 550 jyl»
tós belgisimen marapattalydyńyz qutty bolsyn!
Ýaǵalaıkýmassalam! Raqmet! Buǵan deıin men qazaq eliniń qara shańyraǵyna birneshe ret taban tıgizgem, al bul retki at basyn burýym erekshe bolyp otyr. Sebebi kúlli qazaq balasy Elbasy Nursultan Ábishuly jarıalaǵan «qazaq handyǵynyń 550 jyldyq» toıyn toılap jatyr, men bilsem osy toıdyń basyn «Qamshy» aqparattyq portaly ózderi jarıalaǵan shyǵarmashylyq báıgeniń júldegerlerin sılap jáne qazaq ónerimen mádenıetiniń kıeli shańyraǵy «ákem teatr» atanǵan Muhtar Áýezov atyndaǵy drama teatrynda merekelik konsert ótkizidi, sonymen birge qazaq elimen qazaq ultynyń kúsheıip, nyǵaıýy úshin eńbek etip júrgen orta býyn atalatyn bir top qazaq azamattyrynyń qataryna menide qosyp arnaıy tós belgimen marapattady. Sonymen birge bıyl tek «Qazaq handyǵyna 550 jyl» ǵana emes, qazaq medısınasynyń ortaǵasyrlyq negizi bolǵa Oteıboıdaq Tileýqabylulynyń «Shıpagerlik baıan» kitabyn jazyla bastaǵanynada 550 jyl bolǵan bolýy múmkin, sebebi derekterde 1466 jyldary shıpager babamyzdyń Jánibek hanǵa kezdesip kitap jazý týraly buıyrq alǵandyǵy aıtylady. Sondyqtanda bul sapar men úshin erekshe qymbat.
Durys aıtasyz, bul rette «Qamshy» aqparattyq portaly tarıhı jumys atqardy desek artyq bolmas. Shette júrgen qandastardan bul marapatqa jalǵyz siz ıe bolyp otyrsyz. Bul týraly ne aıtasyz?
Ia, shynynda shetel azamattyǵyndaǵy shette júrgen qazaqtan men ekenmin, al bizben birge marapattalǵan Qanat Islam baýyrym álde qashan Qazaqstan azamattyǵyn alǵan ǵoı. Alaıda shette júrgen aǵaıynyń arasynda menende myqty, adamzat órkenıeti úshin eleýli eńbek sińirip jatqan tulǵalar kóp, al meni sol tulǵalardyń arasynyn bólip alýynyń sebebin osy sharany uıymdastyryp júrgen azamattar meniń «qazaq medısınasyn álemdik deńgeıde kóterdińiz» dedi bul endi asyra maqtaǵandyq men tek ózimniń Abaı atamyzdyń « sende bir kerpish dúnıege, ketigin tapta bar qalan» degenindeı bir adamdyq, qatardaǵy dárigerlik mindetimdi shamam kelgenshe atqaryp júrgen jaıym bar. Al marapttalý maǵan bolashaqta úlken jumys atqarady degen senimmen moınyma júk artyp berilip otyr dep bilemin.
Osy saparyńyzda Astana, Aqtaý qalalaryna saıahattap baryp qaıttyńyz, ol jaqtaǵy el-jurt sizdi qalaı qarsy aldy?
Men hanzý tilinde oqyǵam, bul jaqtyń álpesi túgigli Shyńjań qazaqtarynyń tóte jazýynda tanymaımyn endi úırenip júrmin, tipti qazaqsha sóıleı bastaǵanyma birneshe jyl boldy. Sol sebepti men ǵylymı eńbekterimniń kóbin aǵylshyn jáne hanzý tilderinde jazamyn. Kerekti materıaldardyda sol tilderde qaraımyn. Biraq boıyma sińgen qazaq qany bar ǵoı qazaqsha oılaımyn. Osy joly Astanada Nazarbaev ýnıversıtetinde bolyp ol jerde jumys jasap jatqan oqytýshym Tursynjan profesorǵa jolyqtym. Astana men ár ret kelgen saıyn ózgerip gúldenip barady. Sosyn osy joly tuńǵysh ret Mańǵystaý oblysynda boldym halyqynyń baýyrmaldyǵy men qazaqı minezi qatty unady. Kaspıı teńizin tamashalap, Aqtaýdyń port qalasynyń murajaıynda jáne Túpqaraǵan murajaıynda boldym óte keremet eken tarıhtan syr shertedi. Bizdiń medısına salasyna qatysty ata-babalarymyz óte erte zamanda qoldanǵan kúmis tis shuqyǵyshty kórdim. Bul degen bizdiń babalarymyzdyń aqyl-oıynyń bıik shyńy ispetti. Nege deseńiz kúmis óte taza metal, densaýlyqqa paıdasy mol.
Endi medısına salasyna oıyssaq, meniń bilýimshe sizdiń adamzatqa sińirgen eńbegińiz ejelgi ata-babalarymyzdyń dástúrli emdeý tásilderin zamanaǵa saı jańǵyrtý men álemniń medısınalyq termın qoryna qazaqsha ataýlar engizýińiz bul týraly aıta ketseńiz.
Siz aıtyp otyrǵan jetistikter aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń «Kúpi kıgen qazaqtyń qara óleńin, Shekpen jaýyp ózine qaıtaramyn» degeni sıaqty áńgime. Men osy kúnge deıin qazaq medısınasyn áriptesterimmen jáne shákirtterimmen birlikte zertteı otyryp medısına salasynda 9 tapqyrlyqty patenttedim jáne birneshe qazaqsha emdeý tásilin qaıtalaı zamanǵa saı beıimdedim. 2009 jyly Shyńjań ǵylymyna qosqan úlesim úshin 2 dárejeli, 2014 jyly osy sala boıynsha 3 dárejeli, 2014 jyly Shyńjańnyń medısına salasy boıynsha 1 dárejeli syılyqqa ıe boldym. Bunyń bári boıda aǵyp jatqan qazaq qanymyzdyń kómeski kúshi bolsa kerek, al osyndaı ǵylymı jańalyqtardy tapqanymyzben ony basqa halyqtarǵa kórsetip, zertteý maqalasy retinde jarıalamasaq ótkendegi sekildi bizdiń kóptegen ata-babamyzdan qalǵan qundy muralarymyz «ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda» keteri haq. Sol úshin biz bir jańalyq jaratsaq, ony tájirbıede qoldanyp synaqtan ótken soń halyqaralyq SCI (science citation index) Qazaqstan ǵylym salasynyń talaby boıynsha aıtqanda ımpakt-faktory (impact factor) joǵary tomson (thomson reuters) bazasyna kiretin jýrnaldarǵa jarıalaımyz. Sonda bizdi kúlli álem biletin bolady jáne eshkim talasa almaıdy. Al patentterdi saty boıynsha raıon, memleket, dúnıe júzi basqyshtarymen menshiktep alamyz. Mysaly bizdiń alǵashyq jumystarymyzdyń biri Journal of Traditional Chinese Medicine jýranlynda «Kazakh Therapy on Differential Protein Expression of Achilles Tendon Healing in a 7-Day Postoperative Rabbit Model» atty maqalamen jaryq kórdi. Bastysy bul maqaladyǵy túıin sózder ıaǵnı Keywords: Kazakh therapy; Achilles tendon rupture; ‘Pa’-bone suture; “six-element” theory; Kiymil arkili emdew; Centrifugal practice; Mechanobiology; Proteomics; Systems biology boldy, qarap otyrsańyz arasynda qazaqsha emdeý, Óteıboıdaq babamyzdyń alty tuǵyr teorıasy (“six-element” theory) jáne jańa termın qımyl arqyly emdeý (Kiymil arkili emdew) degen sóz bar. Mine osy sekildi biz árbir jasaǵan jumysymyzda qazaq shıpageriliginiń mol qazynasyn paıdalanamyz jáne ony árbir jarıalanǵan ǵylymı maqalamyzǵa qosyp otyramyz. Buǵan dálel osy bir aıdyń aldynda bizdiń The Journal of Foot & Ankle Surgery jýrnalynda jarıalanǵan «Outcome of a One-Stage Tensile Stress Surgical Technique and Early Postoperative Rehabilitation in the Treatment of Neglected Achilles Tendon Rupture» taqyrybyndaǵy ǵylymı maqalada qazaq medısınasy basty túıin sóz retinde qarastyrylyp kengistik tugyr (space), turak tugyr (place), zharyk tugyr (light), karanggy tugyr (dark), ystyk tugyr (heat), suwik tugyr (cold) sekildi Óteıboıdaq Tileýqabylulynyń «shıpagerlik baıan» kitabyndaǵy alty tuǵyr teorıasy maqalanyń basty ádebıettiń qaınar kózi jáne munda ózim oılap tapqan kıiz úı úlgisindegi tigý ádisi (the yurt bone suture method) jasalǵan jumystyń nátıjesi maqalanyń negizgi ózegi bolyp tabylady.
Sońǵy kezdegi tapqyrlyqtaryńyzben bólise ketseńiz.
Joǵaryda atap ótken kıiz úı úlgisindegi tigý ádiside (the yurt bone suture method) halyqaralyq moıyndalǵan tapqyrlyq. Al CN 202313830 U patenttik quqyǵy berilgen «bıik óksheli etiktiń» basty ereksheligi tirsekti ota jasamaı, úzilgen nemese jaraqattanǵan kezdegi úsh kún ishinde emdeýge bolady emdelýshi naýqas tósegine jatpaıdy. Qazirgi kezde patentteýmen aınalysyp jatqan taǵy bir jańalyǵym ol – sábılerdiń taıǵan urshyǵyn ornyna salý quraly. Bul quraldyń basyty kelý qaınary ata-babalarymyz ógizge apta boıy sý bermeı ishin qabystyryp, onan soń jambasy ketken adamdy oǵan mingizedi ekende, ógizdi sýarady, ógizdiń qarynyń birtindep syrtqa shyǵýymen birge ústindegi adamnyń jambas súıegide aqyryn kóterilip óz ornyn tabady eken. Al jas sábılerdi olaı isteı almaısyń olar ógiz túgili buzaýǵada mine almaıdy, onyń ústine qazirgi medısınada otashy tabylsa soǵan saldyrady bolmasa kópshiligi urshyǵy taıǵan sábılerdiń jambas etin tilip ota jasaý tásilimen ne bolmasa gıpspen qatyrý tásilimen emdeıdi. joǵardaǵy eki tásildiń jetilip kele jatqan jas sábıler úshin zardabyn men aıtpasamda bilip otyrǵan shyǵarsyz, ota barysyndaǵy narkozben sábıdiń qınalysy jáne otadan keıin mundaı naýqastar keminde 6 aı bolmasa odan kóp ýaqyt tósekke tańylady. Bular negizi qazaq medısınasy boıynsha durys tásilder emes nege? Men burynnan aıtyp kele jatyrmyn gıpspen qatyrý múlde qate. Ol topyraqqa qatyryp tastaýmen teń, úsh aı gıpsten keıin súıek jumsaryp, álsiz bolyp qalady. Býyn qýysy joǵalyp, shemirshek azaıady. Nervterdiń qyzmeti zaqymdanady. Sebebi, gıpstiń ishine aýa kirmeıdi ǵoı. Sondyqtan, ony qatyryp qoımaı, kerisinshi qımylmen emdeý kerek. Jer betindegi organızmnyń qımyl-tirektik músheleri tek qozǵalys arqyly ǵana jetilip, óz ornyna bekinedi, sonymen men joǵarda aıtqan «ógizge mingizý» tásiline súıenip sábılerdiń urshyǵyn ornyna keltirý quralyn tapqyrladym, qazir ol paıdalanylyp jatyr aldynyń ónimide kórindi. Bul jabdyqty paıdalanǵanda sábı emin-erkin qımyldaıdy, tipti ornynda jatyp «qarjorǵany» bıletýgede bolady, ýaǵynda jýyndyryp-shaıyndyrýǵada bolady, budanda keremet jeri balanyń aqaýsyz damýy men psıhologıalyq turǵydan eshqandaı keri áser etpeıdi. Sonymen birge Darqan jáne Nuraı Saýtaly sekildi shákirtterimmen birge 10 jyldan astam halyqymyzdyń burynnan istetip kele jatqan jylqy maıynyń emdik rólin zerttep, sol boıynsha memleketten ǵylymı joba alyp uzaq zertteýler nátıjesinde jylqy maıynyń naýqasqa áser etý mehanızmyn ashtyq. Jylqy maıyndaǵy barlyq belok tobyn anyqtap, naqtyly qaısy beloktardyń paıdasy bar ekenin ashytyq jánede Aınaz, Aıdar, Baıashat, Turdy, Jánat sekildi shákirtterimmen birlikte birneshe jyldyq zertteýlerge súıenip túıeniń júninen sorbaq jasap isetetin qazaqsha emniń ǵylymılyǵyn dáleldep, arnaýly dárilik shóptermen birlikte isetetin emdik preparat tapqyrladyq. Bulardyń barylyǵy qazir qoldanysqa enip, halyqtyń qyzý qarsy alýyna ıe bolýda.
Siz bir áńgimeńizde besiktiń qazir durys paıdalanbaı júrgeni jaıly aıttyńyz, osy týraly oı qozǵasańyz.
Biz «tal besikten, jer besikke deıin» ómir súretin halyqpyz ǵoı, shynynda qazir Qazaqstanda qalaı ekenin bilmeımin, al Jońgodaǵy qazaqtar besikti burynǵydaı durys paıdalana almaı júr, nege deısiz ǵoı? Buny men joǵardaǵy sábılerdiń taıǵan urshyǵyn orynyna keltirý quralyn tapqyrlaý barysynda baıqadym, ári oǵan basty sebepterdiń biri osy besik máselesi boldy. Sebebei sandyq málimetter boıynsha Jońgodaǵy qazirgi kezdegi qazaqtardyń urshyǵynyń taıýy jáne jamasynyń ketýi basqa birge jasap jatqan halyqtardan álde qaıda joǵary, ásirese jas sábılerdiń arasynda bunyń salystyrmasy óte joǵary kórsetkishte bolyp tur. Buryndary bir aýyl nemese týys-týǵan birge otyratyndyqtan nárestelerdi besikke túnde ǵana bólep kúndiz apa-ájeleri sheship alyp baqqan ǵoı, qazir basqa ásirese qalaly jerde qazaqtyń kelinderi balasyn tańerteń besikke bólep ketedi jumysqa túste kelip bir ýaqyt emizedi, al kesheke jumystan sharshap keledi, bylaısha aıtqynda bala táýligine keminde 20 saǵat tańylyp jatady, sábıdi besikke bólegen kezde barlyq jeri qozǵaladyda tek jambas bóligi qozǵalmaıdy, al bul óz kezeginde náresteniń jambas bóliginiń durys damyp-jetilmeýine alyp keledide, jambasta qozǵalys bolmaǵandyqtan toqpan jylyk urshyq súıekke álsiz jáne jaıpaqtaý bekinedi. Ondaı balalar endi aıaǵyn qaz basyp júre bastaǵanda oqys qımyldardan nemese qatty sekirýmen jyǵlý saldarynan urshyǵy ońaı taıyp ketedi. Sosyn taǵy bir jyldaı aýrý tósegine tańylady, ómirdi endi bastap kele jatqan jas sábı úshin budan asqan beınet joq shyǵar. Sondyqtan besikke balany 8 saǵattan artyq jáne bir jastan keıin bólemegen durys bolady dep oılaımyn súıek mamany retinde.
Aıtqanyńyz oryndy eken Qazaqstanda besik máselesi onsha dendep tur dep aıta almaımyz sebebi bizde júktilik jáne bosanýǵa baılanysty arnaýly demalys ýaqyty bar ǵoı, al Qytaıda shynynda bul oılanarlyq másele eken. Aǵa endi qazirgi ýaqyttaǵy Qytaıdaǵy qazaq medısınasynyń jetistikteri týraly aıta ketseńiz.
Jalpy qazaq medısınasyn Jońgodaǵy, Qazaqstandaǵy dep bóle jarýǵa bolmas, alaıda tildik dıalekt sekildi rasynda jergilikti jerde ózindik erekshelikteri bolady. Qazaq medısınasynyń bastaýy tym aryda tipti búgingi «medısınanyń atasy atanyp» aqhalattylar ant berip júrgen Gıppograttyń (Hippocrates b.d.d 460- 370j.) ózi emdeý tásilderin bizdiń ata-babamyz saqtardan úırengen bul týraly dálálder jeterlik men ol týraly biraz ǵylymı maqalalar jarıaladym. Al qazirgi tańda Jońgoda qazaq medısınasynyń damýy qarqyn alyp keledi buǵan ásirese Shı tóraǵa bastaǵan Jońgo komýnıstik partıasynyń ustanǵan saıasaty orasan zor túrtki bolyp otyr. Byltyr bergen bergen bir suhbatymyzda Úrimji qalasynda «Qazaq shıpagerlik zertteý ortalyǵy» jumys jasap jatqandyǵyn aıtqanbyz, al alda bul ortalyq Jońgo úkimetiniń qoldaýymen Úrimji qalasynyń «Jańa jibek joly ekonomıkalyq damý aýdanynan» emhana, dárihana jáne dári jasaý ornymen ǵylymı zerthanasy bar úlken keshendi ortalyq retinde qurylǵaly jatyr. Ol jerge bolashaqta bizdiń Shyńjań medısına ýnıversıtetiniń qazaq shıpagerlik mamandyǵy boıynsha eki jylda bir ret qabyladanyp oqyp jatqan stýdentterimen jastar, ár aımaqtaǵy belgili qazaq halyq emshileri jáne medısına salasynyń úzdik mamandary jumysqa tartylady. Bul degenińiz qazaq medısınasy úshin jarqyn bolashaq men kúsh bolyp otyr. Men osy oraıda qazaq shıpagerliginiń damýyna zor eńbek sińirgen qazirgi kezde Shyńjań halyq quryltaıynyń orynbasar tóraǵasy, Jońgodaǵy qazaq shıpagerliginiń irge tasyn qalaýshy Tilebaldy Ábdreshıtulyna jáne basqada áriptesterimmen jastarymyzǵa úlken alǵys bildiremin.
Bolashaqqa qandaı josparlaryńyz bar?
Bolashaqta qazirgi kezde Jońgodaǵy turǵylyqty 56 ulttyń ishinen 5 orynǵa taban tiregen qazaq medısınasyn tuǵyryn myqtap turǵyzsaq deımiz, bul jeke bir adamnyń nemes mekemeniń qolynan kelýi qıyn, isteletin jumys kóp qazaq medısınasynyń órisi óte keń. Sol úshin Qazaqstan jaǵyda buǵan kúsh salýy kerek «birinshi baılyq-densaýlyq» dep halqymyz beker aıtpaǵan ǵoı bul aldymen adamzattyń densaýlyǵy úshin kerek. Al biz alda qol jetkizgen jetistikterimizben jasaıtyn jumystarymyzdy qazaq elimen, kári qurlyq Eýropamen, álemmen bólisikimiz keledi. Ásirese dúnıe júzine ózimizdiń kómilip qalǵan asyldarymyzdy kórsetsek deımiz.
Sóz sońynda qazaq elindegi oqyrmandarǵa aıtaryńyz?
Qazaq elin taǵy bir márte «Qazaq handyǵyna 550 jyl» merekesimen quttyqtaımyn, sonymen birge qazirgi kezde Qazaqstannan Jońgoǵa baryp oqyp jatqan jastar kóp, solardyń qatarynda qazaq jastaryn bizdiń Shyńjań medısına ýnıversıtetinede oqýǵa shaqyramyn. Men bilsem ol baǵdarlamany Jońgo qarjylandyrady baklavr, magıstrantýra, doktorantýraǵa qabyldaıdy ári oqý tegin. Al shákirt aqysy bul jerden 2 ese joǵary. Osyndaı oraı barda qazaq jastarynyń baryp bizden oqyp bolashaqta adamazat densaýlyǵy úshin qyzmet isteýine bolady jánede ár salada júrgen qazaq medısınasyna qatysy bar adamdardyń bizben tájirbıe almastyryp, barys-kelis jasap halyqmyzdyń aqsap turǵan osy salasyn ornynan nyq turǵyzyp jiberýge atsalyssa eken degen tilegim bar
Suhbatyńyzǵa raqmet! İsterińizge sáttilik bolǵaı!
Suhbattasqan Álibek Ydyrys
