بۇگىنگى بۇكىل قازاقتى جەرگە قاراتقان جەر كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى، «اۋىل» پارتياسىنىڭ ەكس-توراعاسى، اكادەميك عاني قالييەۆتىڭ كەزەكتى جان اۋىرتار جاپپارقۇلدىق قىلىعىنان بۇرىن بىردەن وسىدان ون ەكى جىل بۇرىنعى وقيعادان باستايىن.
2004 جىلى «قازاق ءۇنى» گازەتىنىڭ (ول كەزدە «جاس قازاق ءۇنى» دەپ اتالادى، ەل ىشىندە «جاس قازاق»دەپ تە ايتا بەرەتىن) پارلامەنتتەگى مەملەكەتتىك تىلگە قارسى شىققان دەپۋتاتتاردىڭ ستەنوگراممالىق ءتىزىمىن جاريالاۋى قالعىعان قازاق قوعامىنا جارىلعان سەنساسيالىق بومبا بولدى. ويتكەنى، قازاق تىلىنە قارسى شىققانداردىڭ 80-90 پايىزى… قازاقتار ەدى… مەنىڭ «مەملەكەتتىك ءتىلدى تابانعا تاپتاعان پارلامەنت تاراتىلۋى ءتيىس!» اتتى ماقالام ەلىمىزدى ءدۇر سىلكىندىرىپ، الماتىدا جازۋشىلار وداعىنا جينالعان زيالى قاۋىمنىڭ سەنات پەن ماجىلىسكە اشىق حات جولداۋىنا سەبەپشى بولدى. ونى كوپتەگەن باسپا ءسوز قۇرالدارى قاتتى قولداپ كەتكەنى بەلگىلى. ءبىزدى قولداعان ءبىرتۋار قالامگەر-قايراتكەر شەرحان مۇرتازا ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقتاندا» «ءوز ەلىندەگى وگەي ءتىل» اتتى ماقالا جاريالاپ: «كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىلگىڭ كەلسە، تەك «جاس قازاق ءۇنى» گازەتىنەن عانا وقىپ، بىلە الاسىزدار» دەسە، قالامگەرلەردىڭ باس باسىلىمى «قازاق ادەبيەتى» گازەتى: «جاس قازاق ءۇنى» ءبىر ماقالاسىمەن-اق ۇيقىداعى جۇرتتى وياتتى» دەپ جازدى. «قازاق ءۇنى» گازەتىنىڭ سول ءبىر عانا ماقالاسى پارلامەنتتى «داۋىس بەرۋ ستەنوگرامماسى سىرتقا شىعارىلماسىن» دەگەن ەرەجە قابىلداۋعا ءماجبۇر ەتتى.
شەراعاڭنىڭ اتالمىش ماقالاسى شىققان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ (باسشىسى ەرجۇرەك ەرجۇمان سمايىل اعامىز ەدى ول كەزدە) سول ءنومىرىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە بەلگىلى جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى: «بۇگىن «جاس قازاق ءۇنى» گازەتىنەن مەن مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن «اۋىل» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى عاني قالييەۆتىڭ پارلامەنتتە قازاق تىلىنە قارسى شىققانىن وقىپ، مەن بۇنداي باسشىسى بار پارتيا قاتارىندا بولا المايتىنىمدى مالىمدەيمىن»-دەپ، پارتيالىق بيلەتىن لاقتىرىپ تاستاپ كەتكەن بولاتىن…
سول كەزدە ءماجىلىس دەپۋتاتى، «اۋىل» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى عاني قالييەۆ ءتورت رەت داۋىس بەرۋدىڭ تورتەۋىندە دە قازاق تىلىنە قارسى شىققان ەدى…
بۇل 2004 جىلى بولعان ءوقيعا-دۇر…
ال ەندى ودان بەرى 12 جىل، ءبىر مەكتەپ بىتىرەتىن ۋاقىتتان ارتىق جىلدار ءوتىپ، قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنە 25 جىل – شيرەك عاسىر وتسە دە، قالييەۆىمىز سول باياعى قۇلدىق سانادان ءالى ارىلماعانىن بۇگىن كوكشەتاۋداعى جەر كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا سالتاناتتى تۇردە مالىمدەدى:
«بىرىنشىدەن، ارينە ءبىز وسى ۇلكەن ماسەلەنى تالقىلاپ وتىرمىز. بىزگە ءبارى قاراپ وتىر. ونىڭ ءبارىن قايتالاپ ايتقىم كەلمەيدى. ال دەگەنمەن، بىزدە وسى كوميسسيانىڭ سوزدەرىن، پىكىرلەرىن حالىق ءتۇسىنۋى ءۇشىن، ءبىز وسى كوميسسيانىڭ ىشىندە ءبىر-بىرىمىزدى ۇعىنىپ، جاقسى ءتۇسىنىپ الۋىمىز كەرەك. مۇقاڭا ايتايىن دەپ وتىرمىن (مۇحتار شاحانوۆ – رەد.) ءبىز سويلەگەندە، مەن مىسالى ءوزىم سويلەگەندە مەنىڭ ايتقان ءسوزىمدى وسى وتىرعان حالىق تۇگەل ۇقسا ەكەن، تۇسىنسە ەكەن دەيمىن. ال ەندى ءبارى ءبىر ءتىلدى مامان بولماعاندىقتان، وسىندا ءار ۇلتتىڭ ادامى وتىر. ونى ەندى ورىسشاسىن ءبىر ايتىپ، قازاقشاسىن ءبىر ايتىپ، قايتالاماي، كەيدە بارىنە ۇعىنىقتى بولسىن دەپ، ورىسشا دا ايتۋىمىزعا بولادى دەپ ويلايمىن. مۇقا، مەن اقىن، جازۋشى بولماسام دا، قازاقشا ءبىر ادامداي-اق بىلەمىن. ال مىناۋ بىرەۋىمىز ورىسشا ايتساق، مىناۋ جارتىلاي ورىس بوپ كەتكەن دەگەن اڭگىمەنى قويۋ كەرەك. ءبىز بىر-بىرىمىزگە سىپايىلىقپەن تۇسىنىسەيىك»، – دەدى عاني قالييەۆ مىرزا. ( “اباي.كز”سايتى).
ابىلاي حاننىڭ ورداسى تىگىلىپ، ءاقان-بىرجاندار الاشقا ءان وزدىرىپ، قازاق ءتىلىنىڭ مارجاندارىن توككەن كورىكتى كوكشە تورىندە «كوممۋنيستەر» ەمەس، «كونگرەسس» ەمەس، «اۋىل» دەگەن ناعىز قازاقى اتتى پارتيانى تالاي جىل باسقارىپ، تالاي جىل پارلامەنتتىڭ پارتاسىن توزدىرعان قازاقتىڭ عالىمى عاني قالييەۆ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىق مەرەيلى جىلىندا قازاق ءتىلىن تاعى دا جەرگە قاراتتى… قازاق ءتىلىن اتتاپ تۇرىپ، تاپتاپ تۇرىپ، قازاقتى جەرگە قاراتتى. ال قالييەۆتىڭ ءوزى قازاقتىڭ بەتىنە ەندى قالاي قارايدى؟ قاراي بەرەدى بۇلك ەتپەي… 2004 جىلدان بەرى قاراپ كەلە جاتىر عوي بۇلار…
قازاق جەرىنىڭ تاعدىرى تارتىسقا ءتۇسىپ جاتقاندا، جەردى ساتۋدان قورعاۋ ورنىنا ءتىلدى ساتا سالعان سابازىڭ وسى – قالييەۆ! ءوزى عىلىم دوكتورى، پروفەسسور، اكادەميك… ت.ب، اتاقتارىن اتان تارتا المايدى… قازاققا ءبىر تيىن پايداسى جوق، تەك زيان كەلتىرىپ كەلە جاتقان بۇنداي اتاقتى عالىمدار بولماسا، جەر كوميسسياسى شەشىم شىعارا الماي كەتسە دە، بۇل كىسىنى كوميسسيادان شىعارۋ كەرەك! جەر كوميسسياسىنىڭ مىندەتى – جەر ماسەلەسىندەگى دۇربەلەڭدى باسۋ بولسا، مىنا كىسى ول ازداي، ءتىل تاعدىرىن تارتىسقا سالىپ، ناعىز دۇربەلەڭنىڭ تۇتانۋىنا وت تاستاپ وتىرعان جوق پا؟ «وسى كوميسسيانىڭ سوزدەرىن، پىكىرلەرىن حالىق ءتۇسىنۋى ءۇشىن» -دەيدى ول. سوندا 5 ادام «حالىق» ەكەن دە، 70 ادام «حالىق» ەمەس ەكەن ول ءۇشىن؟ «ورىسشاسىن ءبىر ايتىپ، قازاقشاسىن ءبىر ايتىپ، قايتالاماي»-دەپ قويادى، كىم سىزگە ەكى تىلدە قايتالا دەپ وتىرعان، ءبىزدىڭ ەلدە ءبىر-اق مەملەكەتتىك ءتىل بار عوي، ول – قازاق ءتىلى! اكادەميك بولساڭىز دا، كونستيتۋسيادا نە جازىلعانىن تۇسىنبەيسىز بە سوندا؟ كونستيتۋسيانىڭ 7 بابىنىڭ 2ء-شى تارماعى ورىس تىلىنە ەكىنشى مەملەكەتتىك ءتىل ستاتۋسىن بەرە المايتىنىن ءسىز تۇيرەمەكشى بولىپ وتىرعان مۇحتار شاحانوۆ باستاعان دەپۋتاتتار ساۋالىنا بەرگەن جاۋابىندا كونستيتۋسيالىق كەڭەس ايقىنداپ بەرگەنىن ەسىڭىزگە سالا كەتۋ دۇرىس بولار… (قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋسيالىق كەڭەسىنىڭ 2007 ج. 23 اقپانداعى № 3 قوسىمشا قاۋلىسى)
جوق، سىزگە دەيىن قازاقشا سويلەپ جاتقاندارعا (جەر كوميسسياسى ءتوراعاسى ب.ساعىنتايەۆتان باستاپ، قانشاما ادام) سول جەردەگى وزگە ءتىلدى ءۇش-تورت مەملەكەتتىك قىزمەتكەر: «ءبىز مەملەكەتتىك ءتىلدى تۇسىنبەيمىز، رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە ايتىپ بەرىڭدەر»- دەدى مە ءبىر رەت؟ كىم ايتتى؟ قازاق جەرىنىڭ تاعدىرى ول ءۇشىن ءپارۋايى پالەك پلاتونوۆ ايتتى ما؟..
«15 جىلدا مەملەكەتتىك ءتىلدى ايۋ دا ۇيرەنىپ الاتىن ۋاقىت بولدى» دەپ، ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ايتقانداي، 25 جىلدا وزگە ۇلتتار مەملەكەتتىك ءتىلدى تۇسىنبەسە، وعان 2004 جىلى پارلامەنتتە «قازاق ءتىلىن ءبىلۋ مىندەتتى» دەگەن باپقا قارسى شىققان سەندەر كىنالى ەمەسسىڭدەر مە؟ مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەسە، مەملەكەتتىك ءتىلدى شيرەك عاسىردان بەرى قاجەتتىلىك ەتە الماعان مەملەكەت كىنالى! بۇل تۋرالى تالاي جازىپ كەلەمىز. كەشە عانا قازاق تىلىنەن ماقۇرىم بولىپ وتىرىپ،قازاق تىلىندەگى ءبىلىم تۋرالى بيلىك ايتپاق بولعان قالتالىلارعا دا قايتالاپ وتكەنبىز. ( «مايمىلدار دا سۇلۋلىق تۋرالى كەڭەس بەرە باستادى…» http://www.qazaquni.kz/؟p=52712 )
بۇل قالييەۆىڭىز مۇزبالاق مۇحتار اعاعا ايباراق قىلىپ قويادى، ودان دا ءوزى جالتاقتاپ وتىرعان بالاسىمەن جاستى باقىتجان ساعىنتايەۆتان ۇلگى الماي ما؟ پرەمەر-مينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ب.ساعىنتايەۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا بارعاندا «ورىسشا ايتىپ بەرىڭىزشى» دەگەن ماڭگۇرت جۋرناليستەرگە «وزدەرىڭ اۋدارىپ الىڭدار» -دەپ، قازاق ۇكىمەتى باسشىلارىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ۇلگى كورسەتكەنىن كەزىندە بۇكىل ب ا ق جازدى عوي. ءوزىمىزدىڭ ەلدە ءۇش ورىس وتىرعانعا رەسەي تىلىندە سويلەيىك دەپ جۇرگەن قالييەۆىمىز 2014 جىلى «اق جول» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى، ءماجىلىس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشيەۆ ءبىر جارىم ميللياردتىق جۇڭگو ەلىنە پارتيالىق دەلەگاسيانى باستاپ بارىپ، قحر ۆيسە-سپيكەرىمەن رەسمي كەزدەسۋدە قازاق تىلىندە… سويلەسكەنىن ەستىسە… جىندانىپ كەتەتىن شىعار…
ەگەر وزىنە ءوزى ەسەپ بەرە المايتىن، نە ايتىپ، نە قويعانىن بىلمەيتىن جاعدايدا بولسا، بۇل كىسىنى سونشالىقتى سۇيرەلەپ نە قىلادى كوميسسيا؟ تاعى بىرنارسەنى ءبۇلدىرىپ، شىكامدى ماسەلەدەن شي شىعارتا بەرگەنشە ، «اقساقال، قويا سالىڭىز، دەمالىڭىز» دەمەي مە… مۇقاڭ باستاعان، دوس، جانۇزاق، مۇقتارلار قوستاعان كوميسسيا مۇشەلەرى كەلەسى وتىرىستا بۇل ماسەلەنى ءبىر جاعىنا شىعارىپ، قازاق تىلىنە قارسى اداممەن بىرگە وتىرمايتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىز…
ال، ەندى بۇل كىسىنىڭ سونداعى شاحانوۆتى شالىپ سويلەيمىن دەپ، شالىق سويلەپ وتىرعانداعى ايتپاعى «حالىق تۇگەل ۇقسا ەكەن، تۇسىنسە ەكەن دەيمىن»-دەيدى عوي كۇيدىرىپ…
قازاق ءتىلىنىڭ جاۋى – مەملەكەتتىك ءتىلدى اتازاڭداعى ءتيىستى تورىنە شىعارماي، بوساعادان سىعالاتىپ كەلە جاتقان ءنومىرى ءبىرىنشى ءسوز – ول باسشى دا، قوسشى دا جاتتاپ العان جاۋدىڭ ءسوزى: «ەلدىڭ بارىنە تۇسىنىكتى تىلدە سويلەيىن» دەگەن ءسوز! ءدال وسى ءسوز كونستيتۋسيانى دا، ءتىل تۋرالى زاڭداردى دا، ەلباسىنىڭ ءتىل تۋرالى زاڭداردىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋدى تاپسىرعان ەرەكشە تاپسىرماسىن دا ورىنداتپاي كەلە جاتقان ءسوز! مەكتەپ بالاسىنىڭ دا ميى جەتەتىن مۇنى ەندى قالييەۆ باستاعان اكادەميكتەرىمىزگە، قاسىموۆ باستاعان مينيسترلەر مەن اكىمدەرگە، دەپۋتاتتار مەن شەنەۋنىكتەرگە ەندى قانشا جىل تۇسىندىرەمىز، حالايىق! ءبىر ەمىن تابايىق تا، ەل دەگەن اتىمىز بار عوي… الدە «ماڭگىلىك ەلمىز» عوي دەپ، ماڭگىلىك داۋعا ۇلاسا بەرە مە مەملەكەتتىك ءتىل؟
ال، اكادەميك مىرزا، ايتپاعىڭىزدى ەندى حالىق ۇقتى – باياعى قازاق تىلىنە قارسى شىققان قالييەۆ سول قۇلدىق سانادا قالىپ قويىپتى.
بۇدان باسقا تۇك تە ۇققان جوق…
قازىبەك يسا،
«قازاق ءۇنى» گازەتى،
ءتۇپنۇسقاداعى تاقىرىپ: قازاقتى جەرگە قاراتقان قالييەۆ جەر كوميسسياسىنان كەتسىن!
