قازاقستان يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ باعىتىندا دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتىڭ الدىندا ۇلكەن ابىرويعا يە بولىپ وتىر. ويتكەنى، ءبىز دەر كەزىندە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپتىق. قولىمىزدا بار يادرولىق قارۋ ارسەنالىنان ءوز ەركىمىزبەن باس تارتتىق. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستانعا دەگەن سەنىم پايدا بولدى. الەم ءبىزدىڭ وسى ىزگىلىگىمىزدى سىيلايدى، - دەپ مالىمدەدى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ گااگاداعى وتاندىق جۋرناليستەرگە ارنالعان بريفينگتە. ەلباسى قازاقستاننىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدا بىرنەشە جاھاندىق باستامالار كوتەرگەنىن اتاپ ايتتى. ەڭ باستىسى، قازاقستاندىق كوشباسشىنىڭ سول باستامالارى الەمدىك دەڭگەيدە قولداۋ تابۋدا. ماسەلەن، جەر جۇزىندەگى 200-دەن استام مەملەكەتتى بىرىكتىرەتىن بۇۇ 29 تامىزدى – حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسىلىق كۇنى دەپ جاريالاپ، ارنايى رەزوليۋسيا قابىلدادى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋعا شاقىرعان ومىرشەڭ باستامالارىنىڭ ءبىرى – 2006 جىلى سەمەيدە قول قويىلعان ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق تۋرالى كەلىسىم. وسى كەلىسىم-ششارتقا قوسىلعان مەملەكەتتەر ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدى جانە ونىڭ كومپونەنتتەرىن، باسقا دا يادرولىق جارىلعىش قۇرىلعىلاردى جاساۋ، ساتىپ الۋ جانە ورنالاستىرۋعا تىيىم سالاتىن مىندەتتەمەلەردى موينىنا الدى. وسىلايشا، ايماق ەلدەرى ساياسي ەرىك-جىگەرىن تانىتۋ ارقىلى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ءتارتىبىن نىعايتۋعا، ايماقتىق جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باتىل قادام جاسادى. ال بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن ەلىمىزگە جاساعان ساپارى كەزىندە نۇرسۇلتان نازاربايەۆتى الەمدى قارۋسىزداندىرۋ ۇدەرىسىنە باسشىلىق ەتۋگە لايىقتى بىردەن-بىر تۇلعا دەپ اتاعان ەدى. مىنەكي، باتىل دا بايسالدى ەلباسىمىز گااگاداعى ءۇشىنشى جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىندە دە ءبىرقاتار باستامالار كوتەردى. اتاپ ايتقاندا، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىم-شارتتىڭ ءجيى-جيى بۇزىلاتىنىن، ونى بۇزعاندارعا ەشقانداي سانكسيا قولدانىلمايتىنىن اشىق ايتتى. بۇل ورايدا ماجبۇرلەگەننەن باسقا امال جوق. سەبەبى، حالىقارالىق قۇقىقتى بۇزعان مەملەكەتتەر ول ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلۋى ءتيىس. «دەگەنمەن، وسىدان 100 جىل بۇرىن بولعان وقيعالار (ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋى – ت.ت.) قايتالانادى دەپ ويلامايمىن. ول ۋاقىتتا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ-جاراق بولعان جوق. ەگەر تاعى ءبىر دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءورتى تۇتاناتىن بولسا، وندا ادامزاتتىق وركەنيەتتىڭ تولىقتاي جويىلىپ كەتۋىنە ءقاۋىپ تونەرى ءسوزسىز. سوندىقتان، بۇل ماسەلەنى بارلىق الەمدەگى مەملەكەتتەر جاقسىلاپ باعامداعانى ابزال. وسىعان وراي، ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ايتىلعان بۇۇ-نىڭ شەڭبەرىندە جالپىعا ورتاق يادرولىق قارۋسىزدانۋ تۋرالى پاكتىنى قابىلداۋ – وزەكتى بولىپ تابىلادى جانە وتە ورىندى دەپ باعالانۋدا»، - دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. پرەزيدەنتتىڭ پايىمداۋىنشا، بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى داۋ-جانجالداردى تايتالاسسىز جانە جاھاندىق سىلكىنىسسىز شەشۋدىڭ ءتيىمدى ەكەنىن ءتۇسىنىپ وتىر. الايدا، كەز-كەلگەن جاعدايدا قانداي دا ءبىر جەكەلەگەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسى باسقالاردان اسىپ تۇرماۋى شارت. سامميتتەردىڭ بولاشاعى جونىندەگى بەيرەسمي پلەنارلىق سەسسيادا ءسوز سويلەگەن نۇرسۇلتان نازاربايەۆ جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردى اراعا 4-5 جىل سالىپ وتكىزۋدى ۇسىندى. ءسويتىپ، مۇنداي تاجىريبەنى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىنىڭ بىرنەشە سەبەپتەرىنە توقتالدى. ول ءقازىر الەمدە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ «قايتا ورلەۋ» ءداۋىرى بايقالىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل ۇدەرىس سەزىمتال تەحنولوگيالار مەن ماتەريالدارعا، يادرولىق لاڭكەستىكتىڭ قاۋىپ-قاتەرىنىڭ ارتۋىنا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. سوندىقتان، ەلباسى يادرولىق لاڭكەستىككە قارسى، ونىڭ ءتۇپ-تامىرىن جويۋعا بىرلەسىپ كۇرەسۋگە شاقىردى. – سونىمەن قاتار، لاڭكەستىككە قارسى جۇرگىزىلگەن ناۋقان مەملەكەتتەردىڭ بەيبىت يادرولىق باعدارلامالارىن، تەحنولوگيا مەن جابدىقتار، تاجىريبە مەن ءبىلىمىن الماسۋ قۇقىن شەكتەمەۋى كەرەك. مىسالى، قازاقستان اەس-لارىنا ارنالعان يادرولىق وتىننىڭ تولىق سيكلىن ءوندىرۋدى جانە اتوم ستانسيالارىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر،- دەدى مەملەكەت باسشىسى. قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە تونەتىن ەڭ ۇلكەن قاتەردىڭ ءبىرى – يادرولىق لاڭكەستىك ەكەندىگى بەلگىلى. ءۇشىنشى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك سامميتىنە قاتىسقان 60-قا جۋىق الەمدىك كوشباسشىلار دا وسى ماسەلەگە زور الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. اتاپ ايتارلىعى، جاھاندىق قاۋىپسىزدىك سامميتەرىندە بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. ويتكەن سەبەبى، بارلىق مەملەكەتتەر ءوز اۋماعىنداعى يادرولىق ماتەريالدار مەن ولاردىڭ قالدىقتارىنا قاتاڭ باقىلاۋ جاساپ وتىرعان جوق. گااگاداعى سامميتتە بۇل ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ، تالقىعا ءتۇستى. ارينە، اتوم مەديسينادا، اسكەري جانە ت.ب. سالالاردا قولدانىلادى. سوندىقتان، باقىلاۋ وتە قاتاڭ جانە ساپالى بولۋى كەرەك. بۇل ورايدا، قازاقستان پرەزيدەنتى ماگاتە سياقتى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ءرولى مەن بەدەلىن ارتتىرۋعا كۇش سالۋ كەرەكتىگىن مالىمدەدى. بۇل جەردە باقىلاۋ ماگاتە سياقتى حالىقارالىق ۇيىم ارقىلى جۇرگىزىلگەنى دۇرىس، سوندا ونىڭ اشىقتىعىنا كەپىلدىك بەرىلەدى،- دەدى ەلباسى. يادرولىق قالدىقتاردى قاتاڭ باقىلاۋدىڭ قازاقستانعا تىكەلەي قاتىسى بار. سەبەبى، بۇرىن اقتاۋ قالاسىندا اتوم ەلەكتر ستانسياسى بولعانى ءمالىم. سول ستانسيادا قولدانىلعان زاتتاردىڭ كەيبىرى ساقتالعان. ەكىنشىدەن، قازاقستان ۋران وندىرۋدەن الەم بويىنشا الدىڭعى ورىنداردىڭ ءبىرىن يەلەنەدى. ياعني، ۋران رۋداسىنىڭ باقىلاۋسىز تاراماۋىن قاداعالاپ وتىرعانىمىز ابزال. ەڭ باستىسى، سامميت سوڭىنان وعان قاتىسۋشى ەلدەر اتوم ماتەريالدارىنىڭ كەيبىر ارام پيعىلدى توپتاردىڭ قولىنا تۇسپەۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇندەۋ جاسادى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ گااگاداعى جيىندا قازاقستاننىڭ تاياۋ شىعىستا يادرولىق قارۋدان ازات جاڭا ايماقتاردىڭ قۇرىلۋىنا قولداۋ بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى. – ءبىز «يادرولىق بەستىك» مەملەكەتتەرىنىڭ ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق تۋرالى كەلىسىم-شارتقا قوسىلعان ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جاعىمسىز كەپىلدىك بەرۋ تۋرالى حاتتاماعا تەزىرەك قول قويىلادى دەپ سەنەمىز،- دەدى ول. ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا، يادرولىق ماتەريالدار قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاھاندىق يندەكسىندە قازاقستان 15ء-شى ورىندا تۇر. ءبىزدىڭ مۇنداي بيىككە كوتەرىلۋىمىزگە ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق، ءتيىمدى زاڭنامامىز جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن جەمىستى كۇرەسىمىز ىقپال ەتتى. سەمەيدەگى يادرولىق پوليگوندى جاۋىپ، الەمدەگى قۋاتى جونىنەن ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان يادرولىق ارسەنالىمىزدان باس تارتقاننان كەيىن، قازاقستان اقش جانە رەسەيمەن بىرلەسىپ پوليگوننىڭ ينفراقۇرىلىمىن تولىقتاي جويدى، - دەدى ن. نازاربايەۆ. وسىلايشا، بۇگىنگى تاڭدا بارلىق مەملەكەتتەردى يادرولىق قارۋسىز الەمگە شاقىرۋدىڭ جاڭا ءبىر پاراعى جازىلدى. ال بەيبىتشىلىكسۇيگىش قازاقستان عالامشارداعى تاتۋلىق پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋ ءبىزدىڭ ءارقايسىمىزعا بايلانىستى ەكەندىگىن تاعى دالەلدەپ بەردى. تاڭاتار تابىن ۇلى