«ءبىراز ءسوز قازاقتىڭ ءتۇبى قايدان شىققانى تۋرالى» - ابايدىڭ تاريحي تانىمىنىڭ ورەسى مەن ءورىسىن تانىتاتىن قازاق حالقىنىڭ ءتۇپ نەگىزىنەن دەرەكتەر بەرەتىن زەرتتەۋ. جانرلىق جاعىنان الىپ قاراعاندا تاريحي وچەرك ارنايى زەرتتەۋ ماقالا دەۋگە بولادى. اباي بۇل ەڭبەگىن جازعاندا ونىڭ قولىندا حالقىمىزدىڭ ءتۇپ نەگىزىنىڭ شىعۋ شەجىرەسىنە جول سىلتەيتىن ورىس، جۇڭگو، اراب، پارسى تىلدەرىندە جازىلعان ادەبيەتتەر بولعان. سوندىقتان دا ول ءوزى ءسوز ەتكەن ماسەلە توڭىرەگىندە وي تارقاتقاندا، ادەتتەگىدەي، «مەن بۇل جونىندە بۇدان باسقانى ەستىمەدىم» دەمەيدى، «كورمەدىم» دەيدى.
ال، اباي قولدانىسىنداعى «كورمەدىمنىڭ» «وقىمادىمدى» الماستىرىپ تۇرعانى وزىنەن-وزى تۇسىنىكتى. سونداي-اق ونىڭ: «ءدىن يسلامعا كىرە الماي قالعان، وسى كۇندە كۇنشىعىس سىبىرىندە قازاقتىڭ اعايىندارى بار»، «ەنيسەيسك گۇبىرنەدە مينۋسينسكى ۋەزدە «ياساشىناي تاتار» اتىندا حالىق بار»، «سول قىرعىزداردى قىتايلىقتار «برۋت» دەپ اتايدى»، «ابىز»، دەمەك، اۋەلدە شامان دىنىندەگىلەردىڭ ءوز موللاسىنا قوياتىن اتى ەكەن»، «سول ارابتار كوشپەلى حالىقتاردى «حيباي» دەپ، «ءحۇزاعي» دەپ اتاپتى»، «بۇلاناي دەپ گيمالايدى ايتقانى ما، ۇندۇكەش تاۋى ما؟» تارىزدەس سول كەز تۇگىلى وسى زاماننىڭ وقىعان قازاعىنىڭ ءوزىنىڭ ءبارىنىڭ بىردەي ويلاسا ويىنا، جازسا قالامىنا ىلىنە بەرمەيتىن، عىلىمي ءمانى مول كوپتەگەن دەرەكتەرى دە، جوشى مەن شاعاتاي ۇرپاقتارىنىڭ ءاتى-جونىنىڭ جانە ولار بولعان جەردىڭ اتاۋلارىنىڭ دۇرىس كورسەتىلىپ، وقيعالاردىڭ ءدال بەرىلۋى دە اقىننىڭ جازبا ماتەريالدارعا سۇيەنگەنىن كورسەتەدى. تەك ءبىر وكىنىشتىسى - اباي «مەن مىنالاردى وقىدىم» دەپ ەش جەردە ايتپاعان. «بابىرنامادان» باسقا «مىنا دەرەكتى مىنادان الدىم» دەپ ەشبىر شىعارمانىڭ اتىن كورسەتپەگەن. سوعان قاراماستان، اباي ماقالاسى — حالقىمىزدىڭ تاريحىن عىلىمي جولعا سالۋ باعىتىندا جاسالعان العاشقى قادامداردىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا ونىڭ ءتول تاريحىمىز ءۇشىن الار ورنى ەرەكشە. مۇنداعى اباي ايتقان ويلار مەن تۇجىرىمداردىڭ عىلىمدىق قۇندىلىعىمەن بىرگە ساياسي الەۋمەتتىك ءمانى دە زور. ەڭبەكتە «ەستە جوق ەسكى مەزگىلدە، موڭعولدان ءبىر تاتار اتالعان حالىق بولىنگەن ەكەن. قىتايلار ونى «تاتان» دەپ جازادى. اسىل ءتۇبى قازاقتىڭ سول تاتار» دەگەن جولدار بار. باس-اياعى ءۇش-اق سويلەمنەن تۇراتىن وسى حابارلامادا، اباي ايتقان، ەستە جوق ەسكى زامانداردا ورتا ازيانى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ تۇتاس تاريحى جاتىر. اباي قانداي شىعارما وقىسىن، نەنى ەستىسىن، سولاردىڭ ىشىنەن قاجەتتىسىن عانا ءسۇزىپ العان دا، ونى ءوز قالىبىنا سالىپ، ءوز ولشەمىمەن ءپىشىپ، ءوز ۇلگىسىندە قولدانعان.
ءتۇپ تامىرى عىلىمي دالدىككە تارتار دەرەكتەردى سوناۋ شالعايداعى شىڭعىس تاۋدىڭ قازاعى اباي قاي تاريحتان، قانداي شىعارمادان وقىپ، ءبىلىپ ءجۇر؟» دەگەن زاڭدى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن اباي زامانىندا باسپا بەتىن كورگەن، بولماسا «قولدان كوشىرىلىپ جۇرتشىلىق اراسىنا تاراۋى مۇمكىن-اۋ» دەگەن تاريحي شىعارمالاردى سارالاۋعا تۋرا كەلەدى. سوندا وي كوزىنە الدىمەن شالىنارى - اقىننىڭ كىتاپ وقۋعا دەن قويعان كەزىندە ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ، عىلىمي ورتاعا كەڭىنەن تاراعان ءراشيد-اد-ديننىڭ «جىلنامالار جيناعى»، حوندەميردىڭ «موڭعولدار تاريحى»، ءابىلعازى ءباھادۇر حاننىڭ «تۇرىك شەجىرەسى» سەكىلدى تاريحي مۇرالار. وسىنىڭ ۇشەۋىندە دە جوعارىدا ايتىلعان تۇرىك تاريحى، تۇرىكتەن تاتار مەن موڭعولدىڭ ءبولىنۋى، ولاردىڭ ءبولىنۋ سەبەپتەرى جان-جاقتى، تولىق جازىلعان.
اباي باسقا دا ەڭبەكتەردى وقىمادى ما ەكەن دەگەن كۇدىك تۋادى. ال ول قانداي ەڭبەك؟ اۆتورى كىم؟ بۇل ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋشىگە «قىتايلار ونى «تاتان» دەپ جازادى» دەگەن سويلەم جولباسشى بولماق. ويتكەنى تاتارلاردى قىتايلىقتاردىڭ «تاتان» دەپ اتايتىنىن مالىمدەۋشىنىڭ قىتايلارعا قاتىسى بار، جۇڭگو ءتىلىن بىلەتىن كىسى ەكەنى حاق. دەمەك، ەندىگى ىزدەنىستىڭ ات باسىن تىرەر جەرى ابايدان بۇرىنعى، نە ونىڭ زامانىنداعى تانىمال سينولوگتار مەن ولاردىڭ ەڭبەكتەرى بولماق. وسى ورايدا كەزىندە ەسىمى رەسەيدە اڭىزعا اينالىپ، اتاعى الەمگە جايىلعان، جۇڭگو ءتىلىنىڭ ايگىلى بىلگىرى، شىعىستانۋشى، چۋۆاش حالقىنىڭ پەرزەنتى ن. يا. ءبيچۋريننىڭ (ياكينف) دارا تۇلعاسى كەز الدىڭىزعا كەلەدى، ونىڭ تەك رەسەيدىڭ عانا ەمەس، بۇكىل الەم شىعىستانۋشىلارىنىڭ قولىنان تۇسپەس كىتابىنا اينالعان، جۇڭگو جىلنامالارى مەن جالپى تاريحىنان (گانمۋدان) تەرىپ اۋدارىپ، 1851 ج. جارىق كورگەن «كونە زامانداردا ورتا ازيانى مەكەندەگەن حالىقتار تۋرالى مالىمەتتەر جيىنتىعى» اتتى ءۇش تومدىق ەڭبەگى ويعا ورالادى. وسى ەڭبەك پەن اباي ماقالاسىن سالىستىرا كەلە اقىننىڭ وسى كىتاپتى وقىعانىنا كوز جەتكىزەمىز. سەبەبى، تۇرىك تاريحىنا، موڭعول-تاتاردىڭ بولىنۋىنە بايلانىستى جوعارىدا ايتقان حوندەميردىڭ دە، ءابىلعازى ءباھادۇرحاننىڭ دا دەرەكتەرى مۇندا جان-جاقتى ايتىلىپ، جۇڭگو دەرەكتەرىمەن سالىستىرىلىپ بەرىلگەن. سونداي-اق سول كەزدىڭ وزگە سينولوگتەرىنىڭ ەڭبەكتەرى جونىندە مۇندا كەڭ ماعلۇمات ايتىلادى. ونىڭ ءبارىن بيچۋرين قىتايدىڭ جالپى تاريحىنان العان ۇزىندىلەردى توپتاپ «گانمۋدەن كوشىرمە» دەگەن اتپەن كىتاپتىڭ سوڭىندا جەكە تاراۋ ەتىپ ۇسىنعان. وسىنىڭ دا: «كيان-دە بيلىگىنىڭ ءتورتىنشى جازى. تاتان سۋن ۇيىنە تارتۋ-تارالعىمەن كەلدى. تاتان ءۇيى (حاندىعى) سولتۇستىك شىعىس موحە ۇرپاعىنىڭ بىرىنە جاتادى. تحان اۋلەتىنىڭ كەزىندە يۋان-حە (807-821 جىلدار ارالىعى) بيلىگىنەن كەيىن تاتاندار ين تاۋىنا (ين-شانعا) كەتتى، سول جىلى يمپەراتورعا تارتۋ اپاردى» (بينۋرين ن. يا. «سوبرانيە سۆەدەنيي و ناروداح، وبيتاۆشيح ۆ سرەدنەي ازيي ۆ دريەۆنيە ۆرەمەنا». - م.-ل.، 1851، 336-6.). تاتان - ن. يا. بيچۋريننىڭ جازۋىندا، تۋنگۋس حالقىنىڭ ءسوزى، كۇركە، لاشىق دەگەن ماعىنانى بەرەدى. تاتاندىقتار - موحەنىڭ ءوزارا بولىنگەن ون التى ايماعىنىڭ ءبىرى. بۇلار كەيىن ەنەسەيلىك قىرعىزدار ورحون، سەلەنگا وزەندەرىن مەكەندەپ وتىرعان ۇيعىرلاردى تالقانداپ، قۋىپ جىبەرگەنىمەن وزدەرى ول ارانى ۇزاق يەلەنىپ تۇرا الماي تاستاپ كەتكەندە، سول قىرعىزداردان قالعان بوس جەرگە باۋىر باسقان بولاتىن.
اباي ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە «قىرعىزعا قىرعىز دەپ ۇيعىر حاندارىنىڭ ءبىرى ات قويسا كەرەك» دەسە، بۇل دا ونىڭ وسى وقيعانى، ياعني قىرعىزداردىڭ ۇيعىرلاردى اتامەكەنىنەن بوستىرىپ، باتىسقا قاراي قۋعانىن بىلەتىندىگىنە ايعاق. حالقىمىزدىڭ كونە تاريحىنىڭ باستاۋىنان مول ماعلۇمات بەرەتىن جۇڭگو جىلنامالارىنىڭ دەرەگىن بيچۋرين اۋدارماسى ارقىلى وقىپ بىلگەن اباي وزىنە ءتان شىنشىلدىقپەن ونداعى ءار جاڭا وي تۇيىندەۋلەرىنە سىن كوزىمەن قاراپ، وي ەلەگىنەن وتكىزگەنى حاق. ونىڭ «موڭعولدان ءبىر تاتار اتالاتىن حالىق بولىنگەن ەكەن» دەپ، ءوزى وقىعان دەرەكتەردەن قورىتىپ وي تۇيگەنىنە قاراعاندا، ءبيچۋريننىڭ جۇڭگو جىلنامالارىنداعى دۋنحۋ مەن حۋننۋ پاراللەلىن حوندەمير مەن ءابىلعازى ءباھادۇر حاننىڭ تاريحتارىنداعى تاتار مەن موڭعول پاراللەلىمەن سالىستىرىپ، دۋنحۋ دەگەنىمىز - تاتار، حۋننۋ دەگەنىمىز موڭعول (بۇل ارادا كونە موڭعول مەن كەيىنگى 12 ع-دا شاڭىراق كوتەرگەن موڭعول يمپەرياسىنىڭ اتىن شاتىستىرۋعا بولمايدى) دەگەن پايىمداۋىن قۇپ العانىن، حۋننۋدان دۋنحۋ، ياعني موڭعولدان تاتارلار ءبولىنىپ شىققان دەگەن تاريحي دەرەكتى اقيقات دەپ مويىنداعانىن كورۋگە بولادى. مۇنىڭ ءبارى اقىننىڭ ءبيچۋريننىڭ ەڭبەگىن شۇقشيا وقىعاندىعىن دالەلدەيدى. قالايدا اقىننىڭ بيچۋرين كىتابىن وقىعانى انىق. ونى اباي ماقالاسىندا كەلتىرىلگەن، جۇڭگو جىلناماسىنان الىنعان دەرەكتەر دە دالەلدەي تۇسەدى. ويتكەنى ول كەزدە اباي پايدالانعان جۇڭگو جىلنامالارىنىڭ دەرەگى تەك بيچۋرين ەڭبەكتەرىندە عانا جازىلعان.
اباي پايدالانعان وسىنداي جۇڭگو دەرەكتەرىنىڭ ءبىرى - ەنيسەي بويىنىڭ قىرعىزدارى جايىندا. ەڭبەكتە اباي ەنەسەيلىك قىرعىزداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى، مەكەن-جايى جونىندە، ولاردىڭ الاتاۋدىڭ بوكتەرىنە قالاي كەلگەندىگى جايىندا ءبىراز قۇندى دەرەكتەر بەرەدى. سولاردىڭ ىشىندە «سول قىرعىزداردى قىتايلار «برۇت» دەپ اتايدى، ەز تاۋاريحلارىندا ونىڭ سەبەبىن، نەلىكتەن قىتايلار «برۇت» دەگەنىن ەش ءبىلدىم دەگەندى كەرمەدىم. ءبىزدىڭ قازاقتار بييسكىدەگى، كۋزنەسكىدەگى قالماقتاردى «بىلەۋىت» دەيدى. مەنىڭ ويىم: «بىلەۋىت»، «برۇت» ءبىر سوزدەن شىققان دەيمىن، و دا قىرعىزدىڭ ءناسىلى بولماعى تاڭ ەمەس» دەگەن تىڭ ماعلۇماتتى دەرەگى مەن «برۇت» سەزىنىڭ شىعۋ توركىنىن تابۋعا ۇمتىلعان عىلىمي بولجامى اسا قۇندى. مۇندا اباي بيچۋريننەن قىتايلىقتاردىڭ قىرعىزداردى «برۇت» (بۇرۇت) دەپ اتايتىندىعى جونىندەگى دەرەكتى العانىمەن، ونىڭ وسى سەزدىڭ توركىنىن انىقتاۋداعى پايىمداۋىن قابىلدامايدى.ءوز بولجامىن ۇسىنادى. ال بيچۋرين بولسا، «برۇت» سەزىنىڭ شىعۋ توركىنىن قىرعىزداردىڭ بۇرىنعى ورنالاسقان تيبەتتىڭ سولتۇستىك شەكاراسىنان ونشا الىس ەمەس، حوتان تاۋىنىڭ شىعىس بەتكەيىندەگى مەكەنىمەن بايلانىستىرادى. وسىدان كەلىپ ونىڭ پىكىرى قىتايلىقتار 4 ع-دا وسى ارانى مەكەندەگەن جۇرتتى بۋلۋ، بولۋ، بوليۋي دەپ اتاعان. وسى اتاۋ مەن «برۇت» (بۇرۇت) اتاۋى ۇندەستىك جاعىنان تۋىسىپ جاتىر دەگەنگە سايادى. مۇنى جانە ول قىرعىزدارعا قىتايلار مەن موڭعولدار بەرگەن ات دەيدى. ءبيچۋريننىڭ وسىلاي دەگەنىنە قاراماستان، ابايدىڭ ءوز بولجامىن ايتۋى، ارينە، ونىڭ بۇل پىكىرگە قوسىلمايتىندىعىنىڭ ايعاعى. قىرعىزداردى قىتايلاردىڭ «برۋت» دەپ اتايتىنى سول كەزدە قازاق اۆتورلارىنان تەك شوقاندا عانا كەزدەسەدى. ءبىراق وندا بۇل ەتنونيمنىڭ ەتيمولوگياسى جونىندە شوقان تاراپىنان ەشتەڭە ايتىلماعان. تەك «بۇرۇت» اتاۋى ورىستاردىڭ قازاقتارعا «قىرعىز» اتاۋىن تاڭعانى سياقتى سىرتتان تاڭىلعان ات بولۋى مۇمكىن، ويتكەنى الگى اتاۋدى قىرعىزداردىڭ وزدەرى بىلمەيدى، ايتساڭ تاڭعالادى دەگەن وزىندىك ويىن عانا بىلدىرەدى. جالپى «برۇت» (بۇرۇت) ءسوزىنىڭ توركىنى، شىنىن ايتساق، ءالى كۇنگە عىلىمي تۇرعىدا انىقتالىپ، باسى اشىلعان جوق. ەڭبەكتە اباي حالقىمىزدىڭ تەگىنە بايلانىستى «ءدىن يسلامعا كىرە الماي قالعان، وسى كۇندە كۇنشىعىس سىبىرىندە قازاقتىڭ اعايىندارى بار. تىلىنەن، ادەتىنەن، تۇسىنەن تۋىسقاندىعى انىق كورىنىپ تۇرادى. اسىرەسە ەنيسەيسكى گۇبىرنەدە مينۋسينسكى ۋەزدە «ياساشىناي تاتار» اتىندا ءبىر حالىق بار. قازاقتى وزدەرىنە اعايىن تۇتادى دەيدى جانە ءبىر تۇقىمداس ەكەندىگىنە كورگەن كىسى تالاسپايدى» دەگەن دەرەك بەرەدى. ابايدىڭ بۇل ارادا «قازاقتى وزدەرىنە اعايىن تۇتادى» دەگەن حابارلاماسىنا قاراعاندا، اتالعان «ياساشىناي تاتارلار» جونىندەگى دەرەكتى جازبا شىعارمالاردان وقىماعان، اۋىزەكى اڭگىمەدەن ەستىگەن سياقتى. اقىنعا ونى ايتقان ارينە، اۋىلداستارى ەمەس، سول ءسىبىر جاعىنان كەلۋشىلەردىڭ بىرەۋى بولۋى كەرەك. بۇل رەتتە ءبىز اباي ءومىربايانىنان ونىڭ اۋلىندا كەزىندە سىبىرگە جەر اۋدارىلىپ بارىپ، سودان قاشىپ كەلىپ پانالاعان قاشقىنداردىڭ بولعانىن بىلەمىز. سول كەزدەگى سىبىردەگى پاتشا اكىمشىلىگىنىڭ چينوۆنيكتەرى سالىق تولەپ تۇراتىن وزگە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى «ياساچنىە ليۋدي»، «ياساچنىە تاتارى» دەپ اتاعان. حالقىمىزدىڭ شىعۋ تەگى جونىندەگى وسى ماقالاسىندا ابايدىڭ كەڭىرەك توقتاپ، مولىراق ورىن بەرەتىنى ارابتاردىڭ باسقىنشىلىق جورىقتارى، ولاردىڭ ورتا ازيا مەن شىعىس تۇركىستاندى جاۋلاپ الىپ، جەرگىلىكتى حالىقتاردى يسلام دىنىنە كۇشتەپ كىرگىزۋى، ولاردىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان ءسالت-داستۇرىن، ادەت-عۇرپىن زورلىقپەن بۇزىپ، وزدەرىنىڭ ءسالت-داستۇرىن، ادەت-عۇرپىن ەندىرۋى سەكىلدى ماسەلەلەر. ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ومىرىندە شەشۋشى رول اتقارعان وسىناۋ ماسەلەلەر جايلى تاريحي دالدىكپەن شىندىق نەگىزدە ءتۇيىندى وي ايتۋ ءۇشىن اقىننىڭ جازبا دەرەكتەرگە سۇيەنگەنى انىق. باسقانى قويعاندا، «سول ۋاقىتتاردا ارابتان بۇل ورتا ازياعا ءدىن يسلامدى ۇيرەتۋشىلەر كەپ اسكەرمەن كەلىپ، حالىقتى جاڭا دىنگە قاراتىپ جۇرگەندە قۇتايبا اتتى كىسى قاشقارعا شەيىن كەلىپ، حالىقتى يسلامعا كوندىرگەندە، بۇلار دا مۇسىلمان بولدىق دەپتى»، - دەپ، اراب ەلىنىڭ جاۋلاۋشىلىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋشىلاردىڭ ءبىرى، اسكەري قولباسشىسى قۇتايبا دەگەننىڭ ەسىمىن ناقتى ايتۋىنىڭ ءوزى ابايدىڭ بۇكىل ورتا ازيانى مۇسىلمانداندىرۋ كەزەڭىنىڭ تاريحىن جاقسى بىلەتىندىگىن انىق اڭعارتادى.
اباي ايتىپ وتىرعان قۇتايبا يبن مۇسليم 8 ع-دا ورتا ازيا مەن شىعىس تۇركىستاندى جاۋلاپ الىپ، يسلام ءدىنىن قارۋدىڭ كۇشىمەن قىرىپ-جويىپ، زورلىقپەن ەندىرگەن ارابتاردىڭ اسكەري قولباسشىسى، ارابتاردىڭ شىعىستاعى ءامىرشىسى حاججات يبن ءجۇسىپ تاراپىنان سەنىم كورسەتىلىپ تاعايىندالعان قوراسان ولكەسىنىڭ بيلەۋشىسى. ول تۋرالى جازىلىپ قالدىرىلعان جازبا دەرەكتەر مول. تاريحشى ءات-تاباريدىڭ ارابتاردىڭ باسقىنشىلىق تاريحىنىڭ ءىزىن سۋىتپاي جازعان شىعارماسى، ءنارشاھيدىڭ دۇنيەنىڭ جاراتىلۋىنان 15 ع-عا دەيىنگى ءداۋىردى قامتىعان جەتى تومدىق «بۇحارا تاريحى» نازارعا ىلىگەدى. نارشاھي ەڭبەگىندە اباي ءسوز ەتىپ وتىرعان قۇتايبا جونىندە اسا كوپ دەرەكتەر بەرەدى. ابايدىڭ «قۇتايبا اتتى كىسى قاشقارعا شەيىن كەلىپ، حالىقتى يسلامعا كوندىرگەندە بۇلار مۇسىلمان بولدىق دەپتى. سويتسە دە، بۇرىننان باقسى-بالگەرلەرگە يلانىپ، وتقا، شىراققا تابىناتىن ادەتتەرىمەن يسلامعا تەز ءتۇسىنىپ كەتە الماپتى. ول كەزدە شالا-پۇلا حات تانىعان كىسى بولسا، ونى «ابىز» دەيدى ەكەن. ول «ابىز» دەمەك، اۋەلدە شامان دىنىندەگىلەردىڭ ءوز مولداسىنا قوياتىن اتى ەكەن. دۇنيەدە نە نارسەنىڭ سەبەبىنە كەزى جەتپەسە، سول نارسەنى قۇداي قىلىپ ءتۇر دەپ، ءدىن تۇتىناتۇعىن ادەتتەرىنىڭ سارقىنىن ءبىز دە كەي جەردە كورگەنىمىز بار: كەلىن تۇسكەندە ۇلكەن ءۇيدىڭ وتىنا ماي قۇيىپ، «وت انا، ماي انا، جارىلقا!» دەگىزىپ، باس ۇرعىزعان سەكىلدى، «ولگەن ءارۋاققا ارنادىق» دەپ شىراق جاققان سەكىلدى، جازعىتۇرىم، اۋەل بۇلت كۇركىرەگەندە قاتىندار شومىشىمەن ءۇيدىڭ سىرتىنان ۇرىپ، «ءسۇت كوپ، كومىر از» دەگەن سەكىلدى» تۇجىرىمدارى ابايدىڭ تاريحي تانىم ءورىسىنىڭ بيىكتىگىن تانىتادى.
