سىپاتاي الىبەك ۇلى قازىرگى جامبىل وبلىسىنا قاراستى مەركى توپىراعىندا ومىرگە كەلگەن. اكەسى الىبەك مومىن، ەتىك تىگىپ، ءورىم ورۋمەن ايماعىنا اتى تانىلعان ادام بولعان. ال بالالارى – انداس تا، سىپاتاي دا نامىسقوي، ءور كەۋدەلى جىگىت بولىپ وسەدى. سىپاتايدىڭ كەسكىنى تۋرالى حالىق اقىنى كەنەن ازىربايەۆ: «زور دەنەلى، قۇلاعى سۇيەمدەي، ومىراۋ ءجۇنى ءبىر ءتۇپ قامىستاي، قۇلاعىنا تۇرعان قىراۋدى قامشىسىمەن قاعىپ تۇسىرەدى ەكەن. سوزگە دە شەشەن، تاپقىر بولىپتى» دەپ سۋرەتتەيدى.

جالپى، سىپاتاي باتىردىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى جايىندا ءبىرشاما تاريحي قۇجاتتار مەن ەل اراسىندا ەستەلىكتەر ساقتالعان. سىپاتاي جەرىن، ەلىن ىرگەلەس، كورشىلەس باسقىنشىلاردان قورعادى، ەل ىشىندەگى بولىپ تۇراتىن داۋ-دامايلاردى «قارا قىلدى قاق جارىپ» دەگەندەي ادىلەتتىكپەن شەشىپ وتىردى. كورشىلەس، اعايىنداس قىرعىز ەلىمەن ارا­داعى قاتىناس ءبىرقالىپتى بولماعانى ءمالىم. تارتىس-تالاس جايىلىم، جەر ءۇشىن بولىپ وتىر­عان. ەجەلدەن قازاقتاردىڭ قونىسى سانالىپ كەلگەن جەرلەرگە كوز تىككەن قىرعىز ماناپتارى مەن قازاقتاردىڭ قاقتىعىسى بىردە باسەڭسىپ، ەندى بىردە مۇلدە ءورشىپ وتىرعان. مۇنداي قاقتىعىستىڭ ءبىرى تاريحتا «جايىل قىرعىنى» دەپ اتالادى. قوقان حاندىعىنا قارسى كۇرەستە ­سىپاتاي باتىردىڭ ەرلىك ىستەرى تاريحي قۇجاتتاردا قاتتالىنىپ قالعان. ۋاقىتشا باسىپ الىنعان جەرلەردەن باسقىنشىلار ىسىرىلىپ، اتاقونىس قايتا قالپىنا كەلتىرىلىپ، ءورىسىن كەڭەيتىپ وتىرعان. قاقتىعىس قانتوگىسسىز بولمايتىنى ءمالىم. وسىنداي اسا شيەلەنىستى جاعدايدا اسا مامىلەگەرلىك كەرەك، ال ونداي قىزمەتتى ­سىپاتاي ويداعىداي اتقارا بىلگەن، قارسىلاسىن ءباتۋالى كەلىسىمگە كوندىرىپ وتىرعان. وسى كەزەڭدەردەگى سىپاتاي ءبيدىڭ ەڭبەگىن زامانداستارى اسا جوعارى باعالاپ، ونىڭ تۇلعاسى ەل اراسىندا اسقاقتاپ، سۇيىسپەنشىلىككە بولەنەدى. ءسۇيىنباي اقىن ەلدىڭ قامىن ويلاعان سىپاتاي ءبيدىڭ قازاق ەلىنىڭ بىرلىگى مەن جەرى ءۇشىن جۇرگىزگەن ساياسي، مامىلەگەرلىك قىزمەتىن اسا جوعارى باعالاپ ءوز جىرىندا بىلايشا توگىلدىرە سيپاتتايدى: سىپاتاي دۋلاتتاعى ەر كىسى ەدى، اقىلى دارياداي كول كىسى ەدى. جانىستان ءوتىپ كەتكەن ءازىز تولە، سەڭكىباي، شويبەكپەنەن تەڭ كىسى ەدى. تاريحي دەرەك، تاريحي مالىمەت، ءارى تاريحي قۇجاتقا سۇيەنە وتىرىپ، جامبىل بابامىز سىپاتايدىڭ ەرلىگىن تانىدى، نار تۇلعاسىن كورسەتەتىن قاسيەتىنىڭ ارنالارىن سيپاتتادى. كىمىڭ بار سىپاتايداي توڭىرەكتە، ارعىماق مىنگىزەدى ات كەرەككە. ەرلىگى مەن جومارتتىعى جاننان اسقان، پايداسى ءتيىپ جاتىر كۇندە كوپكە. كىم ماقتاماس قايىرىمدى ەر سىپاتايدى، داۋلەتىمەن وراعان الاتاۋدى. قانشا حالىق ارالاپ جۇرسەم-داعى، جالعاندا كورگەنىم جوق ونداي جاندى. سىپاتاي سياقتى ەرلەر زامانىندا بۇرىنعى كەزدەردەگىدەي «قىلىشتىڭ جۇزىمەن، نايزانىڭ ۇشىمەن» ەلدىكتى ساقتاپ قالۋ مۇمكىن ەمەستىگىنە كوزدەرى جەتىپ، كورشىلەس ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى بەيبىت جولمەن – مامىلەگەرلىكپەن ىسكە اسىرۋعا كۇش سالدى. وسى تۇرعىدان الساق، ءحىح عاسىرداعى تاريحي قۇجاتتاردان بەلگىلى بولىپ وتىرعانىنداي، حالقىمىزدىڭ پات­ريوت ازاماتتارى ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن رەسەي، قى­تاي، قوقان حان­دىعى مەن قىرعىز ماناپتارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ارقىلى بەكەمدەپ، ولار­دىڭ اگرەسسيالىق ارەكەتتەرىن تەجەپ، ەل-جۇر­­­تى­مىزدىڭ تىرشىلىگىنە قولايلى جاعداي تۋعىزۋعا، قاۋىپ-قاتەرسىز ءومىر سۇرۋلەرىنە كۇش سالدى. بۇدان باسقا جول دا جوق ەدى، سەبەبى حال­قىمىزدىڭ سانى دا، كۇش-قۋاتى دا، الەۋمەت­تىك، ەكونوميكالىق الەۋەتى دە ءالسىز ەدى. قوقاننىڭ حانى قۇديارعا ايتقانىن مى­سال­عا كەلتىرىپ كورەلىك. ءاي، قۇديار، ساۋداگەر بولساڭ ساتارسىڭ. قاساپ بولساڭ سويارسىڭ، رايىمنان قايتپايمىن، قالىڭدىق باسى ءبىر ءتىللا، بەرەمىن دەپ ايتپايمىن. ءومىرى التىن كورمەگەن، مالدان باسقا بىلمەگەن، كەدەي قايدان تابادى، – دەپ سالىق تولەۋگە مۇرشاسى كەلمەگەن قازاق كەدەيلەرىنە وجەت تە ءادىل سىپاتاي اراشا تۇسەدى. باتىردىڭ حانعا ايتقانىنان سول داۋىردەگى حالىقتىڭ اۋىر تۇر­مىسى كوز الدىمىزعا كەلەدى. قوقان حاندىعى بايىرعى تۇرعىنداردى الىم-سالىقتان، زەكەت سالىپ تىزەگە باسۋدان كوز اشتىرمادى. ولار وزدەرىنەن باسقا قۋاتتى دا قۇدىرەتتى دە كۇش جوقتاي سەزىندى. وسى كەزەڭدە ەلىمىز سولتۇستىكتەن رەسەي پاتشالىعىنىڭ وتارىنا اينالسا، وڭتۇستىك جاقتان قوقان حان­دىعىنىڭ جوسىقسىز ەزىپ-جانشۋىنا تۇسكەن قازاق حالقى ەكى وكپەسىنەن بىردەي سىعىمدالعان كۇي كەشتى. باسقىنشىلار قاناۋدىڭ نەشە الۋان تۇرلەرىن الىپ كەلدى. 1860 جىلى قوقاننىڭ حانى قۇديار: «ۆەر­نىيعا جورىققا شىعام، اينالاسىنداعى قازاقتاردى قاراتىپ الام، قارجى ءبولىپ، قول جينا، قوسىل» دەگەندە، سىپاتاي: «ونداعى ءوز اعايىندارىممەن اتىسپايمىن، شابىسپاي­مىن» دەپ ەلىن كوشىرىپ الىپ كەتكەنى بەلگى­ءلى. بۇل رەسەي پاتشالىعى مەن قوقان حان­دى­عى­نىڭ اراسىندا بولار ايقاستان، ياعني ەكى ءبىر­دەي باسقىنشىدان ءوز ەلىن بەكەر قىرعىنعا ۇشى­راتىپ الماس ءۇشىن، ەلگە قامقور بولعان ازامات سىپاتاي ءبيدىڭ پاراساتتىلىعى، دانالىعى مەن ەرلىگى ەدى. قايىرىمى قاراشاعا سونداي جاقسى، قاندىرار سۋسىنداتىپ قانت پەن شايعا. بايلىق، باقىت تەك ونىڭ ەرلىگىندە، ەرلىكپەن ەل نامىسىن بەردى كىمگە؟ مىنە، وسىنداي الماعايىپ جاعدايدا ­سىپاتاي باتىر قالايدا قان-قاساپقا جول بەرمەۋ جاعىن ويلادى، ەلدى بوسقا قىرىپ الماۋ امالدارىن قاراستىردى. سىپاتاي باتىردىڭ ەرلىك ىستەرى بەلگىلى اقىن شىرىن ماماسەرىكوۆانىڭ «سىپاتاي» اتتى پوەماسىندا دا جىرلانادى. سىپاتاي باتىردىڭ قىرعىزدىڭ باتىرى بايتىكپەن بىرىگىپ قوقان حانىنىڭ وزبىرلىق ارەكەتىنە قارسى سوعىسقانىن جىرعا قوسا وتىرىپ، «وزەنگە اينالدىردى كوپ بۇلاقتى…» دەپ حالىققا پانا بولعانىن، داڭقى اسپاراعا، بۇكىل ۇلى جۇزگە ايگىلى بولعانىن تەبىرەنە جىرلايدى. سىپاتاي باتىردىڭ ەرلىك پەن ورلىككە تولى بەينەسى وسكەلەڭ ۇرپاق جادىندا ساقتالادى.

نۇرلان قۇمار