Lańkesterdiń úzdiksiz shabýyly, Batys pen Reseı arasyndaǵy «qyrǵı-qabaq soǵys», mıgranttardyń tolassyz aǵyny, qytaı ekonomıkasynyń álsireýi jáne Eýropa odaǵynan Ulybrıtanıanyń shyǵýy – álem sarapshylary 2016 jylǵa arnalǵan osyndaı saıası boljamdarymen bólisti, - dep habarlaıdy «Qamshy» portaly Baq.kz–ke silteme jasap.
Bosqyndardyń Eýropaǵa aǵylýy, Reseıdiń «Islam memleketimen» shaıqasy, 130 adamnyń ómirin qıǵan Parıjdegi Charlie Hebdo redaksıasyna jasalǵan jáne basqa da lańkestik shabýyldar – munyń bári sarapshylar men saıasatkerlerdiń 2015 jylǵa jasaǵan boljamyna kirmegen tosyn oqıǵalar bolatyn. RBK Reseı jáne sheteldik sarapshylardyń 2016 jyldaǵy halyqaralyq saıasat jáne álemge tómýi múmkin syn-qaterler jaıynda bildirgen pikirlerin toptastyryp usynýda.
«Islam memleketiniń» shabýyldary
2016 jylda IM uıymynyń geografıalyq aýmaǵy men kúsh-qýaty arta túsedi. «Islam atyn jamylǵandar is-áreketterin Saýd Arabıasy, Egıpet, Iemen jáne Lıvıa syndy elderde jalǵastyrmaq. Uıymnyń qyzý tirligi arab álemi shekarasynan da asyp túsýi múmkin: tropıkalyq Afrıkadan Ońtústik-Batys Azıaǵa deıin», - degen boljamymen bólisken bolatyn ótken jyldyń jeltoqsan aıynda Stratfor analıtıkalyq agenttiginiń negizin qalaýshy jáne Geopolitical Futures ortalyǵynyń dırektory Djordj Frıdman.
Dese de, Frıdmannyń paıymynsha, Sırıa men Iraktaǵy jerin saqtap qalý ISIM-niń basty maqsaty bolyp qala bermek. Sarapshy boljaǵandaı, sodyrlar Damasktiń nemese «ustamdy» kóterilisshilerdiń baqylaýyndaǵy aýmaqtyń bir bóligin de basyp alýlary ǵajap emes. «ISIM-niń múmkindigine tıisti mán bermegen Vashıngtonnyń 2016 jyly jaǵdaıdy túzete alatyny ekitalaı», - deıdi saıasatker.
«Islam memleketi» problemasyn tez sheshý múmkin emes degen pikirdi CENRG analıtıkalyq ortalyǵynyń dırektory ári Atlantic Council aǵa sarapshysy Arıel Koen da qoldap otyr. «2016 jyly Bashar Asadtyń ketýi týraly másele de, ISIM problemasy da tıisti sheshimin tappaıtyn syńaıly. Sırıalyq qaqtyǵys ta osy kúıde qalýy yqtımal», - dedi ol. «Aýqymdy koalısıa» qurý máselesi bir jaǵynan – Iran men Reseı arasyndaǵy, ekinshi jaǵynan Parsy shyǵanaǵy elderi men Batys arasyndaǵy kelispeýshilikter saldarynan kúrdeli kedergilerge tap bolady.
Reseı, Batys jáne Sırıanyń aımaqtyq oıynshylary ustanǵan baǵytty odan ári úılestirý 2016 jyldyń basty máselesine aınalady. «Eger Reseı men Batys ISIM-men kúresýdiń ortaq maıdanyn qurý týraly kelise almasa, Batysqa qaraǵanda bizdiń jaǵdaıymyz tipti kúrdelene túsedi», - deıdi Ulybrıtanıadaǵy Reseıdiń burynǵy elshisi jáne TMD isteri jónindegi eks-mınıstr Anatolıı Adamıshın. ISIM-ge degen adaldyǵyn Soltústik Kavkazdaǵy jasyryn lańkestik uıymdar dáleldep berdi. Reseıdiń resmı ókilderi bolsa, Reseı men Ortalyq Azıada «ıslamshyldardyń» shyrmaýyna ilikkender sany myń-myńdap artyp jatqanyn jasyrmaı otyr. Soufan Group kompanıasynyń halyqaralyq qaýipsizdik jónindegi keńesshisi usynǵan málimetterge sáıkes, 2015 jyldyń aıaǵyna qaraı 2014 jyldyń jazymen salystyrǵanda ISIM úshin soǵysyp júrgenderdiń sany úsh ese artyp, 2,4 myńǵa jetken. Ystyq núktelerden Reseıge qaıtyp oralǵandardyń 900-i qylymys áleminde kózge iligip úlgeripti, dep habarlaıdy RF İİM.
$20-dan arzan munaı mashaqaty
2014 jyldyń maýsymynan beri Brent munaıynyń barreli úsh esege quldyrap, 2004 jyldyń jazyndaǵy deńgeıde aýytqyp tur – barreline $35-40. Reseı rýbli de osy ýaqyt aralyǵynda eki esege arzandady. Sondaı-aq Qazaqstan men Ázerbaıjan ulttyq valútalarynyń baǵamyn qaıta belgileýge májbúr boldy, al Saýd Arabıasy eki kúrdeli tańdaýdyń aldynda tur: 30 jyl boıǵy dollar baǵamyna táýeldilikten bas tartý nemese munaı baǵasy ósedi degen úmitpen qordaǵy qarjysyn «mújı berý».
Ekonomıkasy munaı baǵasyna baılanǵan barlyq elderdi 2016 jyly asa kúrdeli synaq kútip tur, dep eskertedi Royal Bank of Scotland sarapshylary. Bank boljamynsha, qýat kózine degen suranystyń tómendeýi men Irannan alynyp tastalǵan sanksıalarǵa baılanysty qysqa merzimde munaı baǵasy aldymen barreline $26, sońynan $16 deıin quldyrap ketýi múmkin. «2016 jyldyń alǵashqy toqsanynda-aq munaı baǵasy kúrt tómendep ketedi degen qaýip bar», - delingen RBS-tiń jeltoqsan aıyndaǵy baıandamasynda. HEA paıymynsha, munaıǵa degen suranys kúrt tómenedeıdi, al shıkizat qoımalary onsyz da qara altynǵa lyq toly, dep túsindirdi muny bank sarapshylary.
Alaıda, Bloomberg agenttigi «2016 jylǵy pesımıs anyqtamalyǵynda» buǵan múlde qarama-qaıshy boljam jasap otyr: ISIM tarapynan bolýy múmkin dıversıa, Taıaý Shyǵystaǵy shıelenis, Nıgerıada órshigen qantógis, Venesýeladaǵy saıası daǵdarys munaı baǵasyn barreline 100 dollarǵa deıin qaıta qaryshtatady. Biraq jeltoqsan aıynyń sońynda jarıalanǵan OPEK baıandamasynda barreline 70 dollar baǵaǵa kem degende 5 jyldan keıin ǵana qaıtyp keletinimiz aıtylǵan.
Al Arıel Koen: «Munaı baǵasy $100 jáne odan joǵary turǵan dáýir ótti, 2016 jylda eshqandaı baǵa sharyqtaý bolmaıdy», - degen senimde. Onyń boljaýynsha, munaı baǵasy 2020 jylǵa deıin barreline 50 dollar tóńireginde bolady.
Jańa qyrǵı-qabaq soǵys
«Keıbireýler Pýtın (Ýkraınadaǵy – RBK) strategıasy arqyly kúsh-qýatyn asqan sheberlikpen kórsete aldy dep aıtqan bolatyn. Dál qazir Reseı oqshaýlanyp, ekonomıkasy talan-tarajǵa ushyraǵan shaqta Amerıka qýatty ári odaqtastarymen ujymdasa bildi», - degen edi 2015 jyldyń basynda AQSH prezıdenti Barak Obama. Al Máskeý «oqshaýlaý» týraly sózderge qaljyń retinde qarap, asa mán bermedi de.
2016 jylda Reseı Ýkraınaǵa qatysty Batyspen ortaq mámilege keledi degen úmit bar. Biraq ol mámile qalaı júzege asatynyn qazir aıtý qıyn, deıdi Geopolitical Futures ókili Djordj Frıdman.
Máskeýdiń Ýkraınaǵa qatysty úsh amaly bar: qaqtyǵysty ýshyqtyrý, báseńdetýge betburys jasaý nemese byqsýǵa aınalǵan qarsylyqqa qoldaý kórsetý, degen pikirimen bólisti RAND Corporation sarapshysy, AQSH-tyń Eýroodaqtaǵy burynǵy ókili Djeıms Dobbıns. Batys úshin Mınsk kelisimin oryndaý «laksým qaǵazy» tárizdi. Al Frıdman Máskeýdiń negizgi maqsaty sol kúıi qalady degen senimde, ıaǵnı kórshilerdiń saıası beıtaraptylyǵyn saqtap qalý. Tájirıbe júzinde bul degenińiz Reseı óz áskerı kúshin nyǵaıtyp, AQSH Reseı aınalasyndaǵy «tejeý shekarasyn» syzýmen bolady degendi bildirse kerek.
Qytaıdan tóngen qaýip
2016 jylda Qytaıdyń, kólemi jaǵynan ekinshi álem ekonomıkasynyń, qarqyny báseńdeıdi. Álem ekonomıkasy úshin bul munaı men basqa da shıkizat taýarlaryna degen suranys qaıta azaıady degen sóz. 2014 jyly qytaı JİÓ-si 1990 jyldan bergi mınımaldyq dáreje – 7,4%-ǵa ǵana ósti. Byltyrǵy kórsetkish odan da az bolýy múmkin – 6,3 pen 7% shamasynda. Qytaı tarapynan azaıǵan suranys shıkizattyq taýarlardyń qunyna keri áser etti: Bloomberg Commodity ındeksi 2015 jyly 26%-ǵa quldyrap ketti, bul – 2008 jyldan bergi eń nashar kórsetkish.
Bloomberg agenttigi óziniń «2016 jylǵy pesımıs anyqtamalyǵynda» mynandaı suraq kóteredi: resmı kytaı statısıkasy QHR ekonomıkasyndaǵy báseńdeý aýqymyn durys baǵalaı almaı qalsa ne bolady? Jaman joramal júzege asyp qalsa, qýattardyń durys qamtylmaýynan birinshi kezekte zardap shegetin Qytaıdyń iri ındýstrıalyq ortalyqtarynda áleýmettik shıelenis týyndaıdy. Ony basý úshin Beıjiń, bir jaǵynan, sóz bostandyǵyna qoıylǵan shekteýdi kúsheıte túsip, ekinshi jaǵynan – halyqtyń nazaryn ekonomıkalyq problemadan alastatý úshin túrli popýlısik kampanıalar oılap tabady.
Osyndaı kampanıalarǵa mysal retinde Bloomberg Ońtústik-Qytaı teńizindegi qaýip-qater arta túsýi múmkin degendi alǵa tartyp otyr. Qytaı úkimeti shekaralyq daýdyń ýshyǵýy syndy «kózboıaýshylyqty» «halqyna QHR-dyń aımaqtaǵy aldyńǵy qatarly kúshke aınalǵanyn» kórsetý úshin paıdalanýǵa tyrysady, degen pikirmen Frıdman da kelisip otyr. Shyn máninde áskerı taıtalasqa eshqandaı negiz joq degen senimde ol.
Koenniń aıtýynsha, 2016 jyldaǵy QHR ekonomıkasynyń báseńdeýi Qytaıdyń ǵana emes, onyń saýda seriktesterine de salqynyn tıgizýi ábden múmkin. Qytaıdyń baıaý damý qarqyny men qatań aımaqtyq saıasaty Beıjińnen kórshi derjavalardy alastatyp, olar óz kezeginde AQSH-pen yntymaqtastyǵyn keńeıtýge den qoıady, deıdi sarapshy. Osy oraıda ótken jyly bekitilgen Transtynyqmuhıttyq saýda seriktestigi týraly shart Shtattar men Shyǵys Azıany jaqyndastyrýdyń alǵashqy qadamyna aınalýy múmkin.
Qaryzǵa batqan Eýropa
2015 jyly eńserilgen grekıalyq qaryz daǵdarysyna qarap, Eýroaýmaq ekonomıkasy «soqqydan» qutyldy dep aıtý áli erte.
Frıdmannyń boljaýynsha, Grekıanyń basyna túsken kún Italıaǵa da jetýi múmkin. Ázirge, Italıa ekonomıkasy Eýroodaq ishinde enfant terrible sanatynda emes. Italıanyń JİÓ-si men syrtqy qaryzynyń arasalmaǵy – 132% (Grekıanyki 171% bolatyn – RBK). Eurostat-tyń qazan aıyndaǵy málimetteri boıynsha, eldegi jumyssyzdyq deńgeıi 11,5%, Grekıa, Ispanıa, Kıpr men Portýgalıadan keıingi besinshi orynda. Dese de, boljanǵan Italıanyń qaryzdyq daǵdarysy kórshilerine qaraǵanda áldeqaıda qaýipti, dep jazady Stratfor sarapshylary: Italıa – eýroaýmaqtaǵy Germanıa men Fransıadan keıingi ekonomıkalyq salmaǵy jaǵynan úshinshi oryndaǵy el (2014 jyly €2,14 trln), onyń JİÓ-si «problemaly» Ispanıadan birjarym ese artyq. Naqty alǵanda, eldiń syrtqy qaryzy €2,3 trln-ǵa teń. Grekıanyń €392 mlrd qaryzy onyń qasynda túk emesteı kórinedi.
Osy oraıda ıtalıalyq memoblıgasıalar qunynyń turaqsyzdyǵy ınvestorlardyń alańdaýshylyǵyn týdyryp otyr. 2015 jyldyń naýryzynda onjyldyq ıtalıalyq bondtardyń tabystylyǵy birneshe jyldyq mınımým sanalatyn 1,2% shamasynda boldy, alaıda shildeniń basyna qaraı onyń kólemi 2,3%-ǵa jetti.
Shengenniń ydyraýy
Qazir Eýropa dúıim jurttyń ajalyna sebep bolǵan Taıaý Shyǵystaǵy soǵystyń zardabyn keńinen tartyp otyr. Saldarynan aımaqqa Sırıa, Irak pen Aýǵanstannan bassaýǵalap qanshama bosqyn lap berdi. 2015 jylda Eýroodaq elderinde resmı túrde tirkelgen bosqyndardyń sany 1 mln adamnan asady – bul bir jyl burynǵy kórsetkishten tórt ese artyq. Osynaý mıgrasıalyq daǵdarys EO elderi arasyndaǵy erkin qozǵalystyń kepili bolǵan Shengen kelisimin synǵa aldy. Parıjde bolǵan serıaly lańkestikterdiń kesirinen Fransıa, GFR men Shvesıa bastaǵan birqatar memleket ýaqytsha merzimge shekaralyq baqylaý ornatty.
Endi, 2016 jyldyń jazynda Eýropa zańsyz mıgrasıanyń kezekti tolqynyna tótep berýi kerek bolady, deıdi Arıel Koen.
Bloomberg jańa jylǵa arnalǵan pıssımıstik boljamynda Parıjdegideı jańa lańkestikter oryn alýy múmkin dep eskertedi, sonyń negizinde ksenofobıalyq kóńil-kúı qalyptasyp, onyń sońy úlken saıası silkiniske alyp keledi, tipti, GFR kansleri Angela Merkeldi taǵynan taıdyrýy yqtımal, deıdi sarapshylar.
Osylaısha, isti nasyrǵa shaptyrmas úshin, eýropalyq elderdiń bıligi sóz bostandyǵyna shekteý engizýi múmkin deıdi Koen. «Lańkestikpen kúres jalaýymen azamattyq erkindik, onyń ishinde sóz bostandyǵy men adamdarnyń qol suǵylmaýy tıis jeke ómiri týraly quqyqtary úlken qysymǵa alynady», - dedi sarapshy. Mıgrasıalyq daǵdaryspen kúresýdiń taǵy bir amaly bar: EO syrtqy aýmaǵyndaǵy shekaralyq baqylaýdy kúsheıtý. Djordj Frıdman bolsa, 2016 jyly kelisim irgesindegi ár eldiń ulttyq úkimetterine emes, tek Brússelge tikeleı baǵynatyn arnaıy shekaralyq polısıa túziledi degen senimde.
Ulybrıtanıanyń EO-dan shyǵýy
Grexit (Grekıanyń Eýroodaqtan shyǵýy) máselesi ýaqytsha tasaǵa ketken tusta, Eýropa astanalarynda Brexit – Ulybrıtanıanyń EO-dan shyǵýy týraly áńgime qozǵala bastady. Alǵash ret bul máseleni premer-konservator Devıd Kemeron 2013 jyly kóterip, kóktemgi saılaý aldynda osy máselege qaıta oraldy. Kóbi dál osy taqyryp Kemeronǵa saılaýda jeńis ákeldi dep sanaıdy. Ulybrıtanıanyń EO-dan shyǵýy týraly qaýeset byltyrǵy bosqyndar daǵdarysynan keıin shyndyqqa janasa bastaǵan tárizdi. Kemeron Brússeldiń júrgizip otyrǵan mıgrasıalyq saıasaty «erkin júrip-turý kelisimin» asyra paıdalaný dep sanaıdy.
Brıtanıa úkimetiniń josparyna sáıkes, eldiń odaq ishindegi mártebesi týraly ulttyq referendým 2017 jyldan keshiktirilmeı ótkizilýi kerek. Osy raıda Royal Bank of Scotland sarapshylary Brıtanıa bul referendýmdy 2016 jyly ótkizýi múmkin dep otyr. Daýys berý qorytyndysyn sarapshylardyń ózi de boljap bile almaýda.
Eger Ulybrıtanıa EO-dan shyǵatyn bolsa, erkin saýda aýmaǵynda qalǵysy kelgen bankter men konsernder óz keńselerin fýnt sterlıń kontınetine kóshirýge májbúr bolady, saldarynan brıtan qor naryǵy talan-tarajǵa ushyraıdy – Bloomberg agenttiginiń pesımısik boljamy osyndaı. Brússelmen baılanysyn úzý Ulybrtanıa úshin jyl saıyn £11 mlrd shyǵynǵa tatıtyn bolady. Odaq aıasynan Brıtanıa yń-shyńsyz shyǵyp ketken jaǵdaıda, tutas Eýroodaqtyń JİÓ-si 0,1-0,4%-ǵa azaıady, dep eseptep qoıǵan Bertelsmann qory.
RBK saıtynda jarıalanǵan málimetter paıdalanyldy.
