كۇنى كەشە اقتوبەدە ورىن العان قايعىلى وقيعاعا بايلانىستى قازالى وتباسىلار مەن بارشا قازاق ەلىنە قايعىرىپ كوڭىلىمدى ايتقىم كەلەدى. «قىزىل»، «سارى» دەپ جۇرگەندە بىرەۋلەر اكەسىنەن، ەندى بىرەۋ ۇلىنان ايىرىلىپ جاتىر. قاسيەتتى رامازان ايىندا شاحيد بولعان باۋىرلارىمىزدىڭ جاندارى ءجانناتتىق بولسىن! بۇل قالىڭ قازاق قارا جامىلعان كۇن. بۇل بالاقتاعىمىز باسىمىزعا شىعىپ، جاسىرعان اۋرۋمىزدان ءاربىرىمىزدىڭ ولگەن كۇنىمىز. شىندىقتى ەتەككە باسىپ ەمەس، ەردىڭ تىلىنەن الىپ حاقتى قۇداي دەگەن، ءيسى قازاقتىڭ نامىسىنا سىزات تۇسكەن كۇن. جالپى وسى وقيعاعا بايلانىستى ەسكەندىردىڭ مۇيىزىندەي كورىنگەن ءبىرلى-جارىم جانايقايىممەن بولىسسەم.
ۋاحاببيزم – يسلام ەمەس!
ەڭ بىرىنشىدەن حاق ءدىنىمىز يسلامدى جالا مەن جامان ويدان اراشالاپ الۋ، ياعني يسلاموفوبياعا جول بەرمەۋ. الايدا، بۇل جاعدايدى سوڭعى كۇندەردەگى اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى اعىستاردان بايقاعانىمىزداي اركىم ءوز الىنشە، ال ەندى بىرەۋلەر ءوز كورپەسىنە قاراي تارتۋدا. ياعني، كەي قوعامنىڭ بەلسەندىلەرى مەن اتاقتارى ايلىق جەردەن ەستىلەر ابىز ساراپشىلار «اقتوبە» وقيعاسىنا بەرگەن باعالارىندا «تاكفيريست»، «راديكال»، «جيھاديست» دەگەن انىقتامالىقتاردى ايتىپ، «ۋاحاببيت»، «سالافيت» باسقا يت دەپ قوعامدا يسلاموفوبيانىڭ دامۋىنا جول بەرمەيىك دەگەن وزىندىك، ەرەكشە ويلار ايتىپ جاتىر. بۇل ەندى مەن ءۇشىن «سەكس –جيھاد» دەگەن سەكىلدى وكسيۋمورون عانا، كونفورميستىك كوڭىل-كۇيدىڭ بار ەكەندىگى ايقىن، دەگەنمەندە ەشكىمدى ەشكىم قازانشى قىلىپ سايلاعان جوق. 2011-2012 جىلدارى ولار «راديكال»، سىزدەر «بايسالدى» ەندى مىنە سوڭعى جىلدارى ولار «راديكال» عانا ەمەس «تاكفىرشى» بولىپ شىقتى. ءيا مۇمكىن ءبىز توتالدى ەكسپەريمەنتالدى مەملەكەت پەن قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرعان شىعارمىز، الايدا اقتى اق قارانى قارا دەي الاتىندار بار. يسلاموفوبياعا ەشقانداي دا جول جوق، ءبىراق «ۋاحاببيزم» يسلام ەمەس!
مۇمكىندىك
تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق ماسەلە - «كىناسىزدىك پرەزۋمپسياسى»، ياعني ورىن العان تەررورلىق اكتى بويىنشا قۇقىقتىق نورمالار مەن زاڭدىق قاعيداتتار ورىن المايىنشا ەشكىمدى ايىپتاۋعا قۇقىعىمىز جوق. الايدا، «قۇدايعا شۇكىر» رەسمي بيلىك وقيعانى «تەرروريستىك اكتى» دەپ مويىندادى. ياعني، ارنايى سوت شەشىمى بويىنشا قانداي «يت» بولسا دا، تەرروريستىك ۇيىم رەتىندە تانىپ، زاڭدىق قۇرالدار ارقىلى تىيىم سالۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. بەلسەندى قوعام مۇشەلەرى وسى جاعداياتتى دا نازاردان تىس قالدىرماسا ەكەن. ءبىراق، ەرتەڭ «قازاقستاندى ازات ەتۋ اسكەرى» دەگەن لاڭكەستىك ۇيىمنىڭ اڭىز ەمەس اقيقات ەكەنى راستالسا دا تاڭ قالۋعا بولمايدى. الايدا، ىشقىردىڭ «ءبيتىن» سىعىپ الۋعا جاقسى مۇمكىندىك بولىپ وتىرعاندىعى شىندىق.
نەگە اقتوبە؟ نەگە ءبىز؟
جالپى سوڭعى جىلدارى الەمدىك يسلامدىق كەڭىستىكتە گەوساياسي كۇشتەردىڭ باعىت- باعدارلارىن وزگەرتۋىنە بايلانىستى جانە دە نەو-سالافيتتىك (تاكفىرشى، راديكال ت.ب) دوكترينانىڭ جاڭا ەۆوليۋسيالىق كەزەڭدەرىنە وتۋىنە سايكەس الەمدىك مۇسىلماندىقتىڭ قۇلدىراۋى بايقالادى. ياعني، ىشكى اتريبۋتسىز سىرتقى فورمالىق، شابلوندىق قۇندىلىقتارعا يە بولعان «مەحانيكالىق مۇسىلماندىق» دامۋدا. بۇل بۇكىل يسلام مەملەكەتتەرىندە ورىن الىپ وتىرعان جاعداي. دەمەك جاھاندانۋ مەن الەمدىك ۇدەرىستەردىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندەگى قازاقستان دا بۇل قالىپتاسقان جاعدايدان تىسقارى ەمەس. مىنەكەي، وسىنداي ءدىن داعدارىسىنان بۇگىندە «دايش» ، «دجەبحات- ان نۇسرا» سەكىلدى «حاريدجيتتىك» مىنەزدەگى فۋندامەنتالدى راديكال ۇيىمدار پايدا بولۋدا. جانە دە ءبىزدىڭ قانداستارىمىزدا وسىنداي اسىرە ءدىنشىل بۇلىكشىلەر قاتارىنا «جيھاد» ىزدەپ قوسىلىپ، مۇسىلمان «روبوت» بولىپ ورالىپ جاتىر. اسىرەسە ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرىنىڭ ازاماتتارى اراسىندا «نەو-سالافيتتىك» قامىت اسىنعاندار كوپتەپ كەزدەسەدى. بۇل ەرەكشە قۇبىلىستىڭ سەبەبى رەتىندە بىرنەشە فاكتورلاردى اتاۋعا بولادى.
مىسالى، لوكالدى ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرى حالقىنىڭ مەنتالدى بەلگىسى رەتىندە قىزۋقاندىلىق، باتىرلىق پەن ءتاتتى تىلمەن ايتقاندا تەنتەكتىك سەكىلدى مىنەز-قۇلىقتاردى كورسەتۋگە بولادى. ال، ەندى نەوسالافيتتىك گيبريدتىڭ سوڭعى فازاسى رەتىندەگى تاكفىرشى – تەرروريستتىڭ بەلسەندى بەينەسى برۋتالدى، قاتال، ەسەرسوق بولىپ كەلەدى. پسيحولوگيالىق دەڭگەيدە العىشارتتار دايىن دەسە دە بولادى. پوستكولونيالدى كەزەڭنەن «قىلمىستىق مەنتاليتەتتى» ساناسىنا ءسىڭىرىپ، «رەكەتتىك» ەلىكتەۋشىلىكتەر ارقىلى وسكەن ءبىلىمسىز، جۇمىسسىز ازاماتتاردان ادام سۇيگىشتىك قۇندىلىقتاردى الىپ تاستاپ، تەرروريست جاساۋ قيىن ەمەس دەپ ويلايمىن.
جالپى لاڭكەستىك پەن تەرروريستىك قۇندىلىقتاردىڭ قانداي دا بولماسىن ورتادا قانات جايۋىنا، دامۋىنا العىشارت رەتىندە مىناداي سەبەپتەردى اتار ەدىم:
- توتاليتارلىق، اۆتوريتارلىق، كولونيالدىق نەمەسە اتەيستىك كەزەڭدەر سەبەبىنەن پايدا بولاتىن قوعامداعى رۋحاني جانە ينتەللەكتۋالدى داعدارىستار، ناداندىق پەن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردىڭ قۇلدىراۋى.
- ءدىني كوشباسشىلاردىڭ، ۇلگى تۇتار ازاماتتاردىڭ بولماۋى، باعىتتاۋشى قۇرال رەتىندەگى، رۋحاني ولشەم بولاتىن ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ايقىن كەيىپكەردىڭ جوقتىعى.
- الەۋمەتتىك–ساياسي جاعدايلاردان تۋىندايتىن قوعام ىشىندەگى مارگينالدىق پەن ليۋمپەنيزاسيا ۇدەرىسى، تاپتار اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ ۇلعايۋى مەن ازاماتتاردىڭ قالىپتاسقان قۇندىلىقتارعا قارسى مىنەزدەرىنىڭ پايدا بولۋى مەن نيگيليستىك كوڭىل-كۇيلەر.
- بيلىك پەن باسقارۋشى رەجيمدەردىڭ شىنايىلىقتى جوعالتىپ الۋى، جاپپاي جەمقورلىق پەن زاڭنىڭ سەلسوقتىعى، ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى مەن «ەكىلىك ستاندارتتاردىڭ» دامۋى.
وسى جەردە تاعى ءبىر اتاپ كەتەر جاعداي، ەلىمىزدەگى ءبىرقاتار ساراپشىلار كورسەتىپ جاتىرعانداي بيلىكتىڭ التەرناتيۆتى يدەيالار مەن وزىنە قارسى قانداي دا ءبىر فورمادا بولاماسىن تۋىندايتىن وپپوزيسيالىق كۇشتەردى جويۋ ارقىلى، ءدىني سيپاتتاعى وپپوزيسياعا يە بولىپ قالۋى. ءيا، بۇل وتە ابسۋردتى ستاتۋس –كۆو، ءبىز تابيعات تانۋدان بىلەتىنىمىزدەي ەنەرگيا ەشقاشان جوعالمايدى، تەك ءبىر كۇيدەن ەكىنشى كۇيگە وتەدى. ياعني، قوعامنىڭ ءارتۇرلى قاباتتارىنداعى وپپوزيسيالىق كوڭىل-كۇيلەردىڭ سوڭعى ون جىلدىقتاعى ترانفورماسيالانۋلارىنا ءوزىمىز جاعداي جاساپ بەردىك دەگەن ءسوز. نيۋتوننىڭ ديناميكاسىنا ساي ءاربىر كۇش، وزىنە سايكەس قارسى كۇشكە يە بولعاندا عانا تەپە-تەڭدىك پەن ۇيلەسىمدە بولادى. بيلىكتىڭ ءتۇرى مەن كەلبەتىن تولىقتاي كورسەتە الاتىن اينانىڭ بار بولۋى مەن ومىرشەڭدىگى، بۇگىندە بارلىق دامىعان قوعامدار مەن جوعارعى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قالىپتى كۇيى. وپپوزيسيا مەن ميتينگ دەگەن سوزدەر قۇبىجىقتاردىڭ اتى ەمەس، ساياسي كوزقاراستاردىڭ ءپليۋراليزمى بولۋى شارت، مۇنى بارلىعىمىز مويىنداۋىمىز كەرەك. ءال-فارابي مەن كامپانەللا اڭساعان يدەالدى قوعام قۇرا المايتىندىعىمىز شىندىق، دەگەنمەن ءبىزدى وركەنيەتتەردىڭ قاتارىنا جاتقىزباعان باتىسقا دالەلدەيتىن تۇستارىمىز كوپ، الايدا ءبىر-بىرىمىزدى الداپ، ارباپ، توناپ، ءولتىرىپ ول جاعدايعا جەتپەسىمىز انىق.
اقۇداي
