Ótken jyldyń ortasyna qaraı qarjylyq qıyndyq arqasyna bata bastaǵan Qazaqstan bıligi búdjetke qarajat tartýdyń túrli joldaryn qarastyra bastady. Ádettegideı sheteldik qarjy uıymdary men halyqaralyq bankterden qaryz suraý, álemdik kompanıalardy Qazaqstanǵa ınvestısıa quıýǵa shaqyrý da umyt qalmady. Biraq, bul áreketterden anaý aıtqandaı qaıyr bolmaıtynyn túsinse kerek, bılik memleket menshigindegi irili-usaqty kásiporyndar aktıvterin satýdy basty nazarǵa aldy. Sonymen, ótken jyldyń ortasynan bastap, jekeshelendirýdiń ekinshi tolqyny bastalady degen habar tarady. Jyl sońynda Úkimet jekeshelendirýge jatatyn aktıvter men olardy satýdyń tártibin bekitti.
25 jeltoqsanda Úkimet bekitken «2016-2020 jyldarǵa arnalǵan jekeshelendirýdiń keshendi josparyna» saı «Samuryq-Qazyna» AQ, «Báıterek» AQ, «QazAgro» AQ-na tıesili 65 iri kompanıa, budan basqa «Samuryq-Qazyna» quramyna kiretin 173 enshiles kásiporyn men memlekettik-jekemenshik áriptestik aıasynda satylatyn barlyǵy 545 uıym belgili boldy. Bul 545 uıymnyń ishinde respýblıkalyq menshiktegi 49 uıym, komýnaldyq menshikke qaraıtyn 367 kásiporyn men «Samuryq-Qazynadan» basqa ulttyq kompanıalar men holdıńterdiń 129 enshiles kompanıalary bar.
2014-2016 jylǵy jekeshelendirý kestesine saı satylymǵa qoıylǵan nysandar josparǵa saı satylǵan. Respýblıkalyq menshiktegi ol nysandardy satýdan búdjet 5,5 mıllıard teńgege tolyǵypty. Bul týraly qarjy mınıstrligi súıinshileı habarlady. Mınıstrliktiń habarlaýynsha, 2016 jylǵy 5 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha 428 nysan aýdaǵa shyǵarylyp, onyń 239-y satylǵan. Olardyń 15-i – respýblıkalyq menshiktegi, 114-i komýnaldyq menshiktegi, 60 mekeme áleýmettik-kásipkerlik korporasıalarǵa tıesidi, 50-i túrli holdıńterdiń menshigindegi nysandar eken. Osy nysandar saýdasynan respýblıkalyq búdjetke 5 509 mln. teńge, oblystyq búdjetterge 2 937 mln. teńgeden astam, holdıńter - 67 261 mln teńge, ÁKK - 2 956 mln. teńge qarjy túsken.
Kúni keshe Úkimet alǵashqy kezekte satylatyn 50-den astam memlekettik nysannyń tizimin bekitti. İshinde «Qazmunaıgaz», «Qazatomprom», «Qazaqstantemirjoly», «Qazposhta», «Eır Astana», «Qazaqtelekom» syndy halyq pen búdjetke tikeleı qatysy bar ulttyq kompanıalardan bastap memleket menshigindegi túrli uıymdar bar. Qyzmet aqysy ýdaı, zamanǵa saı menedjmentten jurdaı, qarapaıym halyqqa kók tıyn paıdasy tımeıtin túrli fýtbol klýby, áýejaı, shıpajaı, qonaq úılerde sharýamyz joq. Alaıda, qanshama eldi mekenderdi jaryqpen nemese sýmen qamtamasyz etip otyrǵan, jolaýshylar tasymalyna jaýapty kompanıalardyń satylymǵa shyǵýy nazar aýdaratyn, tipti, kóńilge qaýip uıalatatyn jaǵdaı. Bir ózi bir salaǵa ıelik etip kelgen mundaı kompanıalardyń jekeshelenýine alańdap, dabyl qaǵyp jatqandar joq emes.
Qazaqstandyq ekonomıs, tanymal saıasatker Muhtar Taıjan da bul máselege qatysty pikirin bildirdi.
«Basymdyqqa ıe monopolıserdi qalaısha jekeshelendirýge bolady? Olar jekege ótse, qoǵamdyq baqylaýdan tys, memlekettik monopolıserden ári jeke monopolıser paıda bolmaı ma? Bul bastama qymbat tarıfter men sapasyz qyzmet kórsetýge alyp keledi», - deıdi ekonomıs.
Jekeshelendirý abaılamasa aýyr jaǵdaıǵa ákep soǵatynyn burynyraqta da jazǵan bolatynbyz. Qazir de qaıtalap aıtamyz. Birkúndik qıyndyqty oılap, strategıalyq mańyzy bar, kórsetetin qyzmeti áleýmettik sıpatqa ıe kásiporyndardy jeke menshikke ótkizý, jeke bolǵanda da básekelestik orta týǵyzbaıtyn, monopolısik basqarýǵa berý – óte qaýipti. Bul oıymyzdy tanymal ekonomıs Qanat Berentaevtiń jekeshelendirýge qatysty pikiri de qýattaı túsedi.
«Komýnaldyq qyzmet kórsetý nysandaryn jeke menshikke ótkizý – ádiletsizdik. Biz ózimizdi áleýmettik memleketpiz dep jarıalaǵannan soń, belgili bir saladaǵy memlekettiń áleýmettik jaýapkershiligi bolýy kerek. Básekelestik, paıda tabý degen ekonomıkalyq qaǵıdalarmen ólshenbeıtin sektorlar bolady. Olar: jylýmen, sýmen, jaryqpen qamtamasyz etý komýnaldyq qyzmetter. Bular memleket ne jergilikti bılik menshiginde bolyp, búdjetten qarjylandyrylýy kerek, - deıdi Qanat Berentaev.
Ári-beriden soń, bul nysandardyń ádil jolmen satylatynyna da kúmán joq emes. Áý basta perspektıvasy tómen, memleket qazynasyna masyl bolyp otyrǵan kásiporyndar satylady delingen jekeshelendirýdiń aıaq astynan mundaı sıpat alýy shynymen oılandyrady. Naryqta basymdyqqa ıe, tutynýshydan qıyndyq kórmeı kelgen, tabysy mol «Qazaqstan temir joly», «Qazaqtelekom», «Eır Astana» syndy kompanıalar bastaǵan qanshama jylý, elektr stansalary, dári-dármek zaýyttary arzan baǵamen arman-múddesi basqa alpaýyttardyń ýysyna túsip júrmeı me? Osy kúngi dollardyń qymbattaýyna, tól teńgemizdiń qunsyzdanýyna qatysy bar delinetin ol alpaýyttar taǵy da qara basynyń qamyn kúıttep, bul kompnaıalardyń qyzmet kórsetý aqysyn ósirip, buqarany tarıf tutqynyna almaı ma?
Tipti, qazyna men halyqty qanaýdyń nebir aılasyn meńgergen, bılik basyndaǵylarmen ym-jymy bir alpaýyttar jekeshelendirý saıasatyn taǵy da quıtyrqy oıynǵa aınaldyryp júrmeı me? Memleketten arzan baǵaǵa satyp alynǵan nysandardy baǵasyn kóterip, ókimettiń ózine qaıta satqan jaǵdaılar az emes. Bir ǵana 90-jyldary qoldan qolǵa ótken qanshama balabaqsha ǵımarattaryn 2000 jyldary memleket qaıtadan naryqtyq baǵamen satyp aldy. Budan kim utyp, kimniń utylǵanyn ózińiz-aq paryqtaı berińiz. Iaǵnı, qarjy naryǵyndaǵy qıyndyqtar dińkeletken qazaqstandyq bılik qorjynyndaǵy qalǵan-qutqanyn satyp, qosymsha qarjy tabýdy kózdegenmen, tyǵyryqtan shyǵarar jol bul emes sıaqty.
Al, «Qazatomónerkásip», «Qazǵaryshsapary», «Qazmunaıgaz» sıaqty ulttyq kompanıalardyń satylymǵa shyǵýyn syrtqy kúshterdiń aralasýynsyz bolyp otyr dep eshkim kesip aıta almaıdy. Bir ǵana «Qazatomónerkásip» kompanıasynyń tóńireginde Reseı, Iran, Qytaı syndy birneshe alpaýyt eldiń múddesi toǵysqan. Sońǵy bes jyldyń ishinde atalǵan kompanıanyń bir basshysy túrmege qamalyp, bir basshysy jumbaq jaǵdaıda kóz jumdy. Biletinder, sońǵy jyldary otandyq atom ónerkásibinde reseılik toptardyń aıtqany júrip tur degendi ymdap bolsa da jetkizip júr...
Osy kúnge deıin úkimet basyndaǵylardyń, ekonomıka, qarjy salalaryna jaýapty mınıstrlerdiń málimdemeleri men túrli suhbattarynan uqqanymyz, memleket jekeshelendirýge jatatyn kásiporyndardy barynsha sheteldik kompanıalarǵa, halyqaralyq naryqta bedeli bar uıymdarǵa satýdy kózdeıtin sıaqty. Elbasy kúzdegi Eýropa saparynda da brıtandyq, fransıalyq bıznesmenderdi Qazaqstanǵa ınvestısıa quıýǵa shaqyrdy. Biraq, bıliktiń bul oılaǵany bola qoıa ma? Qazaqstannyń jer asty baılyǵy sarqylǵan, saıası turaqtylyǵy zor kúmán týǵyzatyn, jemqorlyq pen klanaralyq tartys jaılaǵan qazirgi ahýalyn 90-jyldardaǵy ınfestısıalyq tartymdylyǵynmen salystyrýǵa kelmeıdi. Bul – aldaǵy ýaqytta arnaıy toqtalýdy qajet etetin taqyryp, árıne.
Jomart Abdollauly
