Ekonomıkasy kenjelegen el ilgerilep damymaıdy. Ekonomıkalyq ósim áleýmettik ahýalǵa negiz salady. Ekonomıkalyq damýdyń kepildigi, ekonomıkalyq damýdyń motıvasıasyn qalyptastyrý. Bul jaǵdaıdy qamtamasyz etý úshin tıisti ekonomıkalyq modeldi tańdaý jaýapty is. Adamzat tarıhynda birneshe damý álternatıvlyq jol belgili.Ol klasıkalyq naryq modeli, jartylaı (pallıatıvtik) naryqtyq qalyp jáne naryqty bótensitetin- naryqsyz model. Atalaǵan jaǵdaılarǵa mysal keltireıik. Alǵashqy model Sparta memlektiniń modeli- bul áskerı ákimshilik model.Sparta memleketi naryqtyq prınsıpterden bas tartqan.Naryqtyq prınsıpterdiń ornyna bul memlekette ıdeologıalyq jáne áskerı –mılıtarısik jol boldy. Sparta men Afınanyń básekesi naryqty jáne naryqsyz memleketterdiń básekesi boldy: bireýi bizdiń dáýirimizden buryn Ú ǵasyrdaǵy plúralıstik demokratıanyń sol zamanadaǵy úlgisi bolsa, ekinshisi-avtorıtarlyq qul ıelenýshilik áskerı demokratıa.Keıinnen úshinshi model sol tarıhı básekege kiristi-ol azıattyq óndiris joly. Azıattyq óndiris amaly atalǵan eki modelge antıpod edi.Absolúttik mılıtarısik monarhıa qarsy turǵan memlekettik. Gerodot Afına men Spartanyń modelin sıpattaýmen qatar olardyń shyǵys despotıamen qaqtyǵysyn kórsetti.Álem tarıhyna engen Grek- Parsy soǵysynda grekterdiń basy buryn birikpegen polıs - memleketteri sol tusta óz egemendigin saqtap qaldy.Sebebi olar Persıamen salystyrǵanda saıası erkindeý boldy. Ekinshiden, grekter óz egemendin, eldigin qorǵady. Grekterdezamanyna saı túrli geografıalyq, tehnologıalyq erekshelikter men artyqshylyqtarboldy. Saıası jáne ekonomıkalyq erkindik tehnologıalyq artyqshylyqqa konvertasıalandy. Azıada jeńimpaz bolǵan Darııdiń áskeri joryǵy sátsizdikke ushyrady. [1]
KSRO is júzinde komýnıstik rejım boldy.1917-1920jyldary Lenın jáne onyń úzengilesteri naryqsyz, aqshasyz, eshbir eńbekaqysyz qoǵam ornatpaq edi.Biraq bul eksperıment azamat soǵysyna ulasty.Jańa ekonomıkalyq saıasat (1921-1930jj.) shalanarytyq ekonomıkalyq mehanızm qalyptastyrdy. Olar sol sharýashylyq mehanızmdi sosıalızm dep atady.
Bul ekonomıkalyq model faktoryn tómendegi mysalmen tanystyrýǵa bolady.KSRO-nyń ındýstrıalandyrý nátıjesi óte qarkyndy edi.KSRO-ny ındýstrıalandyrýdy, shıkizat óndirý jáne mashına jasaýmen aınalysýy ákimshilik baǵyttaǵy mılıtarızmdi údetti. Dırektivti- josparly ekonomıka keńes úkimetiniń saıasaty nátıjesinde halyq tutynatyn taýarlarǵa udaıy jarymaǵan edi. Halyqtyń turmysy nashar, kúndelikti tutynatyn taýarlar qat(defısıt) boldy.Asa kóp uzamaı naryqtyń shala túri tolyq pármensizdigin kórsetti. Ekonomıkalyq qarqyn báseńdep toqyraýǵa ákeldi.Toqyraý ekonomıkalyq kollapsqa tiredi. Munaı baǵasynyń qúldyraýy sol ekonomıkalyq daǵdarystyń aldymen áleýmettik daǵdarysqa, keıin saıası daǵdarysqa ákelgeni belgili. Sonymen KSRO qulady.
1991 jyly postkeńestik memleketter paıda boldy. Prıbaltıka elderi birden saıası jáne ekonomıkalyq reformalardy jasap klasıkalyq naryqqa kirdi. Sonymen qatar olar NATO men Evro Odaq birlestigine kirdi. Basqa memlektter arasynda sátti ekonomıkalyq reforma jasaǵan Reseı men Qazaqstan edi.Qazaqstannyń reformalary Reseıden ozyǵyraq edi.Aıtalyq, pensıalyq jınaq qorlary júıesi.Biraq atalǵan eki memleket birte –birte naryqtyq prınsıpterden taıa bastady.Ásirese bul úrdis 2007jyldan aıqyn baıqaldy. Naryqtyń sara jolynan taıýna munaı faktory qatty áser etti.Munaıdan túsken qarjylar halyqtyń turmysyn eselep jaqsartty .
Memlekettik, ulttyq, tildik, halyqtyq ózindiligin saqtaıtyn etnostar jáne sol sıpattardan aıyrylatyndar. Eýropa men Azıa memleketteri úshin atalǵan sıpattardvn aıyrylý sandyq krıtermıleri ártúrli.Búgúngi kúnde álemde 180-nen astam memleketter bar. Evropada Estonıada 1 mıllıonǵa jetpeıtin tól halqy bar, olardyń ózi azaıyp keledi.Sebebi jas estondyqtar Evropalyq Odaqtan oqý, jumys taýyp sonda sińip jatyr. 2 mln. Latvıa halqynyń 62% latyshtar, biraq olardyń sany azıyp keledi, olarda Evropada júr.Armenıa halqynyń 98% armándar, biraq armándardyń absolúttyk sany azaıyp keledi.1988 jyly Armenıa Ázirbaıjannyń Karabah ólkesin tartyp aldy. Bul jaǵdaı resmı túrde moıyndaldy[2].Búgingi tańda Ázirbaıjannyń (VVP PPS- İshki jıyntyq ónimijáne Satyp alý parıteti 98,776 mlrd. doll. (70 - shi orynda) Armenıa İshki jıyntyq ónimi jáne Satyp alý parıteti 24,28 mlrd. doll. (122- shi orynda). Ázirbaıjannyń ekonomıkalyq qýaty Armenıadan tórt ese artyq, al halqy úsh ese artyq. Olaı bolsa bul jaǵadaıda ázirbaıjandar armándardy soǵyspaı ekonomıkalyq básekede jeńedi , al armándar bul jaǵdaıda óz jerine ıe bola almaıtyn sıaqty.Óz elinen emıgrasıaǵa jappaı bas urý jaqsylyqqa aparmaıdy. Kóne Armenıa úsh teńiz- Jerorta,Kaspıı, Qara teńiziniń arasynda 600 jyldaı Uly derjava statýsyn saqtaǵan (bizdiń dáýirimizge deıin 190 jyl - bizdiń dáýirimizdiń 428 jyl). Kezinde Úsh teńiz arasyndaǵy Uly Armenıadan bar bolǵan taqyr taýly tastaǵy qazirgi Armenıa sonyń bir pushpaǵy ǵana. Uly derjavashyldyq kóp armándardyń kókseýi, olardyń kókiregindegi qurt aýrýy. Bul aýrý orys aǵaıynda da bar-«Orys álemi», KSRO-ny qaıta qalypqa keltirý, Reseı derjavasyna basqa elderdiń jerin qosý ıdeıasy reseı basshylyǵynda da qarapaıym orys kóńilinde bar ıdeıa.Bir jaqsysy qazaqta ol aýrý joq. Áıtpese kane Altyn Ordany, Alty Alash memleketim qaıdasyń deıtin qazaq joq.
Endi qaraqalpaq pen Qarqalpaqstan taǵdyry týraly sóz qylaıyq. Qarqalpaqstan Ózbekstan quramynda,turǵyndar sany -1711,8 myń adam. Respýblıkanyń ult quramy ózbekter (32,8%) ı qaraqalpaqtar (32,1%), qazaqtar (26%) jáne basqalar. [3]Qaraqalpaqtyń ult taǵdyry qyl ústinde.Qaraqalpaqtar ózbek jáne qazaqqa sińip barady.Qaraqalpaq jeri ekologıalyq daǵdarysta, qaraqalpaqtyń ózderi Reseıde, Qazaqstanda, Ózbekstannyń basqa ólkelerinde shashylyp júr.
Qazaqtyń sany 11.5 mln., ol memleketti saqtaýǵa, ultty ósirýge, tildi damytýǵa jete me?Sol bıık maqsattardy oryndaýǵa qandaı sharalar kerek? Áńgime osynda.
Osy jyldary biz birneshe mańyzdy isterdi bitirýimiz kerekti edi.Ekonomıkalyq baǵytta.Ol:birinshiden,jeke menshik sektordy 80-90% jetkizý, memlekettik sektordaǵy menshik paketterdi ınvestorǵa, ne ózimizdiń baılarǵa aýksıon arqyly, nemese basqa jolmen jekeshelendirý. Ekinshiden,qurylymdyq reformalardy, demonopolızasıany júrgizý.Úshinshiden, erkin ekonomıkalyq,áleýmettik básekelestikti júzege asyrý.Tórtinshiden,Reseılik Evrazıalyq odaqtan basqa álternatıvlyq dıversıfıkasıalyq ujymdar men joldar izdeý.Eń aldymen Qytaı men Evropalyq Odaqpen, Dúnıe júzilik saýda uıymyna (DSU) buryndaý kirý edi.Besinshiden,Jergilikti jerde ózin ózi basqarý júıe reformalaryn batylyraq prınsıpterinde júrgizý.Altynshydan,Azamattyq , Qylmystyq, Prosesýaldyq kodeksterin jetildirip, batys sarapshyrarynyń quptaýynan keıin paket retinde járıalaý.Jetinshiden, Ulttyq Bankige teńgenin baǵamyn ákimshilik jolmen rettemeý, valútalyq ıntervensıalarmen tengeni iri masshtabta qoldamaý saıasatynan taımaý.Segizinshiden,aılyq eshqashan eńbek ónimdiligi men qosymsha qun mólsherinen ozbaıdy, kerisinshe biraz qalyp otyrýy kerek.
Atalǵan usynystar basym kópshiligi kesheildep dolsa da oryndaldy nemese oryndalý ústúnde.
Rýhanı, mádenı, til, ulttyq uıysý úrdisi baǵytynda. Birinshiden,elimizde til dıversıfıkasıa saıasatyjúzege asyrylýy kerek.Úsh til saıasaty durys, biraq proporsıalary tómendegideı bolǵany abzal: 2020- ǵa deıin qazaq tili salmaǵy 45% ten 95% kóterilýi, orys tiliniń -80% ten 2% tómedeýi, aǵylshyn tiliniń -1% ten 2% -ke kóterilýi ,qytaı tili-1%-ke kóterilýi.Ekinshiden,Elimizde birneshe tıanaqty memlekettik ustanym bolýy kerek.Etnosentrızmnen lıngvasentrızmge aýysý joldaryn qarastyrý Prezıdenttik «Janashyr» baǵdarlamasy kerek.Qazaqemes ult ókilderinen memlekettik til janashyrlary qyzmetkerler korpýsyn daıyndaý. Olar memlekttik tildi aınalyp ótetin qyzmetkelerdi almastyryp memlekettik tildiń qoldaný aýqymyn keńeıtedi jáne qazaq emesterdi bılikte kóbeıtedi.Olar orystildi qazaqtan ulttyq qundylyqqa berik jáne memleketke loıaldy bolady.Úshinshiden,kópultty emes, kópetnosty emes Úlken qazaq ultyn qurý.Bireýdiń tegin suraý, qazbalap rýyn suraýmen teń ádepsizdik, al memlekttik qyzmetkerge qatynasty bolsa etıkalyq normalardy buzýshylyq bolyp eseptelmek.Tórtinshi, Sot isi tek memlekttik tilde. Til bilmeıtinderge aıdarmashy beriledi.Besinshi , biregeı qazaq mektebi.Barlyq etnıkalyq azshylyq mektepterde 6-8 sabaq memlekettik tilde.Altynshy, qazaq repatrıasıasynúdetý jáne olardy ornalastyrý (oblystardyń ortalyq qalalarynda 70%) jáne usaq kentter, stansıalar men aýyldarda-30%) shuǵyl josparyn jasaý,olardy jersindirý.Eń aldymen Ózbekstan qazaqtaryn. Ózbekstandaǵy jaǵdaı asa aýyr. Atalǵan usynystar basym kópshiligi oryndalý ústúnde.
……………………………………………………………………….
1.ancienthistory.spb.ru/book/13-37voiny/
2.Prezıdent Sargsán prıznal fakt okkýpasıı Karabaha Armenıeı. http://interfax.az/view/651582
3.https://ru.wikipedia.org/wiki; https://ru.wikipedia.org/wiki/Armenıa;https://ru.wikipedia.org/wiki;Azımbaı Galı. Karakalpakskıı faktor v Sredneı Azıı ı Rossıa 01 aprelá 2015 https://i-news.kz/news/2015/04/01/7973280-azimbai_gali_karakalpakskii_faktor_v_sre.html
Ázimbaı Ǵalı
