«ەكى كەمەنىڭ قۇيرىعىن ۇستاعان سۋعا كەتەدى». ەكى كەمەنى قايدام، جاھاندانۋدىڭ داۋىرىندە ءبىر مەزەتتە ەكى نەمەسە ءۇش ەلدىڭ ازاماتتىعىن الىپ، بىرنەشە كەمەنىڭ «قۇلاعىندا وينايتىن» ۇرپاق دۇنيەگە كەلدى. ولار ءتۇرلى ساياسي شيەلەنىستەر بولا قالسا، وتانىنان سىرت اينالىپ كەتە بارماي ما؟ جالپى، قوس ازاماتتىق دەگەن نە؟ وسى قوس ازاماتتىقتى قاي ەلدەر زاڭداستىرعان؟ قازاقستاندا ەكى-ۇش ەلدىڭ ءتولقۇجاتىن ءتوس قالتاسىنا سالىپ العاندار بار ما؟ بار بولسا، ولار كىمدەر؟ ەكى نەمەسە ءۇش ەلدىڭ ءتولقۇجاتىنا يەلىك ەتىپ، الشاڭ باسىپ جۇرگەندەردەن وتانىمىزعا قانداي قاتەر ءتونۋى مۇمكىن؟  

بيپاتريد دەگەن نەمەنە؟ ءسىز قوس ازاماتتىق دەگەندى قالاي تۇسىنەسىز؟ عىلىمي ءھام زاڭدىق تۇرعىدا بۇل ماسەلە قالاي شەشىمىن تابادى؟ حالىقارالىق قۇقىقتا ءبىر مەزگىلدە ەكى نەمەسە بىرنەشە ەلدىڭ ازاماتتىعىن العانداردى «بيپاتريد» دەپ اتايدى-مىس. بۇل ءبيپاتريدتىڭ ەكى ءتۇرى بار. ءبىرىنشىسى – زاڭدى بيپاتريدتىك. كەيبىر ەلدەردە قوس ازاماتتىق مەملەكەتتەردىڭ زاڭناماسىمەن رۇقسات ەتىلىپ، مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەرگە سايكەس زاڭدى دەپ تانىلادى. ماسەلەن، ارگەنتينا، برازيليا، باربادوس، كانادا، پەرۋ، كولۋمبيا، يامايكا، ۋرۋگۆاي، مەكسيكا، پاكىستان، اقش، گەرمانيا، لاتۆيا  مەملەكەتتەرى قوس ازاماتتىقتى زاڭداستىرعان. بۇل ەلدىڭ كەز-كەلگەن ازاماتتارى ءبىر مەزەتتە ەكى نەمەسە ودان دا كوپ مەملەكەتتىڭ ازاماتى اتانۋعا تولىق قۇقىلى. سونداي-اق ىرگەمىزدەگى رەسەيدىڭ ءوزى وزگە ەلدەر تاراپىنان شەكتەۋ قويىلماسا، قوس ازاماتتىقتى بەرۋگە قارسىلىق بىلدىرمەيدى. ەكىنشىسى – زاڭسىز بيپاتريدتىك. جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتەردەن باسقا ەلدەردىڭ ءبارى قوس ازاماتتىقتى قولدامايدى. مىسالى، 2004 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ازاماتتىق تۋرالى» زاڭعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ، قازاقستان ازاماتى وزگە ەلدىڭ ازاماتتىعىن العان جاعدايدا اۆتوماتتى تۇردە قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىنان ايىرىلاتىنى جازىلعان. ءبىراق، زاڭدا وسىلاي كورسەتىلسە دە، ەلىمىزدە زاڭسىز بيپاتريدتىككە ۇمتىلۋ فاكتىلەرى ازايعان ەمەس. ءتىپتى، وسىعان دەيىن زاڭسىز بيپاتريدتىككە قول جەتكىزگەندەر جايلى رەسمي ورىندار ناقتى دەرەكتەر جاريالاعان ەمەس. وسىنىڭ سالدارىنان ارامىزدا قازاقتىڭ ءتولقۇجاتىن ۇستاعانىمەن، جۇرەگى باسقا وتان ءۇشىن سوعاتىن قانشا «قوسمەكەندىنىڭ» بار ەكەنىن بىلمەيمىز. وي كەشىرەرسىز، بيولوگيا عىلىمىندا «قوسمەكەندىلەر» تەرمينىن قۇرلىق پەن سۋدا قاتار تىرشىلىك ەتەتىن جاندىكتەرگە، ياعني باقالارعا باعىتتالا ايتاتىن ەدى عوي. قوس ازاماتتىقتى «قوسمەكەندىلەردى» تەڭەۋ قانشالىقتى ورىندى ەكەنىن بىلمەيمىز. بىلەتىنىمىز، باقا ۋىلدىرىعىن شالشىق سۋعا شاشادى... قازاقستاندىقتار قوس ازاماتتىققا قالاي قول جەتكىزەدى؟ باقا ۋىلدىرىعىن شالشىق سۋعا شاشادى. سول ۋىلدىرىق جەتىلىپ، «يت-بالىققا» اينالادى. يت-بالىق وسە كەلە سۋ مەن قۇرلىقتا قاتار ءومىر سۇرە بەرەتىن باقا بولادى. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ ءقازىر قازاقستاننىڭ بايلارى دا «باقا-عۇمىر» سۇرە باستادى. مەتا.kz سايتىنىڭ جازۋىنشا، ەلىمىزدىڭ ماناپتارى جاپپاي ايەلدەرى مەن كەلىندەرىن اقش-تا بوساندىرۋدى قولعا العان. سۇرانىس بار جەردە تاۋار دا ءوتىمدى. ءتىپتى، اقش-تا ايەل بوساندىرۋمەن اينالىساتىن ارنايى ورتالىقتار جۇمىس جاسايدى ەكەن. ول ورتالىقتار ءبىر كەلىنشەكتى بوساندىرۋدىڭ قۇنىن 20 مىڭ اقش دوللارىنا باعالايدى. از اقشا ەمەس، ارينە، سونىڭ وزىندە بۇعان ەلىمىزدەن كۇنىنە 3-4 ازامات قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ، تەلەفون شالادى-مىس. بۇل اقش-تا مەديسينانىڭ دامىعانىنىڭ بەلگىسى ەمەس، كەرىسىنشە ءبىزدىڭ قالتالىلار وسىنداي وڭاي جول ارقىلى بالالارى مەن ايەلدەرىنە اقش ازاماتتىعىن الىپ جاتىر. ويتكەنى، اقش-تا تۋعان بالا اۆتوماتتى تۇردە سول ەلدىڭ ازاماتى اتانادى. ەگەر دە ونىڭ اتا-اناسى وزگە ەلدىڭ ازاماتى بولسا، بالا 18-گە كەلگەن كەزدە تاڭداۋدى ءوزى جاسايدى. مىسالى، 2010 جىلى تۋرا وسى جولمەن قازاقستاننىڭ 350-دەن، 2011 جىلى 370-تەن استام بالاسى قۇراما شتاتتاردىڭ ازاماتتىعىنا قول جەتكىزگەن.  دەمەك، ءار جىل سايىن 400-گە جۋىق ءسابيىمىز «قوسمەكەندىگە» اينالىپ جاتىر دەگەن ءسوز. شەت ەلدە تۋعان بۇل بالالار ەلشىلىك ارقىلى قازاقستاننىڭ دا قۇجاتىن الا الادى. بۇل بىزدەگى كاملەتتىك جاسقا تولعان ازاماتتاردى بىلاي قويىپ، بەسىكتەن بەلى شىقپاعان بۇلدىرشىندەردىڭ وزىندە قوس ازاماتتىق بار ەكەنىنىڭ بەلگىسى ەمەس پە؟ قوش بول قازاق، سالەم «حاساكەسىتان» «Pew Research Center» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ 2012 جىلعى مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى قازاقستانمەن 4 ميلليون 150 مىڭنان استام ازامات قوشتاسىپ كەتە بارعان. ولاردىڭ 2 ميلليون 130 مىڭى (51 پايىزى) – مۇسىلمان (ياعني كوبى قازاقتار دەگەن ءسوز)، 560 مىڭى (14 پايىزى) – حريستيان جانە ءبىر پايىزعا جەتەر-جەتپەسى (10 مىڭعا جۋىعى) – يۋدەيلەر ەكەن. سول زەرتتەۋگە سايكەس، قازاقستاندىق ميگرانتتاردىڭ 89 پايىزى ەۋروپاعا (ولار -  3 ميلليون 710 مىڭ ادام)، 350 مىڭ ادام (سەگىز پايىز) ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنا، 30 مىڭى – اقش-قا (ءبىر پايىزدان كەم)، 30 مىڭى – تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە قونىس اۋدارعان. كەيبىر ساراپشىلار بۇل ازاماتتاردىڭ بارلىعى دەرلىك شەت ەل اسپاعانىن، تەك سول ەلدەردىڭ ازاماتتىعىن العاندارىن الدىعا تارتادى. ناقتى دەرەك بولماعان سوڭ، بۇل جايدى ىندەتە زەرتتەۋ قيىن بولىپ تۇر. دەسە دە، قازاقتا «جەل تۇرماسا، ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەگەن ءسوز بار. سول «قوش بولعىرلاردىڭ» ورنىن كەشەگى كۇنگە دەيىن شەتتەگى قانداستارىمىز تولتىرىپ كەلدى. ال، ەندى... كوش توقتادى. سودان بولار، ءبىزدىڭ رەسمي ورىندار كەزىندە قازاقستاننان كەتىپ، قايتا كوشىپ كەلىپ جاتقاندار جايلى مالىمەتتەردى ءجيى ايتىپ، «تاقياسىن اسپانعا لاقتىرىپ» جاتىر. ماسەلەن، ولاردىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، وسى ۋاقىتقا دەيىن گەرمانياعا كوشكەن 3 مىڭ نەمىس، ەلىمىزگە قايتىپ ورالىپتى-مىس. شىندىعىنا كەلسەك، گەرمانيا – قوس ازاماتتىققا رۇقسات بەرەتىنىن ەل. تەك، بۇل مەملەكەتتىڭ «قوسمەكەندىلەرى» باسقا ەلدە اسكەري بورىشىن وتەمەسە بولعانى. ەلگە ورالعان نەمىستەردىڭ ناق گەرمانيا ازاماتتىعىنان باس تارتقانىنا كەپىلدىك بەرە الامىز با؟ قوش! ماماندار سىرتقا كەتكەندەردىڭ ورنىن قىتايدان كەلگەن ازاماتتار (قانداستارىمىز ەمەس) باسىپ جاتقانىن ايتادى. بەيرەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ءقازىر ەلىمىزدە 500 مىڭعا جۋىق جۇڭگو تۇرىپ جاتىر. ونىڭ 5 مىڭى ازاماتتىق الىپ ۇلگەرگەن. ولار ازاماتتىققا قازاقتىڭ قىزدارىنا ۇيلەنۋ ارقىلى قول جەتكىزەتىن كورىنەدى (قىتايلار عانا ەمەس، تۇرىك، نەمىس، اعىلشىن، اۋعان، پاكىستاندىق، ت.ب وسى جول ارقىلى قازاقستان ازاماتى اتانۋدا). بۇل ورايدا نەكەگە تۇرۋدىڭ ءوزى بيزنەسكە اينالىپ بارا جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون (شەتەلدىكتەر باسى بوس كەز-كەلگەن ايەلگە اقشا بەرىپ، رەسمي نەكەسىن قيىپ، ازاماتتىق الىپ جاتىر). جۇڭگو ەلى دەموگرافيالىق ءدۇمپۋدىڭ الدىن الۋ ءھام عالامدى ەكونوميكامەن جاۋلاپ الۋ ءۇشىن ءوز ازاماتتارىن الەم ەلدەرىنە جىبەرۋدىڭ ءتۇرلى ايلا-شارعىلارىن ويلاپ تابۋدا. بۇل باعىتتا ءتۇرلى استىرتىن ۇيىمدارى جۇمىس جاسايدى-مىس. ماسەلەن، ول ۇيىمدار شەتەلدىڭ ازاماتى اتانعىسى كەلەتىندەردى قارجىلاندىرادى ەكەن. ەۋروپاعا كوشكەندەردىڭ قورجىنىنا 8-10 مىڭ دوللار، رەسەيگە قونىس اۋدارعانداردىڭ قالتاسىنا 2،5-3 مىڭ دوللار قارجى سالىپ بەرەدى. ال، قازاقستانعا قاتىستى ناقتى دەرەك جوق. ولار «قازاقستاندا تۇراقتى مەكەن-جايعا تىركەلۋ ءۇشىن 100-200 دوللار جەتكىلىكتى دەپ» مىسقىلدايدى ەكەن. راس، تا شىعار... ءبىراق، جۇڭگو ەلى قازاق جەرىنە ازاماتتارىن كوشىرۋدى مىقتاپ قولعا العانىن «حاساكەسىتان حۋاسياو باو» دەگەن (بۇل گازەت قازاقستانداعى جۇڭگو دياسپوراسىنا ارنالعان) گازەت شىعارىپ جاتقانىنان-اق انىق بايقاۋعا بولادى. قازاقستان شەكاراسىنان شىقپاي-اق ازاماتتىق الۋعا بولا ما؟ باي-شونجارلار بەسىكتەن بەلى شىقپاعان بالالارىنا اقش ازاماتتىعىن «سىيعا» تارتىپ جاتىر. جۇڭگو بولسا، قازاق ەلىنە انتالاپ تۇر. ال، ىرگەمىزدەگى رەسەي شە؟ «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەيدى قازاق. قازاقستاندا بيپاتريدتەردىڭ كوبەيۋىنە رەسەي تاراپى دا «قوماقتى» ۇلەس قوسىپ جاتىر. عالامتور بەتتەرىن اشساڭىز «قازاقستان ازاماتى رەسەي ازاماتتىعىن قالاي الادى؟» دەگەن سەكىلدى تالقىلاۋلاردان اياق الىپ ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ سوراقىسى سول، زاڭدىق تۇرعىدا قازاقستان شەكاراسىنان شىقپاي-اق رەسەي ازاماتتىعىن الۋعا بولادى ەكەن. ونى رەسەيدىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى جۇزەگە اسىرادى. جارناماسىنا قاراساڭىز، جاعاڭىزدى ۇستايسىز. وندا ازاماتتىقتىڭ قۇجاتتارىن رەسەيدە گورى، قازاقستاندا راسىمدەۋ جىلدام، ءارى ءتيىمدى ەكەنى جازىلعان. تالاپتارى دا قىزىق... ەگەر دە ءسىزدىڭ اكەڭىز نەمەسە شەشەڭىز رەسەي ازاماتى بولسا، 2002 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن كەيىن رەسەيدەگى ارناۋلى نەمەسە جوو-دا وقىساڭىز، كەزىندە كسرو ازاماتى بولىپ، ءقازىر ەشبىر ەلدىڭ ازاماتىعىن الماعان بولساڭىز رەسەيدىڭ ەلشىلىگىنە باراسىز دا، قىزىل ءتولقۇجاتتى جان قالتاڭىزعا باسىپ شىعاسىز. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ەلىمىزدەگى كەز-كەلگەن ادام رەسەي مەملەكەتىنىڭ ازاماتى بولا الادى دەگەن ءسوز. ولار رەسەي ازاماتتىعىن العاننان كەيىن كوشىپ كەتە مە؟ بۇل سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. ا، ايتپاقشى ورىس تىلىنەن سىناق تاپسىرۋعا مىندەتتىسىز. ول سىناقتىڭ ءوزىن قازاقستانداعى «زنانيە» قوعامدىق قورى وكىلدەرى قابىلدايدى.

قوس ازاماتتىقتى كىمدەر الادى؟ ارينە، بۇل قادامعا قازاق ەلىن وتانىم دەپ ەسەپتەمەيتىن، ونىڭ بولاشاعىنا كۇمانمەن قارايتىندار بارادى. ولار «قازاقستان ازاماتتىعى ماعان وسى ەلدە تۇرۋ ءۇشiن، باسقا ەلدىڭ ازاماتتىعى قورعانىش ءۇشiن قاجەت» دەگەن سانامەن ءومىر سۇرۋدە.  بيپاتريدتەردىڭ دەنى قازاقتان شىققان شەندى مەن شەكپەندىلەر ءھام قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىندامايتىن وزگە دياسپورا وكىلدەرى... ەگەر دە وتانىمىزدا الدەبىر ساياسي شيەلەنىس ورىن الا قالسا، ولار بىزگە وردالى جىلانداي ۋ-ىن توگەدى، يا بولماسا «گۋد باي، Kazakhstan، ءزاي ءجيان، حاساكەسىتان، دو سۆيدانيا، كازاحستان» دەپ قول بۇلعاپ كەتە بارادى. 

اۆتور: قانات بىرلىك ۇلى

"الاش ايناسى"