بيىل جىل سوڭىنا قاراي ەكى ۇلكەن داتا اتاپ وتىلەدى. بىرىنەن ەكىنشىسى تۋىنداعان اسا ماڭىزدى وقيعالاردىڭ العاشقىسى – مىزعىماستاي كورىنگەن سوسياليستىك لاگەر ەلدەرىنىڭ باستى ۇيتقىسى بوپ تۇرعان الىپ تا قۋاتتى كەڭەس يمپەرياسىنىڭ ىرگەسىن شايقالتقان قازاق جاستارىنىڭ كوتەرىلىسى. وعان الداعى جەلتوقساندا وتىز جىل تولادى. كەلەسىسى – توتاليتارلىق جۇيەنىڭ كوبەسى سوگىلۋى ناتيجەسىندە كوگەننەن بوساپ، ازاتتىقپەن قاۋىشقان ەلدەر قاتارىندا، ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋى. بيىل جيىرما بەس جىلدىعى تويلاناتىن وسىناۋ تاريحي وقيعا قارالى دا قاستەرلى جاستار تولقۋى باستالعان كۇننەن تۋرا بەس جىل وتكەندە بولدى. ەكەۋى دە قازاق تاريحىنىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە، ەلەۋلى بەلەستەرى. قالاي قارسى الار ەكەنبىز؟
وتىز جىل بۇرىنعى قوس جازبا...
جالىندى جاستاردى ۇلتتىق نامىس الاڭعا الىپ شىققان سوناۋ قاھارلى كۇندەرگى وقيعانىڭ بەيبىت شەرۋ تۇرىندە قالاي باستالىپ، قالاي كوتەرىلىس سيپاتىنا ەنگەنى بۇگىندە بارشاعا بەلگىلى. دەگەنمەن، قاعازدارىمنىڭ اراسىندا ساقتالىپ قالعان ەكى جازبا نەگىزىندە سول كۇندەردى تاعى ەسىمە ءتۇسىرىپ وتىرمىن.
ءبىرى – جاستار دەمونستراسياسىنا قاتىسقان اسحات قۇرمانبەك ۇلى بەلتايەۆ دەگەن ازاماتتىڭ بەرتىندە، كوتەرىلىستىڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا، «ۇلت تاعدىرى» قوزعالىسى باسقارماسىنا اكەپ تاپسىرعان حاتى. حاتىندا ول 1986 جىلعى 17 جەلتوقساندا تۇستەن كەيىن جولداستارىمەن بىرگە الماتىداعى جاڭا (برەجنيەۆ اتىنداعى) الاڭعا كەلگەندەرىندە وزدەرى كۋا بولعان وقيعالاردى بايان ەتكەن. اسكەريلەر، ميليسيونەرلەر مەن حالىق جاساقشىلارى جاستاردى «الاڭعا جىبەرمەي قۋالاپ، ۇرىپ-سوعىپ، قۇلاعانداردى سۇيرەپ اكەتىپ جاتىر ەكەن». سولار بەيبىت قىز-جىگىتتى «تۇياق سەرىپپەيتىن قويداي كورىپ باسىنىپ بارا جاتقاننان كەيىن» بۇلار دا قارسى ارەكەتكە كوشەدى. جاساقشىلاردىڭ «كەيبىرەۋلەرىنىڭ قولىنداعى قارۋلارىن تارتىپ الىپ، قارسىلاسۋعا تۋرا كەلدى» دەيدى ول. سودان، وكىمەت ساقشىلارىمەن شايقاسۋدىڭ بىرەر ۇرەيلى ءساتىن باستان وتكەرىپ، اسحات، اقىرى، قاس قارايعاندا قاسىنداعى ەكى جولداسىمەن جاتاقحاناعا قايتپاق بولادى. «سول كەزدە ساتبايەۆ كوشەسىنە جارىقتارىن ءسوندىرىپ تاستاعان اۆتوبۋستار كەلىپ توقتاپ، ىشىنەن شىققاندار تروتۋارعا ساپقا تۇرىپ جاتتى». بۇلار كوشەنىڭ قاراما-قارسى جاعىنان قاراپ تۇردى. «وكرۋجاەم!» دەگەن بۇيرىقتى ەستىپ»، ولاردىڭ جاساقشىلار ەكەنىن ءتۇسىندى. جاساقشىلار «ساتبايەۆ كوشەسىندەگى قىز-جىگىتتەردى ارت جاعىنان قورشاپ الدى. الاڭ جاقتان كۇشتى پروجەكتورلار ايقاستىرا جارىق ءتۇسىرىپ، جارقىلداپ جاتتى. داۋىس زورايتقىش قوسىلدى دا: «جاستار، سەندەردى مۇندا ناشاقورلار مەن ماسكۇنەمدەر باستاپ كەلدى...» دەگەن سوزدەر ەستىلدى. الاڭ جاق ۋ-شۋ، ازان-قازان داۋىستارعا تولدى. سويلەۋشىنىڭ ءسوزىن قىزداردىڭ شىڭعىرعان داۋىستارى باسىپ كەتتى. ...ءبىز جاتاقحانامىزعا قاراي كەتتىك». ولار جولدا اياعى زاقىمدالعان قۇربىلارىن ەكى جاعىنان سۇيەمەلدەپ ارەڭ ءجۇرىپ بارا جاتقان قىزداردى كورىپ، اۆتوبۋسپەن اۋرۋحاناعا جەتكىزىپ سالادى. ال وزدەرى قايتقاننان كەيىن «الاڭدا نە بولعانىن ەرتەڭىنە ەستىدىك» دەيدى ول. قورشاۋدان قاشىپ قۇتىلعان جىگىتتەردىڭ ايتۋىنشا، «الاڭعا جاستاردىڭ ءبارىن وتكىزىپ جىبەرىپ، قورشاپ العان سوڭ، سولداتتار ولاردى كۇرەكپەن، تەمىرمەن، دۋبينكالارمەن ۇرا باستاعان. كەيبىر جىگىتتەر سولداتتاردىڭ سۋىق قارۋلارىن تارتىپ الىپ، وزدەرىنە سىلتەپتى. سوندا اسكەريلەر قارسىلىق كورسەتكەندەردى اياۋسىز ۇرىپ-سوعىپ، تەپكىلەگەن، ماشينالارعا تيەپ، قالانىڭ سىرتىنا اپارىپ تاستاعان» كورىنەدى. سونداي قاتىگەزدىكتەر سالدارىنان كوپ جاس مۇگەدەك بولىپ قالعان. وقيعا باسىلعاننان كەيىن جۇمىستان، وقۋدان، جاتاقحانالاردان شىعارىپ قانا قويماي، «ۇندەرىڭدى شىعارماڭدار، كوزدەرىڭدى جوعالتىڭدار، قالادان كەتىڭدەر، ويتپەسەڭدەر سوتتايمىز» دەپ قورقىتىپ، استانادان كەتۋگە ماجبۇرلەدى ەمەس پە. جاتاقحانالار قاڭىراپ بوس قالدى». وسىلاردى ايتا كەلە، جەلتوقسانشى جىگىت حاتىن بىلاي اياقتاپتى: «سىزدەر تۇسىنىڭىزدەر، جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقانداردىڭ بارىنە بىردەي ءۇي، اقشا ەمەس كەرەگى. بىزگە كەرەگى – شىنايى شىندىق. ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىمىزدىڭ ءتىلىمىز، ءوزىمىزدىڭ شىندىعىمىز، ءوزىمىزدىڭ قۇقىعىمىز ۇلتتىق سيپاتتا ەمەس. مەنى ءقازىر ويلاندىراتىن نارسە – ءبىزدىڭ ىستەي الماعاندارىمىز بالالارىمىزعا سالماق بولماي ما، ايتپەسە، ءتىپتى، نەمەرەلەرىمىز ماڭگۇرت بولىپ كەتە مە دەپ قاۋىپتەنەمىن».
اسحاتتى وقيعادان جيىرما جىل وتكەننەن كەيىن دە تولعاندىرعان ءجايتتى مەنىڭ قولىمداعى ەكىنشى ايعاق – سول ءدۇبىرلى جەلتوقسان كۇندەرى جوعارعى جاقتارعا جولدانعان حاتتاردىڭ ءبىرى تولىقتىرىپ تۇر ەدى. دۇرىسىندا، حاتتىڭ ءتۇپنۇسقاسى ەمەس، جولما-جول تارجىمەسى. ونىڭ مەنىڭ قولىما تيۋ سىرى مىناداي. وقيعا كەزىندە جوعارعى كەڭەس ءتورالقاسىنىڭ اپپاراتىنا تۇسكەن حاتتاردىڭ بىرەۋىن تەز ورىسشالاپ بەرۋ ماعان تاپسىرىلدى. ءتورالقا ءتوراعاسى توسىپ وتىر، شۇعىل جاساپ، تىكەلەي وزىنە اپارىپ بەرۋىم كەرەك دەلىندى. ماشينكالاعان جولما-جول تارجىمەمنىڭ ءبىرىنشى داناسىن تۇپنۇسقامەن بىرگە ءتوراعاعا الىپ كىردىم. ول اۋدارمانى كوز جۇگىرتىپ شولىپ شىقتى. كوڭىلسىز ۇنمەن «ىزدەپ تابادى عوي» دەي سالدى. بيىك لاۋازىمدى كىسىنىڭ، سىر بەرمەگەنمەن، قوبالجۋلى ەكەنىن اڭدادىم. (تاعى بىرنەشە كۇننەن كەيىن مەن ونىڭ الدىنا ءوزىمنىڭ اپپارات پارتيا جينالىسىندا سويلەگەن «بەيساياسي» ءسوزىم ءۇشىن «ۇلتشىل» اتانىپ، باسىما بۇلت ۇيىرىلگەن جاعدايىما بايلانىستى باردىم، سوندا ول كىسى مەنىڭ ءسوزىمنىڭ ءماتىنىن تالداي وتىرىپ، احۋالدىڭ اۋىرلىعىن، جوعارى لاۋازىمداعى جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردىڭ ماسكەۋدىڭ باقىلاۋىندا ەكەنىن ايتىپ قالدى.) حاتتىڭ تارجىمەسى ارنايى ورگانعا جىبەرىلەتىن شىعار دەپ ىشتەي ويلادىم. سولاي بولدى ما، جوق پا – بىلمەيمىن، بالكىم، كەلەشەكتە سول حات زەرتتەۋشىلەرگە كەزىگەر، ءساتى تۇسسە، تاعدىرىن انىقتار، حات يەسىنە، ەگەر كەڭەستىك قۇپيا پوليسيا ونى تاپقان بولسا، قانداي شارا قولدانىلعانىن شامالار. الدە انونيم اۆتوردى ىزدەپ تاپقاننان بۇرىن دەموكراتيالىق وزگەرىستەر ورناپ ۇلگەردى مە ەكەن؟ بالكىم، حات يەسىن ىزدەستىرۋ جۇمىسى اياعىنا جەتكىزىلمەگەن دە شىعار...
سوڭىنا «سالەممەن، سارق...» دەپ جازىلعان، ءىس جۇزىندە اۆتورى انىق كورسەتىلمەگەن، رەسپۋبليكا پارلامەنتى باسشىسىنا 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كۇندەرى جولدانعان حاتتىڭ مەنىڭ قولىمدا ساقتالىپ قالعان جولما-جول تارجىمەسى مىناۋ: «ۋۆاجاەمىي توۆاريشش مۋكاشيەۆ سالامات. يا بەسپوكويۋ ۆاس پو نەسكولكيم پريچينام. ۆو-پەرۆىح،، ۆ ناشەم كازاحستانە دۆا گورودا – دۆا وبلاستنىح سەنترا نوسيات يمەنا پرەزرەننىح سارەي. سارستۆو نە پرينەسلو نيچەگو كرومە گنەتا ي ەكسپلۋاتاسيي. ا مى ۋۆەكوۆەچيۆاەم يمەنا ەتيح نەناۆيستنىح ەكسپلۋاتاتوروۆ. ا رازۆە ەتو نە وزناچاەت تو، چتو مى پوددەرجيۆاەم كولونيزاتورسكۋيۋ پوليتيكۋ سارسكوگو پراۆيتەلستۆا. نە وزناچاەت لي ەتو ساموۋنيجەنيە. مى نا سۆوەي زەملە سوۆەرشاەم تاكوە پرەداتەلستۆو. ا ۆەد ەتي گورودا يمەيۋت جە دريەۆنيە كازاحسكيە نازۆانيا. پەتروپاۆلوۆسك – ەتو ناش كىزىلجار، پاۆلودار – ناش كەرەكۋ. دولجنى جە نوسيت ەتي نازۆانيا. يلي مى بويمسيا نازىۆات تاك. بويمسيا گوۆوريت نا سۆوەم يازىكە، بويمسيا پريدەرجيۆاتسيا ناسيونالنىح وبىچايەۆ. پوسكولكۋ پرويزۆەدەنى نا سۆەت بوجي، پرينيجەننو حوديم س جەلانيەم ليش بى جيت. نە يسپولزۋەم پودحودياششيە دليا سەبيا پولوجەنيا ريەۆوليۋسيي ي ناسيونالنوي پوليتيكي ۆەليكوگو لەنينا. بويمسيا داجە پولزوۆاتسيا ستاتيامي كونستيتۋسيي. پوەتومۋ ۋحوديت ۆ نەبىتيە سامو نازۆانيە كازاح. ۆەد كاك موجنو نازۆات توگو، نە زنايۋششەگو كازاحسكوگو يازىكا، كازاحوم. ەتو ۆەد نە كازاح، ا مازاح، درازنيلوۆكا، وبەكت سمەحا. وبەكت وبيدنوي درازني، يرونيي دليا درۋگيح ناسيونالنوستەي. يازىك – ەتو مىسل نارودا، ساموە دراگوسەننوە، ساموە دوروگوە ەگو بوگاتستۆو. ا ناشي دەتي ستىدياتسيا گوۆوريت پو-كازاحسكي، ي داجە نە زنايۋت. ەتو وپرەدەليلو نيەۆەرنوە پراۆلەنيە ناشەگو رۋكوۆودستۆا. ۆمەستە توگو، چتوبى پودنيمات سوبستۆەننىي نارود، ەگو جە پرينيجايۋت. تەرياەتسيا پەرەد درۋگيمي ناسيونالنوستيامي ي سامو پو سەبە وكازىۆاەتسيا پود نوگامي. ۆ ستراحە پەرەد «ۆەليكيم» نارودوم، پوتەريالي ي يازىكا. كونەچنو ي وني زنايۋت ۋنيجات كوگو. مى تاك ي گوتوۆى ۋپاست پەرەد نيمي، ي ۆپرەد بۋدەم، ناۆەرنوە، پادات. پوتومۋ چتو ني ۆ ودنوم ۆىسشەم ۋچەبنوم زاۆەدەنيي نە پروۆوديتسيا ۋچەبا نا كازاحسكوم يازىكە (نەسكولكو ينستيتۋتوۆ ۆ الما-اتە نە ۆ سچەت – ەسلي سموترەت ۆ رامكاح رەسپۋبليكي)، موجنو سكازات، چتو وتسۋتستۆۋيۋت كازاحسكيە دەتسكيە سادى. ا ۆەد ەسلي نە ۋچيت چەلوۆەكا سۆوەمۋ يازىكۋ س دەتسكيح لەت، نيەۆوزموجنو پوتوم ناۋچيت. ساموە پراۆيلنوە، ۆ كاجدوي رەسپۋبليكە دولجەن بىت گوسۋدارستۆەننىم يازىكوم – يازىك وسنوۆنوي، كورەننوي ناسيونالنوستي. ۆسە سوبرانيا، سەزدى، كونفەرەنسيي نادو پروۆوديت نا سۆوەم يازىكە. گوسۋدارستۆەننوە دەلوپرويزۆودستۆو دولجنو ۆەستيس نا كازاحسكوم يازىكە. تولكو توگدا ۆسە پياتنادسات رەسپۋبليك، سوستاۆليايۋششيە سوۆەتسكيي سويۋز، سموگۋت پوستيچ زاۆويەۆانيا ناسيونالنوي پوليتيكي ۆەليكوگو لەنينا. پوتومۋ چتو لەنين گوۆوريل تاك: «مى ۆوسپيتىۆاەم ماسسى ۆ دۋحە وتريسانيا گوسۋدارستۆەننىح پريۆيلەگيي كاكوي بى تو ني بىلو ناسيي». ا ۆ نىنەشنەي وبستانوۆكە پو ۆسەي سترانە رۋسسكيي يازىك ستال وبيازاتەلنىم گوسۋدارستۆەننىم يازىكوم (رازۆە ودنو ەتو نە پريۆيلەگيا؟). ەست راۆەنستۆو نا سلوۆاح، نا دەلە نەت نيكاكوگو راۆەنستۆا. ناشا سۆوبودا پوتەريانا س تەح پور، كاك پريسوەدينيليس ك روسسيي. ناشا سۆوبودا وستالاس پود ساپوگامي رۋسسكيح كازاكوۆ. پوتومۋ چتو منوگيە نىنەشنيە رۋسسكيە ۆەد ياۆليايۋتسيا پوتومكامي تەح كازاكوۆ. يح وتسى، ستويلو ودنومۋ كازاحۋ ۆويتي ۆ يح دەريەۆنيۋ، زاگونيالي يح سوباكامي ي ۋبيۆالي. زنايا پودوبنىە ۆەششي، و كاكوي درۋجبە موجنو گوۆوريت؟ و كاكوي سۆوبودە؟ گلاۆنوي سەليۋ رۋسسكوگو سارستۆا بىلو ۋنيچتوجەنيە كازاحوۆ كاك ناسيونالنوستي. پوەتومۋ ونو وتكرىۆالو رۋسسكيە شكولى، حوتەلو، چتوبى كازاحسكيە دەتي زابىلي سۆوەگو يازىكا ي ستالي رۋسسكيمي. ا مى نازىۆاەم ەتو پروگرەسسيۆنىم پروياۆلەنيەم. تەح كازاحوۆ، كوتورىە حوتەلي سوحرانيت سۆوەگو يازىكا، نازىۆالي «نيەۆەجدامي». ا وني بىلي ناستوياششيمي پاتريوتامي. ەسلي گوۆوريت ۆ وبششەم، يستوريا سسسر (كوتورايا وبۋچاەتسيا ۆ شكولە) رازۆە نە ياۆلياەتسيا پولنوستيۋ يستوريەي روسسيي؟ ەتو ۆەد يستوريا رۋسسكوگو سارستۆا. ا گدە يستوريا سوبستۆەننوي ناشەي سترانى؟ وچەگو مى وبيازانى زنات جيزنەدەياتەلنوست رۋسسكيح سارەي، ي نە زنات جيزنەدەياتەلنوست كازاحسكيح حانوۆ؟ پوچەمۋ ۆسە ناشي كرۋپنىە بيبليوتەكي نازۆانى يمەنامي رۋسسكيح پيساتەلەي؟ پوچەمۋ يمەنا ناشيح ۆەليكيح اكىنوۆ ي پيەۆسوۆ نە پريسۆوەنى نيكۋدا؟ كوگدا دۋماەش وبو ۆسەم ەتوم، ستانوۆيتسيا بولنو. ۆاجنوي زاداچەي ناشەگو ۆرەمەني ياۆلياەتسيا ۋۆەليچەنيە چيسلەننوستي كازاحوۆ. دليا ەتوگو نەوبحوديمو سوزدات ۋسلوۆيا دليا پريەزدا كازاحوۆ يز-زا رۋبەجا (وسوبەننو يز كيتايا ي مونگوليي). يلي نادو پوزۆات براتيەۆ يز روسسيي، ۋزبەكيستانا، تۋركمەنيي. ۆ ەتوم وتنوشەنيي منوگو رابوت وبرازسوۆىح پروۆودياتسيا ۆ ارميانسكوي سسر. ارميانە، نيكوگو نە ستراشاس، سپوسوبستۆۋيۋت پريەزدۋ سۆويح براتيەۆ يز زارۋبەجنىح ستران. ناستوياششيە پاتريوتيچەسكيە ليۋدي. وني ۋمەيۋت سوحرانيات سۆويۋ ناسيونالنوست. پوەتومۋ ي ۋۆاجايۋت ارميان. كوگدا يا پيشۋ ەتو پيسمو، سلىشۋ، پوستوياننو ۆ رازنىح مەستاح سلۋچايۋتسيا ستىچكي مەجدۋ رۋسسكيمي ي كازاحامي. ەتو وبوسترەنيە س كاجدىم دنەم ۆوزراستاەت. ۆ تاكوە ۆرەميا، كوگدا ۆوزروسلو ناسيونالنوە ساموسوزنانيە ناشەگو نارودا، نەوبحوديمو پرەدپرينيات پراۆيلنىە مەرى. ناپريمەر، ەسلي ۆ رۋدنوم كازاحوۆ 3 پروسەنتا، سلەدوۆاتەلنو، 97 پروسەنتوۆ رۋسسكيح. كاك ەتو موجنو نازۆات كازاحستانوم. كوگدا ۆ رەسپۋبليكە بۋدەت 80-90 پروسەنتوۆ كازاحوۆ، ەتو بۋدەت كازاحستانوم. پود لوزۋنگوم وسۆوەنيا سەلينى، پوكورەنيا كوسموسا ناشا زەمليا وبجيتا ستولكيمي رۋسسكيمي. كاك بى مى ني سكرىۆالي ناسيونالنوگو ۆوپروسا، ەتوت ۆوپروس نىنە وچەن وبوستريلوس، نابولەلو. ۆوزموجنو ەتوگو نە زناەت رۋكوۆودستۆو رەسپۋبليكي. نو مى – پروستىە كازاحي – ەتوگو گلۋبوكو پونيالي. نەوبحوديمو پرينيمات ەنەرگيچنىە مەرى، نە ناپراۆليايا ەتو پيسمو تۋدا-سيۋدا، ي ۆ كونسە كونسوۆ نە تەريايا. ەسلي داجە يسچەزنەت ەتو پيسمو، نە يسچەزنەت پروبلەما. نەدوۆولستۆو ناراستاەت. نە پوچۋۆستۆۋەت ەتو ليش چەلوۆەك سلەپوي ي گلۋحوي. نە نادو جدات وبوسترەنيا وبستانوۆكي ي دۆيجەنيا نارودا، نادو دۋمات و نارودنوي نۋجدە. س پريۆەتوم سارك...»
سەكسەن التىنشى جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى قاھارلى كۇندەر جونىندە تولقي وتىرىپ جازعان حاتىندا بەلگىسىز اۆتور، اڭعارعانىڭىزداي، كوپ كوڭىلىندەگى، ءبىراق سوعان دەيىن ەشكىم اشىق ايتپاعان ماسەلەلەردى كوتەرگەن ەدى. حالقىمىزعا ەزگى مەن قاناۋدان باسقا تۇك تە اكەلمەگەن «قارعىس اتقان پاتشالار» ەسىمىمەن قازاقستاندا ەكى وبلىس ورتالىعىنىڭ اتالاتىنىن ەسكە سالىپ، ولاردىڭ ەجەلگى قازاقى اتاۋلارىن قايتارماۋىمىز – پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىن قولدايتىنىمىزدىڭ بەلگىسى ەمەس پە دەگەن ساۋال تاستاعان. مۇنداي جاعدايدىڭ ساقتالۋى ءوزىمىزدى ءوزىمىز كەمسىتىپ، قورلاۋىمىز بولىپ تابىلماس پا ەكەن دەپ قىنجىلا كەلە، ءوز حالقىمىزعا ءبىز وسىنداي ساتقىندىق جاساپ وتىرمىز دەپ تۇيگەن. سەبەبىن ىزدەگەن. ءسويتىپ ول حاتىندا جەر-سۋىمىزدى قازاقشا اتاۋعا قورقامىز، ءوز تىلىمىزدە سويلەۋگە قورقامىز، ۇلتتىق ادەت-عۇرىپتارىمىزدى ساقتاۋعا قورقامىز دەپ كۇيىنگەن. كۇيىنە كەلە، «ريەۆوليۋسيا قاعيدالارىنىڭ، ۇلى لەنيننىڭ ۇلت ساياساتىنىڭ» ۇلتتىق مۇددەمىزگە سايكەس كەلەتىن ەرەجەلەرىن پايدالانبايمىز، ءتىپتى كونستيتۋسيانىڭ ۇلت مۇددەسىن قورعايتىن باپتارىن قولدانۋعا قورقامىز دەيدى. سونداي جاسقانشاقتىعىمىزدىڭ سالدارىنان قازاقتىڭ ءوزى دە جوعالىپ بارادى دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى. سوسىن ۇلت ءتىلى تاعدىرىنا توقتالادى. ءتىلدىڭ حالىقتىڭ اقىل-ويى، ەڭ قۇندى، ەڭ قىمبات بايلىعى ەكەنىن ايتا كەلە، ءقازىر بالالارىمىز قازاقشا سويلەۋگە ۇيالاتىندى شىعاردى، ءتىپتى بىلمەيدى دە، ال قازاق ءتىلىن بىلمەيتىندى قالاي قازاق دەۋگە بولادى دەپ كۇدەر ۇزە سويلەيدى. «ۇلى حالىق» الدىنداعى ۇرەي سالدارىنان ءتىلىمىزدى جوعالتۋ الدىندا تۇرعانىمىزدى، ءىس جۇزىندە ۇلتتار تەڭدىگىنە قول جەتكىزبەگەنىمىزدى ومىردەگى مىسالدار ارقىلى تالدايدى. مۇنداي جاعدايعا ۇشىراۋىمىزدىڭ سەبەبىن ءبىزدىڭ باسشىلىعىمىزدىڭ ءوز حالقىن كوتەرۋدىڭ ورنىنا، تومەنشىكتەتىپ، ەلدى بۇرىس باسقارۋىندا جاتىر دەپ سانايدى. سىرت ەلدەردەگى اعايىندارعا ەسىك اشۋ كەرەك دەيدى، بۇل ورايدا ارميانداردى ۇلگى ەتەدى. جەرگىلىكتى نەگىزگى حالىقتىڭ ءتىلى مەملەكەتتىك مارتەبە الۋعا تيىستىگىن، بارشا جيىن بىتكەن سول مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزىلۋى كەرەكتىگىن، سوندا عانا لەنيندىك ۇلت ساياساتى كوزدەگەن بيىككە سوۆەت وداعىن قۇرايتىن ون بەس رەسپۋبليكانىڭ دا جەتە الاتىنىن ايتادى. ءوزى جولداپ وتىرعان وسى حاتتى وندا-مۇندا جىبەرىپ اۋرەگە تۇسكەننەن، ءسويتىپ اقىرىندا جوعالتىپ تىنعاننان گورى، شيەلەنىسىپ بارا جاتقان ۇلتتىق ماسەلەنى، حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجدىقتارىن شەشۋ جولدارىن ويلاستىرعان ءجون بولماعىن ايتادى. حات جوعالعانمەن، وزەكتى ۇلت ماسەلەسى جوعالمايدى دەپ قورىتادى...
مىنە، وسىلاي. بيلىكتىڭ وتارشىلدىق ۇسقىنىن ايقىن كورسەتىپ، وتار ەلدە دورەكى كۇشپەن، اسكەريلەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزگەن جازالاۋ، باعىندىرۋ، جۋاسىتۋ شارالارىن ەسكە سالعان جانە وتارشىل وكىمەتتىڭ ۇلت ماسەلەسىن جىلى جاۋىپ قويىپ، رەسپۋبليكامىزداعى جاعدايدى شيەلەنىسكە تىرەگەنىن ايتقان ەكى جازبا. ەكى جازبانى دا ومىرگە اكەلگەن ءبىر سەزىم، بارشامىزعا ورتاق بولۋعا ءتيىس قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەسى، ورتاق تىلەك، ءار ازاماتتىڭ كەۋدەسىن كەرنەگەن ۇلتتىق نامىس...
وتىز جىلعا تاقالعاندا...
جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ دۇرىستىعى مويىندالىپ، قايعىلى ىزدەرىنە قۇرمەتپەن قاراي باستاعان شاقتا تاۋەلسىزدىك دەكلاراسياسى قابىلداندى. ودان ءبىر جىل وتە، مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىز جاريالاندى. ەگەمەن ەل بولعانىمىزعا، مىنە، بيىل جيىرما بەسىنشى جىل. شيرەك عاسىرعا تاقالعان وسىنشا ۋاقىت بويى ەلىمىز قيلى وقيعاعا تولى دامۋ جولىنان ءوتتى. ەكونوميكالىق رەفورمالار جۇرگىزىلدى، قوعامدىق مەنشىك اتاۋلىنى جەكە مەنشىك ىعىستىردى. بازار ەكونوميكاسىن جاساۋ جولىنداعى جاقسىلى-جاماندى وزگەرىستەر ەل ءومىرىن كۇرت وزگەرتتى، جاڭارتتى، جاقسارتتى. الەمدىك دەڭگەيدە تانىلدىق. دەموكراتيانىڭ سالتانات قۇرۋىنا ولشەۋسىز زور ۇلەس قوسقان جەلتوقسانشىلاردىڭ جانكەشتىلىكتەرى قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش تۇرعىزعانبىز. بۇگىندە ولاردىڭ بىرنەشە قوعامدىق بىرلەستىگى بار، جۇرتشىلىقپەن كەزدەسۋلەر وتكىزەدى، ءتۇرلى ماسەلەگە ءوز كوزقاراستارىن ءبىلدىرىپ، ءۇن قوسىپ جاتادى. جانە سول سەكسەن التىداعى كوتەرىلىسكە ساياسي باعا بەرىلۋى قاجەتتىگىن دە ارادىك ەسكە سالىپ قويادى. سوندايدا كوكەيگە بۇل تاريحي تولقۋ شىنىمەن دە شىققان بيىكتەرىمىزدىڭ كولەڭكەسىندە قالا بەرەر مە ەكەن دەگەن وي ورالادى. وسى وي جوعارىداعى حاتتار مازمۇنىنا تاعى ءبىر ءۇڭىلتتى. بۇلاردىڭ وتىز جىلدان كەيىن دە تولقىتۋىنىڭ سىرىن ۇققىم كەلدى. قىزىعى، بۇلار مەنىڭ ءوزىمنىڭ دە سول شاقتاعى ويلارىممەن ءبىر ارنادا توعىسىپ جاتىر ەدى، شاماسى، ماسەلە سول ءبىر ۇندەستىكتە جاتقان شىعار دەپ ۇيعاردىم.
وقيعادان كەيىن اراعا ءبىر اپتا سالىپ وتكەن جوعارعى كەڭەس ءتورالقاسى اپپاراتىنىڭ پارتيا جينالىسىندا مەن وقيعا كۇندەرى ەلگە قورعان بولۋعا ءتيىس ميليسيانىڭ، جان-جاقتان اكەلىنگەن اسكەردىڭ جازالاۋشىلار مەن جۋاسىتۋشىلار دەڭگەيىندەگى ارەكەتتەرىن سىنعا العان ەدىم. ال جاستار قوزعالىسىن تۋعىزعان سەبەپتەردىڭ قاتارىندا قازاق ءتىلىنىڭ مۇشكىل جاعدايىن اۋىزعا العانمىن. ونىڭ ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردە تەك قازاق بالالارى ءۇشىن عانا، ونىڭ وزىندە ساۋات اشۋعا دا جارامايتىن دەڭگەيدە، ءفورمالدى تۇردە وتكىزىلەتىنىنە قىنجىلعانمىن، جاس ۇرپاققا ينتەرناسيونالدىق تاربيە بەرۋدەگى ماڭىزدى شارانى رەسپۋبليكا وقۋ ورگاندارىنىڭ وسىلايشا بۇزىپ، دۇرىس جۇرگىزبەي وتىرعانىن ايتقانمىن. جالپى، بارشا قىزمەتكەرلەر مەن ادامدار ساناسىندا بىر-بىرىنە قاراما-قارسى سەزىمدەردىڭ – ۇلتتىق سيپاتتى كورسەتەتىن ۇلتتىلىق پەن ۇلتتىق شەكتەلۋ بەلگىسى ءتارىزدى ۇلتشىلدىقتىڭ، وتانسۇيگىشتىكتى بىلدىرەتىن پاتريوتيزم مەن شەكتەن شىققان ۇلتتىق استامشىلىق كورىنىسى رەتىندەگى ءشوۆينيزمنىڭ، ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق رەتىندە تۇسىنىلەتىن ينتەرناسيوناليزم مەن ۇلتتىق تامىر اتاۋلىنى مويىندامايتىن كوسموپوليتيزمنىڭ اراسىنا تەڭدىك بەلگىسى قويىلىپ كەتكەنىنە وكىنىش بىلدىرگەن بولاتىنمىن. وكىمەتتىڭ ۇلت ماسەلەسىن جىلى جاۋىپ قويعانىن جوعارىدا جولما-جول تارجىمەسى كەلتىرىلگەن حات يەسى دە اتاعان. سول كەزگى ۇستانىمعا ساي ول دا، مەن دە تال قارماعانداي بوپ، ريەۆوليۋسيا مەن ۇلى كوسەمگە جۇگىنگەن ەكەنبىز.
بارشامىزعا ءمالىم، 1985 جىلعى كوكتەمنەن ومىرىمىزگە جەدەلدەتۋ، جاريالىلىق، قايتا قۇرۋ سىندى ۇراندار ەنە باستاعان، الايدا ءسوز بەن ءىستىڭ الشاقتىعى 1986 جىلى الماتىدا باستالىپ، ەلىمىزدىڭ كوپ ءوڭىرىن شارپىعان جەلتوقسان كوتەرىلىسىن تۋعىزدى. قاسىرەتتى وقيعانى «كىشى وتىز جەتىنشى جىل» ناۋقانىنا ۇلاستىردى. ناۋقان بيلەۋشى پارتيا 1987 جىلدىڭ قاڭتارىندا قايتا قۇرۋدى جاڭا مەملەكەتتىك يدەولوگيا رەتىندە جاريالاعاندا دا بىردەن باسىلا قويمادى. دەگەنمەن، ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن سوڭ، ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا دا دەموكراتيا لەبى ەسىپ، جاڭا ساياسات اشىق الاڭعا شىقتى. جەلتوقسان ماسەلەسى بۇكىلوداقتىق حالىق دەپۋتاتتارى سەزىندە كوتەرىلدى. سوتتالعان جەلتوقسانشىلاردىڭ الدى ورالا باستادى. ءتىل جونىندە زاڭ قابىلداندى. كوڭىل جادىراپ، ەل ىشىندە سەرپىلىس تۋدى. قازاق مەكتەپتەرى جەلىسى كوبەيدى. ودان تاۋەلسىزدىك كەلدى. ەلدىك مۇراتتار اشىق ايتىلىپ، جابىق بوپ كەلگەن تاريح بەتتەرى زەرتتەۋگە ءتۇستى. جازىقسىز جازالانعان ارداقتى ەسىمدەردى اقتاپ، ۇلىقتاۋعا كىرىستىك. نە كەرەك، ۇلتتىق رۋحتى اسقاقتاتىپ، ازاتتىقتىڭ عاجايىپ مۇمكىندىكتەرىنە سۇيسىنەتىن تاماشا كەزەڭ ءورىس الدى.
سوسىن كوڭىل قۇلازىتاتىن باستامالار كوتەرىلدى. بۇلار قازاقشا ساۋاتتارى اشىلماعان، تيىسىنشە، ۇلتتىق مۇددەدەن ماقۇرىم، ەسەسىنە ورىستىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىن ەركىن مەڭگەرگەندىكتەرىن ماقتان ەتەتىن، وزدەرىن الەم ازاماتتارى قاتارىندا سانايتىن، اشىعىن ايتقاندا، پاتشالىق جانە كەڭەستىك يمپەريالار قيلى امال قولدانىپ جۇرگىزگەن پارمەندى ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ قۇرباندارى بولىپ تابىلاتىن توپتار تاراپىنان كوتەرىلدى. ولار سوسياليزم ارباسىنان لىپ ەتىپ كاپيتاليزم ارعىماعىنا اۋىسىپ مىنگەن دە، بازار سۇرانىسىنا سايكەس كەلەتىن، قوعامىمىزدىڭ كەلەشەگى ىسپەتتەنگەن جاڭا تۇرپاتتى كاسىپكەرلەر دارەجەسىنە جەتىپ العان. مىنە سولار اۋەلى پاسپورتتاعى ۇلت تۋرالى گرافانى الىپ تاستاۋعا شاقىردى. ولاردىڭ ويىنشا، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇراتىن اركىم ءۇشىن ۇلتىن مەملەكەت اتاۋىنا سايكەستەندىرىپ، قازاقستاندىق دەپ كورسەتۋ كەرەك كورىنەدى. جۇرت ءدۇر سىلكىنىپ، مۇنداي شالدىر-باتپاققا توسقاۋىل قويعان. الايدا الگى الەم ازاماتتارىنىڭ مويىماي جۇرگىزگەن لوببيستىك ارەكەتتەرىنىڭ اسەرى مە ەكەن، حالىق اسسامبلەياسى وسى «قازاقستاندىق ۇلت» اتالۋ يدەياسىن ەل بىرلىگىن قامتاماسىز ەتەدى دەپ ساناپ، ارنايى دوكترينا جوباسىن جاريا ەتتى. دايەكسىز، زالالدى قۇجات رەتىندە، بۇل دا جۇرتشىلىقتىڭ ەلەۋلى قارسىلىعىن تۋعىزدى. سول شاقتاعى جاعدايعا وراي، كوپپەن بىرگە ماعان دا ارادىك ءوز پىكىرىمدى بىلدىرۋگە تۋرا كەلگەن. وزەكتىلىگىن بۇگىن دە جوعالپاعان سونداعى جازبالارىمنىڭ ءبىرى مىناۋ ەدى...
«ەل بىرلىگىنىڭ شارتتارىن ءدال اجىراتايىق. «قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسى» جوباسىنا مىڭداعان ادام قارسىلىعىن ءبىلدىرىپ، پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆقا اشىق حات جولداعان ەدى، ال اقىن جانە ۇلت قايراتكەرى مۇحتار شاحانوۆ باستاعان كوپتەگەن ازاماتتىڭ بيلىك پەن جۇرتشىلىق نازارىن وسىناۋ وزەكتى ماسەلەگە تاعى ءبىر مارتە اۋدارىپ، بۇدان بۇرىنعى ءتىل اكسياسى مەن اشىق حاتتا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى شەشۋ سيىرقۇيىمشاقتاتىلعان جاعدايدا وزدەرىنىڭ اتاقتى ازاتتىق كوتەرىلىسى باستالعان 17 جەلتوقسان كۇنى اشتىق جاريالايتىندارىن مالىمدەدى.
مۇنىڭ ەشقانداي دا جايباراقات قاراۋعا بولمايتىن احۋال ەكەنى كامىل. ءبىراق وعان ءبىز بىلەتىن بيلىكتىڭ اسا جان اۋىرتا قويمايتىنى، تىپتەن مۇلدەم جايباراقات قارايتىنى انىق. ونى ايتاسىز-اۋ، كەرەك دەسەڭىز، ءتىپتى، «يت ۇرەدى، كەرۋەن كوشەدىنىڭ» كەرىن كەلتىرۋى ابدەن ىقتيمال. الدەكىمدەر اشتىق جاريالادى ەكەن دەپ، العان باعىتىنان سوعان بولا قايتا بەرمەيتىنىن بيلىك باسىنداعىلار كوپتەن كورسەتىپ كەلەدى. «اشتىقپەن قورقىتىپ، ايتقانىن ورىنداتۋعا تىرىسۋ – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ادەتىندە جوق قىلىق» دەگەن جەلەۋمەن، ازاماتتاردىڭ سونداي سوڭعى تۇياق سەرپۋگە بارىپ، ولىمگە باس تىگۋىنە وكىمەت پىسقىرىپ تا قارامايدى. ونداي كوزقاراسىنا تالاي مارتە كۋا بولعانبىز. شەتىن شەشىمىن جاريا ەتىپ، ارنايى مالىمدەمە جاساۋشىلاردىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزى جوعارى ماسەلەنى كۇنى كەشە، ءتىل اكسياسىندا كوتەرگەنىنە دە ەلەڭدەمەگەن. سونى ەسكە العاندا، بيلىك تاپ وسى جولى دا سەسكەنە قويار، ۇيالار، قانداي دا ءبىر وڭ شارا الار دەپ ويلامايمىن...
مەن ءوز باسىم اشتىق اكسياسىنىڭ ورىن الماۋىن قالايمىن. ياعني وكىمەتتىڭ، دەگەنمەن، اشتىق اكسياسىنىڭ الدىن الۋىن قالايمىن. سوندىقتان دا بيلىكتىڭ بار تارماعىنداعى، اسىرەسە پارلامەنتتەگى ازاماتتارعا، كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقپاي وتىرعان جوبانى قابىل العان اسسامبلەيا مۇشەلەرىنە، بۇگىندە ونى قولداپ، جەر-جەردە ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىنا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتكەن بەلسەندىلەرگە قاراتىپ ءوز ويىمدى ايتۋدى جانە مەملەكەتتىك بيلىككە دە، بارشا ەل تۇرعىندارىنا دا ءتيىمدى ۇسىنىس ءبىلدىرۋدى ماقۇل كورىپ وتىرمىن.
بيلىكتەگى، بيلىك تارماقتارىنا تاقاۋ بۋىندارداعى، ىقپالدى قوعامدىق ۇيىمدارداعى مىرزالار مەن حانىمدار، ەگەر ولار شىن مانىندە ادال مەملەكەتشىل بولسا، تاريحي ادىلەتتىلىك ماسەلەلەرىن پارىقتاۋعا شىنىمەن ىقىلاستى بولسا، قازاق ەلى الدىنداعى ازاماتتىق پارىزىن ايقىنداپ الۋدان باستارتپايتىن بولسا، شىنىمەن دە تۋعان حالقى مەن ەلىنىڭ قازىرگى جانە بولاشاق تاعدىرىنا الاڭداپ، جانى اشيتىن بولسا، مىنا جايتكە تەرەڭىرەك وي جۇگىرتۋىن قالار ەدىم...
ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا قازاق جەرىنە جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن يمپەريا چينوۆنيكتەرىنىڭ مىنانداي جايتتەر تۇجىرىمدالعان كاتەحيزيسى بولدى:
1) وتارلارداعى چينوۆنيكتەر وزدەرىن ورىس ەلەمەنتتەرى ەندى-ەندى عانا ەنگىزىلىپ كەلە جاتقان ازيادا تۇرامىز دەمەي، ازيالىق كونە عۇرىپتار مەن ادەپ-ادەتتەر ءالى دە ۋاقىتشا ساقتالۋلى ورىس ايماعىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز دەپ ساناۋعا ءتيىس؛
2) بارلىق جەردە ورىس اتى مەن ورىس مۇددەسى جەتەكشى ورىندا تۇرۋعا ءتيىس، قازاقتاردى ورىس اتىمەن اتالاتىننىڭ بارىنە قۇرمەتپەن قارايتىن رۋحتا ۇستاۋ كەرەك؛
3) قازاقتار ولاردى جاقىن بولاشاقتا، ءتىپتى مۇسىلمان دىنىنە سەنەتىن بولىپ قالسا دا، كادىمگى ورىس شارۋالارى جاسالاتىن ماتەريال رەتىندە عانا قىزىقتىرۋعا ءتيىس؛
4) قازاقتارعا بەرىلەر جول بىرەۋ عانا – نە جالپىيمپەريالىق ازاماتتىق ۇلگىدە ورىستارمەن ءسىڭىسىپ كەتۋ، نە جويىلىپ-جوعالۋ؛
5) ەگەر بۇعان باعىنباۋدى ويعا الاتىندارى بولا قالسا، ولار نە جەر-سۋى جوق قايىرشى بوپ، ءولىپ تاۋسىلادى، نە روسسيا ولارمەن ات-قۇيرىعىن ۇزىسەدى؛
6) مۇنىڭ ءبارىن وتار چينوۆنيگى ءاردايىم ميىندا ۇستاۋ كەرەك، ارتىق-اۋىس اڭگىمە قوزعاماي، دابىرالاتپاي، ىشتەي عانا ءبىلىپ، تاباندى تۇردە جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس.
وتارلارىندا وسىنداي كوزقاراسپەن ارەكەت ەتكەن پاتشالىق اكىمشىلىگى قازاقتاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن ورىستاندىرا الدى، بۇگىندە ولار ۇلى ورىس حالقىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. مونارحيا تاريح ساحناسىنان كەتكەننەن كەيىن، كەڭەس وكىمەتى ونىڭ وتارشىل ساياساتىن اشكەرەلەپ، ءا دەگەندە قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىن قولعا الدى. الايدا، كوپ ۇزاماي-اق، قازاق ەلىن جاڭاشا وتارلاۋ جانە قازاقتاردى جاڭا تۇرپاتتا ورىستاندىرۋ ماقساتىن كوزدەدى. ءتاتتى دە الدامشى ۇراندارىن العا تارتىپ، نەويمپەريالىق سارا جولعا ءتۇستى. ولار كوپ ناتيجەگە قول جەتكىزدى، ناتيجەلەرىنىڭ بىرەگەيى – ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ قۇرباندارىن جاڭا تۇرپاتتى، وزىق ويلى، ينتەرناسيوناليست جاندار رەتىندە دارىپتەپ، اسا ماڭىزدى ساياسي ەليتا دەڭگەيىنە كوتەردى، كۇللى ەل تاعدىرى نەگىزىنەن سولاردىڭ قولدارىنا شوعىرلاندىرىلدى...
كەڭەس وكىمەتىنىڭ قوزعاعىش كۇشى – ريەۆوليۋسيانىڭ القىزىل تۋىن جامىلعان بولشيەۆيزم بولاتىن، ول كۇللى كەڭەستىك رەفورمانى ومىرگە ەنگىزۋشى جانە العا اپارۋشى لوكوموتيۆ ەدى. بولشيەۆيزم ورىستاندىرۋدىڭ «كەڭەس ۇلتى» دەگەن تۇرپاتىن ويلاپ تاپتى، ونىسى الەم قوعامدىق پىكىرىنىڭ سىنىنا ۇشىراعاندا، رايىنان تەز قايتا قويىپ، باسقاشا سايرادى. ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىكتىرىلگەن حالىقتار قاۋىمداستىعىن نوبايلايتىندىقتان، تاريحي شىندىققا كەلىڭكىرەيتىن، سوندىقتان دا كوپشىلىك قارسىلىعىن تۋعىزا قويمايتىن «كەڭەس حالقى» دەپ اتالاتىن تەرميندى ومىرگە ەنگىزدى.
حرۋششيەۆتىڭ ايگىلى ۇرانىندا ايتىلاتىن «كوممۋنيزمگە بارشاعا ورتاق ءبىر عانا ورىس تىلىمەن بارۋ» قاعيداسىن باسشىلىققا العان بولشيەۆيزم جالپاق ەلدە تۇراتىن حالىقتاردىڭ بارشاسىنا ورىس ءتىلىن «ەكىنشى انا ءتىلى» رەتىندە مويىنداتتى. «ادام فاكتورىنا» ەرەكشە ءمان بەردى، «سوۆەت ادامى» تۇلعاسىن دارىپتەدى، «جاڭا ادام تاربيەلەۋ» ماسەلەسىن كۇللى يدەولوگيالىق جۇمىستارىنىڭ وزەگى ەتتى. «ءتۇرى ۇلتتىق، مازمۇنى پرولەتارلىق (سوسياليستىك، تۋراسىن ايتقاندا – ۇلىورىستىق)» مادەنيەت دارىپتەلىپ، ورىس تىلىندە ءتىل اشۋ، وقۋ، جۇمىس ىستەۋ، جالپى، كۇن كورۋ ءۇشىن ورىس ءتىلىن ءبىلۋ قاجەتتىگى جۇزەگە اسىرىلدى.
ورىسشا جاسالعان ادەبيەت پەن ونەر، عىلىم تۋىندىلارى مەن ولاردىڭ اۆتورلارى كەڭىنەن تانىلىپ، يمپەريالىق تۇپكى ماقساتقا قىزمەت ەتۋگە ءتيىستى جەمىسىن بەرىپ جاتتى.
كەزىندە تۋعان ەلىنەن ريەۆوليۋسيا تولقىنى الاستاعان اقگۆاردياشى-ەميگرانتتار وزدەرى ارمانداعان «ءبىرتۇتاس جانە بولشەكتەلمەيتىن روسسيانى» بولشيەۆيكتەردىڭ قۇرعانىن ءستاليننىڭ كوزى تىرىسىندە-اق مويىنداپ، شامپان ىشىسكەن ەدى. بەرتىنگى لەنينشىل-بولشيەۆيكتەر كۇللى حالىقتاردى «ۇلى رۋس بىرىكتىرگەنىن» كەڭەستەر وداعىنىڭ گيمنىنە شەگەلەپ جازىپ، جاڭا تۇرپاتتى «ءبىرتۇتاس جانە بولىنبەيتىن رەسەي» تۋىن اسقاقتاتتى. ەگەر كەزىندە سونداي جاعدايعا جەتۋ ءۇشىن كۇرەسكەن اقگۆاردياشىلاردىڭ كوسەمدەرى سول شاقتا ءتىرىلىپ كەلە قالسا، ءسويتىپ عايىپتان، كەڭەستىك قازاقستان اتالاتىن، كۇللى رەسمي ءومىرى ورىس تىلىنە قۇرىلعان ەلدى كورە قالسا – قۋانعاننان جىلاپ جىبەرەر مە ەدى، قايتەر ەدى...
قۇداي ساقتاپ، مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك. وكىنىشتىسى، بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بيلىگى كەشەگى يمپەريالىق كەڭەس وداعى تاجىريبەسىن ەگەمەن قازاق ەلى اۋقىمىندا تىكەلەي دە، بويامالى الدامشى جولمەن دە قايتالاي باستادى. مۇنداعى ساياسي قۋلىق جايىندا جانە ونىڭ انتيحالىقتىق مازمۇنى حاقىندا ءتىل اكسياسىندا، ەلباسىنا جولدانعان اشىق حاتتا، اشتىق جاريالاۋعا بەل بۋعان ازاماتتاردىڭ مالىمدەمەسىندە جەتكىلىكتى دارەجەدە تۇسىنىكتى ەتىپ ايتىلدى. مەن ءوز تاراپىمنان بۇعان تومەندەگىدەي ءبىرلى-جارىم پايىم قوسپاقپىن.
مەنىڭ ويىمشا، ادىلەتتى جانە ينتەللەكتۋالدى قازاقستان قۇرۋعا اتسالىسىپ ءجۇرمىن دەيتىن ازامات ءاردايىم تاريحتان ساباق الىپ وتىرۋعا ءتيىس. ال شىن تاريح قازىرگى قازاقستاننىڭ وز-وزىنەن وسىنداي كەيىپتە قالىپتاسپاعانىن، ونى سولاي ەتىپ «لەنيندىك ۇلت ساياساتىن» جۇزەگە اسىرۋشىلاردىڭ قالىپتاستىرعانىن، تيىسىنشە، تىلدىك پروبلەمالارعا قازاقتىڭ ءوزى ەمەس، سونىڭ اتىمەن جادىگوي ساياسات جۇرگىزگەن ايار ساياساتكەرلەردىڭ ايىپتى ەكەنىن، دەمەك، ءتىلدىڭ بۇگىنگى تاعدىرى مەن جاساندى ۇلت جاساۋ ماسەلەلەرىنىڭ دە شەشىمى حالىقتىڭ قولىندا ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. حالىق اراسىنا بارىپ، جۇرتتى ورىس ءتىلى نەگىزىندە ۇيىسپاق قازاقستاندىق ۇلت يدەياسىن «ەل بىرلىگى» دەگەن ادەمى سوزدەرمەن ومىرگە ەنگىزۋگە تىرىسىپ جۇرگەن بيلىك قىزمەتشىلەرى حالىقتىڭ ەمەس، حالىقتىڭ شىنايى پىكىرىمەن ساناسا بەرمەيتىن بيلىكتىڭ قامىن ويلاپ ءجۇر. وكىنىشكە قاراي، بۇل سولاي. ولار ءوز ايتقاندارىن حالىققا قايتكەندە مويىنداتىپ، «جەڭۋدى» ماقسات ەتەدى، ويتكەنى جەڭىمپازدىڭ ەشتەڭەگە جاۋاپ بەرمەيتىنىن انىق بىلەدى. ولاردىڭ تاريحتان وزدەرىنشە العان ساباعى سونداي جانە ولارىنىڭ، مويىنداۋ ءلازىم، جانى بار...
قازاق مەملەكەتتىلىگىمىزدى جاڭعىرتتىق دەپ قۋانعان 20-جىلدارى كەڭەس وكىمەتى ونى جاڭاشا اۋىزدىقتادى: پەرمانەنتتى اشتىق ساياساتىمەن كوشپەندى جۇرتتى ۇلتتىق اپاتقا ۇرىندىردى (قازاق 17–18 جج. جالپى مولشەرىنىڭ ءبىر شيرەگىن، 21–23 جج. تاعى ءبىر شيرەگىن، ال 31–33 جج. اشتان قىرىلعانى بار، شەتكە كەتۋگە شاماسى جەتكەنى بار، جارتى سانىن جوعالتتى)، ورتالىقتان، سىبىردەن قازاق جەرىنە كوشىپ كەلىپ، قونىستانۋشىلارعا، قازاق سۇيەگى ۇستىنە جاڭا ءومىر قۇرۋشىلارعا ەسىكتى ايقارا اشىپ قويدى، يندۋستريالاندىرۋ، تىڭ يگەرۋ كەزەڭدەرىندە رەسپۋبليكاعا وزگە جۇرت وكىلدەرىن توپىرلاتا توكتى، الىپ دالانى كونسەنتراسيالىق لاگەرگە اينالدىرىپ، كازارمالىق سوسياليزم كورىگىن قىزدىردى، ازاماتتاردى جازىقسىز ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتتى (كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا 340 مىڭنان استام جازالانعاندار، سونىڭ ىشىندە «ۇلكەن تەررور» جىلدارى 120 مىڭداي سوتتالعاندار مەن 25 مىڭداي اتىلعاندار تاۋەلسىزدىك جىلدارى اقتالدى)، قازاقتىڭ قاسىرەتتى تاريحىن وزگە تۇگىل، وزىنە دە بىلگىزبەدى. سولارى ءۇشىن جالپى كەڭەستىك بيلىك تە، قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۋىرشاق ۇكىمەتى دە ەشقانداي جاۋاپقا تارتىلعان جوق، ولاردىڭ قىلمىسقا پاراپار قىزمەتىنە تاۋەلسىز مەملەكەت تاراپىنان ساياسي باعا بەرىلمەدى. بۇل ءجايت ءبىزدىڭ بۇگىنگى انتيحالىقتىق ناسيحات جۇرگىزۋشىلەرىمىزدىڭ سەنىمىنە سەنىم قوسىپ، بويلارىنا قۋات بەرەتىن ءتارىزدى...
جەر-سۋى مەن حالقى ورتا ازياداعى 1924 جىلعى ۇلتتىق-اۋماقتىق مەجەلەۋدەن سوڭ ءبىر شاڭىراق استىنا توپتاستىرىلعان ۋاقىتتا رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىنەن استامىن قازاق قۇرايتىن. سول كەزدە بيلىكتەگى قازاق ازاماتتارى «1920 جىلى جاريالانۋىن جاريالانعانمەن، شىنايى كەلبەتىنە يە بولا الماعان ۇلتتىق رەسپۋبليكا ءۇشىن ۇدايى كۇرەسۋمەن جۇرگەندەرىن، ەندى، ەكى ولكە جەر-سۋى جۇرتىمەن بىرىگىپ، حالىقتىڭ الپىس سەگىز پايىزى قازاق بولۋى بۇل كۇرەستىڭ اياقتالۋىن كورسەتىپ تۇرعانىن، وسى ءساتتىڭ ونى – ۇلتتىق رەسپۋبليكانى – جاساۋ جولىنداعى جاسامپاز جۇمىستىڭ باستالۋىن بىلدىرەتىنىن» ايتقان ەدى. الايدا وندايدى – شىن مانىندەگى ۇلتتىق رەسپۋبليكانىڭ ورناۋىن قالامايتىن جاڭا تۇرپاتتى وتارشىلدار ولاردى تەز بيلىكتەن تايدىردى...
ورىستاندىرۋ مەن وتارلاۋ ساياساتى جەڭىستى شىڭىنا شىققان ەلۋىنشى جىلدارى قازاق رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ ۇشتەن بىرىنە دە جەتپەي قالدى.
ءتاۋبا، ودان بەرى قازاق دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ ۇدەرىسىن باستان كەشىپ، 1924 جىلعى جاعدايعا سەكسەن بەس جىلدان كەيىن قايتا جەتتى – 2009 جىلى قازاقتىڭ ۇلەس سالماعى بارلىق حالىقتىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن استى. تاعى دا شىن مانىندەگى ۇلتتىق رەسپۋبليكا جاساۋعا قولايلى تاريحي ءسات تۋدى.
شىن مانىندەگى ۇلتتىق رەسپۋبليكا جاساۋعا 1925 جىلى مۇمكىندىك بەرىلمەۋ سەبەبى – شىنايى بيلىك جاڭا وتارشىلداردىڭ قولىندا تۇرعان. ال ەندى شە؟ الەم مويىنداعان مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىز قولدا تۇرعان 2009 جىلى نەلىكتەن ونداي مۇمكىندىكتى پايدالانا الماي وتىرمىز؟
ونىڭ سەبەبىن جاماپ-جاسقاپ، جاسىرۋدىڭ ەندى ەش قيسىنى قالمادى – ماسەلە تاۋەلسىزدىك العان ەلدىڭ بيلىك تۇتقالارىن وتارشىل رەسەي ىرگەتاسىن قالاعان، كەڭەس وداعى ۇستەمەلەي جۇرگىزگەن ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ قۇرباندارى ۇستاپ وتىرعانىندا جاتقان ءتارىزدى. ولار ەلىمىزدى ءىس جۇزىندە ەسكى وتار اۋقىمى مەن احۋالىندا ۇستاۋعا تىرىسۋدا. ارامىزداعى ورىس دياسپوراسىن وتارشىل رەسەيدىڭ بەسىنشى كولونناسىنداي كورەدى. سودان جاسقاناتىن ەمەۋرىن بىلدىرەدى، ولارمەن ساناسۋ كەرەك دەيدى. قالاي بولعاندا دا، ۇلتتىق مەملەكەت جايىنداعى سوزدەن شوشىنۋىنىڭ سەبەبىن ەلىمىزدىڭ «كوپۇلتتىلىعىمەن» تۇسىندىرگىسى كەلەدى.
شىنتۋايتىندا، تالاي جىلعى ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ قۇرباندارى بۇگىنگى كورشىمىزدىڭ وتارشىل ەمەس، دەموكراتياشىل رەسەي ەكەنىن پارىقتاعانى ءلازىم. «ەل بىرلىگىن» قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سولاردىڭ ىعىمەن جاڭا ۇلت قالىپتاستىرۋعا تىرىسۋدىڭ مۇلدەم قاتە جول ەكەنىن ۇققان ءجون بولماق.
بيلىك «مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ كەرەك، وعان ۋاقىت قاجەت» دەگەن تىركەستى جيىرما شاقتى جىل بويى جالاۋلاتىپ، جۇرتتىڭ ساناسىن ۋلاپ ءبىتىردى. ءىس جۇزىندە مەملەكەتتىك ءتىل –دامىعان ءتىل، ول تەك قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدى تىلەيدى. مۇنى ىستەگىسى كەلمەيتىن ورىستانعان ساياسي ەليتا ءتۇرلى قيسىنسىز جەلەۋدى العا تارتىپ، ەلدى ءتۇرلى سىلتاۋمەن الداۋسىراتۋىن جالعاستىرۋدا. ونىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە ماجبۇرلىك تۋدىرۋدى قاپەرىنە دە المايتىن مۇنداي بوس ارەكەتى قارجىنى ءىس جۇزىندە قۇر ىسىراپ ەتە بەرۋگە اپارۋدا، بۇدان ءارى دە تاپ سولاي بولا بەرەرىنە كۇمان جوق. ەگەر تىم بولماسا قارجى-قاراجات سالاسىن، سالىق تولەۋ قىزمەتىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزسە، ودان بارشا بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن مەكەمەنى، سوسىن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇمىس ىستەتسە، مەملەكەتتىك اپپارات پەن ونىڭ بۋىندارىنىڭ كونستيتۋسيالىق تالاپتى ءبىرىنشى بولىپ ورىنداۋىن قامتاماسىز ەتسە – جۇرتشىلىقتىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە سەرپىلىسپەن ويانار ەدى. ءارى، سول مەكەمەلەرمەن قاتىناس جاساۋعا قاجەت ەلۋ-الپىس ءسوز بەن ءسوز تىركەسىن ەشقانداي قارجى شىعىنداماي-اق، لەزدە ۇيرەنىپ الار ەدى. ال قارجىنى مەملەكەتتىك تىلدەن رەسمي قولدانىلۋى ىقتيمال تىلگە تارجىمە جاساۋشىلار قاتارىن دايىنداۋعا جۇمساعان الدەقايدا ءتيىمدى بولماق.
ەل بىرلىگى دوكتريناسىنىڭ جوباسى ءبىر ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قيلى تەكتى جۇرتتىڭ قازاققا قۇرمەت سەزىمىمەن قاراۋىن قامتاماسىز ەتپەيدى، قايتا، قازاقتى ءوز جەرىندە دياسپورا دارەجەسىنە ءتۇسىرىپ، تۋراسىن ايتقاندا، كەمسىتەدى.
ەگەر شىن مانىندە ەل بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن دوكترينا جاساعىمىز كەلسە، وندا، ءبىرىنشى كەزەكتە، حالىقتى قازاقتىڭ قاسىرەتتى تاريحى ارقىلى تاربيەلەۋ شارالارىن جۇيەلى جۇرگىزۋدى ويلاستىرۋ كەرەك. سىرتتان كەلگەن جۇرت، قالاسىن-قالاماسىن، ءىس جۇزىندە قازاقتىڭ تاريحي قۇقتارىنىڭ شەكتەلۋىنە جاناما تۇردە بولسا دا قاتىستى بولدى، تاريحپەن تاربيەلەۋ ولارعا سونى ۇعىنۋعا جاردەمدەسەدى. قازاقتىڭ شىبىنشا قىرىلىپ، ءتىرى قالعانى توز-توز بولىپ بوسىپ كەتۋىنە – الاپات ۇلتتىق اپاتقا ۇرىنۋىنا – قىلمىستى جۇيەمەن قاتار، ونىڭ دەگەنىنە باس شۇلعي بەرگەن قۋىرشاق ۇكىمەتىمىزدىڭ كىنالى ەكەنىن پارىقتاپ، ونىڭ قۇقىقتىق ىزباسار-مۇراگەرى بولىپ تابىلاتىن بۇگىنگى بيلىك وپىنۋ قۇجاتىن قابىلداۋى كەرەك. ول قازاقتىڭ قىزىل قىرعىنعا ۇشىراعانى، شەتەلدەرگە اۋىپ كەتكەنى ءۇشىن حالىقتان كەشىرىم سۇراۋعا ءتيىس، بۇل بۇگىنگى ورالمان جاعدايىنا دۇرىس قاراي الۋ ءۇشىن دە، بوساپ قالعان كەڭىستىككە ورنىققان كەلىمسەك جۇرتقا تاريحي شىندىقتى بىلگىزۋ ءۇشىن دە قاجەت.
اششى شىندىق، قازاق باسىنا تۇسكەن اۋىر تراگەديا بارشا جۇرتتىڭ ساناسىنا جەتكەن جاعدايدا شىن بىرلىكتىڭ العىشارتتارى قامتاماسىز ەتىلەدى. قازاق جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كۇللى جۇرت ەلدىڭ بايىرعى ەگەسىنىڭ تاريحي قۇقتارى قالپىنا كەلتىرىلۋى قاجەتتىگىن ۇعىنادى. مەملەكەت ۇيىستىرۋشى حالىققا قاتىستى تاريحي ادىلەتتىلىكتى ورنىقتىرۋعا سەپتەسۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ دە سىيلى تۇرعىن بولارىن تۇيسىنەدى. تەك قازاق توڭىرەگىنە توپتاسۋ، ءسويتىپ، قازاقتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتىن ءبىر جەڭنەن قول، ءبىر جاعادان باس شىعارا وتىرىپ، بىرلەسكەن كوڭىل-كۇيمەن ورناتۋ – تىنىشتىق پەن بىرلىكتىڭ سەنىمدى كەپىلى بولماق.
ەگەر ەل بىرلىگى دوكتريناسى مىندەتتى تۇردە قابىلدانۋى كەرەك بولسا، وندا ول وسىنداي التىن وزەكتى ارقاۋ ەتۋى ءتيىس. قازىرگى مازمۇنى وعان مۇلدەم كەرەعار بولعاندىقتان، جوبانى كەرى قايتارعان ءجون. سوندا ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ اشتىق اكسياسى باستالمايدى. سوندا كۇللى ەلىن سۇيگەن ازامات ەل بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ باسقا دا اداستىرماس جولدارىن تابۋعا جابىلىپ اتسالىساتىن بولادى. 29 قاراشا 2009 ج.»
حالىق نارازىلىعىن تۇسىنگەن بيلىك بەلگىلى دارەجەدە شەگىنىسكە باردى. ناتيجەسىندە ۇلت قايراتكەرلەرى اشتىق اكسياسىن جاساعان جوق. ۇسىنىلعان قۇجات جوباسى ەل اراسىندا تالقىلاندى. ءسويتىپ، قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرى ەل بىرلىگى دوكتريناسىنىڭ جاڭا نۇسقاسىن جاساۋعا تارتىلدى. اقىرى، 2010 جىلدىڭ كوكتەمىندە جاڭا نۇسقا قابىلداندى. ەسكى ماتىندەگى «قازاقستاندىق ۇلت» دەگەن تەرمين قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جازىلعان قۇجاتتا الىنىپ تاستالعاندىقتان، جۇرت تىنشىعانداي بولدى. الايدا جاڭا ءماتىننىڭ مازمۇنى، شىنتۋايتىندا، ءبىر قاراعانعا ورىندى كورىنەتىن سوزدەرمەن بۇركەمەلەپ، العاشقى جوبادا كوزدەلگەن ماقساتتى دايەكتەپ تۇرعان-تىن. بارشا ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ مەملەكەت يەسى قازاق اينالاسىنا توپتاسۋى قاجەتتىگى ءسوز باسىندا بىردەن جانە ايقىن دا اشىق تۇجىرىمدالماعان. ال ءۇش تاراۋعا ءبولىپ تاراتقان ەل بىرلىگى حاقىنداعى دۇرىس جانە ادەمى پايىمدار استارىندا جورىمالى قازاقستاندىق ۇلتتى جاساۋدىڭ جولدارى بەلگىلەنگەن ەدى. ءبىراق وعان ەشكىم كوڭىل بولمەدى. سوندىقتان دا باسقارۋدىڭ بارلىق بۋىندارىنداعى ۇلتتىق مۇددەگە كەرەعار شارالاردى ەكى سوزگە كەلمەي قولدايتىن ورىس ءتىلدى، ياكي جانى ورىستانعان نەمەسە قۇلدىق سانا شىرماۋىندا قالعان كەڭەسشىلەر مەن اتقارۋشىلار ءىس جۇزىندە دوكترينانى ءبىر جاقتى عانا باسشىلىققا الدى. ءسويتىپ، تىڭ باستامالار نەگىزىندە كۇدىكتى رەفورمالارىن جاساۋعا بىلەك سىبانىپ كىرىسە بەردى. ماسەلەن، دوكترينانىڭ 3ء-شى تاراۋىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارىلىپ، «ونى مەڭگەرۋ اركىمنىڭ پارىزى مەن مىندەتى» ەكەنى ايتىلعان. ول اركىمنىڭ «جەكە باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن قوعامدىق ومىرگە اتسالىسۋداعى بەلسەندىلىگىن ايقىندايتىن ۇمتىلىسى مەن ىنتالانۋىنا اينالۋى قاجەت. بۇل – شەشۋشى باسىمدىق،
