تۇركيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى نيەۆزات ۋيانىك ەلىمىزدەگى قازاق-تۇرىك ليسەيلەرىنە قاتىستى اشىپ ايتپاسا دا، شۇعىل شارا قولدانۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. ديپلوماتيا تىلىندە بۇل ليسەيلەردى جابۋ كەرەك دەگەن تالاپتى مەڭزەپ تۇرعانىن اڭداۋ قيىن ەمەس. جالپىسىندا بۇل تۇرىك ۇكىمەتى تاراپىنىڭ قازاقستانداعى جانە جالپى الەمدەگى تۇرىك ليسەيلەرى جۇيەسىنە شۇيلىگۋى ءبىرىنشى رەت ەمەس. قازىرگى تۇركيا بيلىگىنىڭ تالاپ ەتۋىمەن الەمنىڭ كوپ ەلىندە، ناقتى ايتقاندا، گابون، سومالي، نيگەريادا، ەفيوپيا ت.ب. ەلدەردە جابىلعانى دا راس. تالاپ ەتۋ باستى سەبەبى، تۇركيادا جانە كەي ەلدەردە بەدەلى زور ءدىني قايراتكەر، وپپوزيسيونەر، بۇگىندە امەريكادا باس ساۋعالاپ وتىرعان فەتھۋللا گۇلەن ەسىمىمەن بايلانىستىرىلادى. وزبەكستاندا ءتىپتى، بۇل وقۋ ورىندارى سوناۋ 1999 جىلى جابىلعان. سوعان قاراماستان قازىردە الەمنىڭ 140-تان استام مەملەكەتىندە تۇرىك ليسەيلەرى ءساتتى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ليسەيلەردى جاپقان كوبىنە تۇرمىسى تومەن افريكا مەملەكەتتەرى جانە ولاردىڭ ەكونوميكاسى تۇركياعا قاتتى تاۋەلدى ەكەنى تۇسىنىكتى. ال بىزدەگى جاعداي ءسال وزگەشەلەۋ، - دەپ حابارلايدى Qamshy.kz BNews.kz – كە سىلتەمە جاساپ.
تاريحقا ۇڭىلسەك، راسىندا دا گۇلەن سالعان سارا جولمەن اشىلعان بۇل ليسەيلەر 1992 جىلى ەكى ەلدىڭ باسشىلارى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ پەن تۇرعۇت ءوزالدىڭ كەلىسىمىمەن اشىلا باستاعانى ەستە. گۇلەنيزمنىڭ باستى يدەياسى، ءدىن مەن ءبىلىم بەرۋدى زايىرلى قوعامنىڭ سالتىمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ، ساپالى دەڭگەيگە شىعارۋ ەدى. جەر-جاھاندا ءبىلىم سالاسىنداعى ءوز يدەيالارىن باتىل ەنگىزگەن ف. گۇلەن مەكتەپتەر اشۋعا نەگە ىنتالاندى؟ مۇنىڭ استارىندا قانداي ساياسات جاتىر؟- دەگەن ساۋال كوپتىڭ كوكەيىندە شىعار. جاھاندىق جەلىدە جۇرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە بۇل ميسسياسىنىڭ سەبەبىن ول بىلاي ۇقتىرادى: «الدىما كەلىپ، سۇراعاندار تالاي بولدى: «مەن قۇراندى وقىتاتىن كۋرستار اشسام قالاي قارايسىز؟ الدە، مەشىت اشسام با؟»- دەيدى. مەن ولارعا: «تۇركيادا مەشىت جەتكىلىكتى عوي، ودان دا مەكتەپ اشىڭىزدار، ويتكەنى، بارلىعىنىڭ نەگىزىندە تەك ءبىلىم جاتىر. ناداندىق، كەدەيشىلىك، ادامدار اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك، ارازدىقتى تەك ءبىلىم ارقىلى عانا جەڭۋگە بولادى». وسى ويلارىم كوڭىلدەرىنەن شىققان ادامدار 1991-92 جىلدارى الەمنىڭ ءار قيىرىندا مەكتەپ جەلىسىن اشۋدى قولعا الدى. مەنىڭ قۇزىرىمدا تەك وسى يدەيالاردى كونفەرەنسيالار، باسپا ءسوز بەتتەرى، كىتاپتارىم ارقىلى دۇنيەجۇزىنە تاراتۋ بولاتىن». بۇل يدەيا سول كەزدەگى تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعۇت ءوزالعا دا ۇناعان، ءارى ول تولىق قولداعان.
وسى سەبەپتەن دە تۇرىك ليسەيلەرى جۇيەسىنە و باستان تاعىلىپ كەلە جاتقان ايىپتىڭ ءبىرى - شاكىرتتەرىنىڭ شەكتەن تىس تۇركىلەنىپ، ءدىني تۇرعىدا بىلىمدەنە باستاۋى بولاتىن. شىنتۋايتىنا كەلسەك، راسىندا دا ليسەيلەر العاش اشىلا باستاعان كەزدە تۇرىك ليسەيلەرى شاكىرتتەرىنىڭ جاپپاي نامازعا جىعىلىپ، تۇرىك تىلىنە دەن قويا باستاۋى، بىر-بىرىنە «اعا» ەمەس، «ابي» دەپ قاتىناسۋى، اراكىدىك تۇرىك ەلىنىڭ ءانۇرانىن شىرقاۋى، تۇرىكتىك تۇرمىس سالتىن ۇستانۋى گۇلەنيزم ىقپالىنىڭ ناقتى ايعاقتارىنداي اسەر قالدىراتىن. الايدا قازاقستاندا ءدىن مەملەكەتتەن بولەك ەكەنىن ەسكەرسەك، قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ تالابىمەن جىلدار وتە كەلە ليسەيلەردەگى ءبىلىم مەن ءدىندى ساباقتاستىرا وقىتۋ ءۇردىسى بىرتە-بىرتە سەيىلە بەردى.
بۇل بارلىق ەلدە دەرلىك سولاي بولدى. ماسەلەن، تۇركمەنستاندا ءبىلىم بەرۋ ورگاندارى تۇرىك ليسەيلەرىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىنان ءدىن تاريحى ءپانىن الىپ تاستاۋدى مىندەتتەدى. كورشى وزبەكستان ليسەيلەردى جاۋىپ، قاتاڭ شارا قابىلدادى. الايدا وزبەكستانداعى ليسەيلەردىڭ جابىلۋ سەبەبى قازىرگى تۇرىك ۇكىمەتىنىڭ تالابىنا ەش بايلانىسى جوق بولاتىن. كەرىسىنشە، 1999 جىلى رەسمي تاشكەنت سول كەزدەگى تۇرىك بيلىگىمەن قاتىناس اراسى ناشارلاپ تۇرعان كەزەڭى ەدى. ياعني، بۇل تەك ديپلوماتيانىڭ ماسەلەسى.
ليسەيلەردەگى دىنگە قاراي ويىسۋدىڭ سەبەبىن «Katev» حالىقارالىق قورىنىڭ تاربيە ءىسى جانە ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى جونىندەگى ۆيسە-پرەزيدەنتى نۇربول تولەبايەۆ بىلاي تۇسىندىرەدى: «يا، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلىمىزگە تۇركيادان كەلگەن تۇرىك ۇستازدار اراسىندا نامازعا جىعىلىپ، ءدىنىن قاتتى ۇستانعاندار بولعانى راس. ولار مۇندا كەلگەسىن جاعداي تۇركياداعىداي شىعار دەپ ويلاپ، بالالارعا ءدىني تۇرعىدا ساۋات اشتىرۋعا ۇمتىلعانى دا جاسىرىن ەمەس. الايدا، ۋاقىت وتە كەلە بىزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ۇعىندىرۋىمەن، تالاپ ەتۋىمەن ءدىني تۇرعىدا ءبىلىم بەرۋ ساپ تيىلعانى شىندىق. ەندەشە قازىردە ونداي ەش ماسەلە تۇرعان جوق. ليسەي قابىرعاسىندا ءدىني ءبىلىم بەرىلمەيدى. كوبىنە ليسەي بىتىرگەسىن عانا بارىپ، بالا ءوزى اتا-انا اقىلداسۋىمەن عانا ءوز ەركىمەن ءدىني جولعا بەت بۇرۋى مۇمكىن. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان كۇشتەپ ەشكىمگە تاڭبايمىز. ودان كەيىن ليسەيىمىزدە فەتحۋللا گۇلەننىڭ ءىلىمى وقىتىلمايدى، كىتابى دا وقىتىلمايدى. ەندى ول كىسى مەكتەپ اشۋ تۋرالى يدەيا تاستاعانىمەن، الەمنىڭ ءار ەلىنە بارىپ، مەكتەپ اشىپ جاتقان جوق قوي. ەندەشە گۇلەننىڭ ىقپالىندا دەپ ايتۋ قانشالىقتى قيسىندى؟ «Katev» قورىمىز دا اتى حالىقارالىق بولعانىمەن قازاقستاندا ادىلەت مينيسترلىگىندە زاڭدى تۇلعا رەتىندە تىركەلگەن. ەشقانداي دا ول شەتەلدىك قور ەمەس». قازاقستان ۇكىمەتىنەن تىس قارجى كوزى بار ما؟ - دەگەن ساۋالىمىزعا، مىرزا: بىزدە اقىلى «نۇر وردا» مەكتەپتەرى بار، جەكەمەنشىك مەكتەپتەرىمىز بار. سول جەردەن كەلگەن اقشامەن ءبىز قايتادان ءبىلىم سالاسىنا جۇمساپ، بىزدە ىستەيتىن مۇعالىمدەرگە «Kاtev» قوسىمشا ستيپەندياسىن تاعايىندايمىز. ياعني، مۇعالىمدەر مەملەكەتتەن جالاقى السا، قوسىمشا ىنتالاندىرماق نيەتتە ۇزدىك ۇستازدارىمىزعا اقشا تولەيمىز. ءار مۇعالىمگە 30 مىڭ تەڭگەدەن باستاپ، 230 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ۇستەماقى تاعايىندالادى. اقىلى مەكتەپتەن الىنعان اقشا قايتادان ءبىلىم سالاسىنا جۇمسالىپ وتىر. ءبىزدىڭ ۇستازدار البەتتە وعان لايىق. ويتكەنى، ولاردىڭ اراسىندا ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ كەلگەندەرى بار، شەتەلدىك مىقتى وقۋ ورىندارىن، ءتىپتى نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ كەلگەندەرى دە بار. ول ۇستازداردى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن وسىنداي قوسىمشا قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى كەرەك».
البەتتە، ءبىلىم سالاسىنداعى كەز-كەلگەن ەكسپەريمەنتتىڭ جانىندا كەمشىلىكتەرى قوسا جۇرەتىنى راس. بۇل سالاعا ءوز باسىم اۋەسقويلىق ەمەس، 8 جىلدان بەرى ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىس بەرىپ كەلە جاتقان، كانديداتتىق عىلىمي دارەجەسى بار مامان رەتىندە قارايمىن. مەنىڭ پايىمىمدا تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارى-اق ەلدىڭ ءبىلىم سالاسىنىڭ الدىندا جاڭا سىن-قاتەرلەر (challenge) تۇردى. كەڭەس وداعىنان ىرگە اجىراتقان ەلگە ەگەمەندىكتىڭ قاعيداتىنا ساي ءوزىنىڭ دەربەس ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەسى كولدەنەڭ تۇردى. ول ءۇشىن كەڭەس وداعى زامانىندا ءبىلىم مەن ءتالىم العان مۇعالىمدەرگە، تۇتاستاي مەكتەپ ۇجىمدارىنا شەتەلدىك ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى بالاماسى كەرەك بولدى. ءدال وسىنداي بالاما رەتىندە تۇرىك ليسەيلەر جۇيەسى قاراستىرىلدى. سول تۇرعىدان العاندا ليسەيلەر اشىلعان 20 جىلدان اسا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ليسەيلەر جۇيەسى وتە ءتيىمدى بالاما بولعانىن مەن عانا ەمەس، ءبىلىم سالاسىندا ۇزاق جىلعى تاجىريبەسى بار ۇستازدار دا مويىندايدى. وعان دالەل رەتىندە ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن سانايعاق كەلتىرەيىك. 1995-2016 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدەگى ليسەيلەر شاكىرتتەرى ءتۇرلى ءبىلىم دودالارىندا بارلىعى 15 156 مەدال يەلەنىپتى. بۇل مەدالدار سانىنىڭ ۇشتەن بىرىنە ليسەي شاكىرتتەرى تەك سوڭعى ءۇش جىلدا قول جەتكىزىپتى. مۇنداي كورسەتكىشكە ەلىمىزدە بىردە-بىر ءبىلىم جۇيەسى كورسەتە الماعانى تاعى راس. قازاقستانداعى كەڭەس وداعىنان مۇرا بوپ قالعان ءبىلىم جۇيەسىنە بالاما رەتىندەگى ليسەيلەر جەلىسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى كوپتىلدىلىكتى ەنگىزۋى ەدى. قازىردە ەلدەگى ساياساتقا وراي كوپ ايتىلاتىن ءۇش تۇعىرلى ءتىل مۇندا 90 جىلداردىڭ باسىندا-اق ەنگىزىلىپ قويعان. ناتيجەسىندە، ليسەي تۇلەگى قازاق، اعىلشىن، ورىس تىلدەرىمەن قوسا، تۇرىك تىلدەرىن مەڭگەرىپ شىعاتىنى باستى ەرەكشەلىك ەدى. ەلىمىزدەگى ورىس تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر تۇلەكتەرىنە مەملەكەتتىك ءتىلدى 25 جىلدا دا مەڭگەرتە الماي جاتقاندا تۇرىك ليسەيلەرىنىڭ مىسالى ءتيىمدى بالاما بولدى دەگەن ۋاجبەن كەلىسپەسكە لاج جوق. ونىڭ ۇستىنە بۇرىنعىداي ەمەس، «Katev» قورى ۆيسە-پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا، تۇرىك ءتىلى نەگىزگى ءپان ەمەس، فاكۋلتاتيۆ رەتىندە عانا وقىتىلادى ەكەن.
بۇگىندە ەلىمىزدە بار 27 قازاق-تۇرىك ليسەيى قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا سايكەس وقىتىپ جاتىر. بۇل دا وتە ماڭىزدى. بۇل ستاندارتقا سايكەس وتاندىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى كوزدەلەدى. ءاربىر ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىندا سول ەلدىڭ تۇتاس يدەولوگياسى جاتاتىنىن امبەگە ايان. ەندەشە ليسەيلەر العاش اشىلعاندا تۇركياعا قاراي، بۇرا تارتۋ بولعان شىعار، الايدا بۇگىندە ولاردىڭ ەلدىك ستاندارتقا قاراي وقىتۋى ق ر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جانە جەرگىلىكتى ءبىلىم باسقارمالارىنىڭ باقىلاۋىندا.
قوش، بۇگىنگى قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى 90-شى جىلدارى العاش اشىلعاندارىمەن سالىستىرعاندا جەر مەن كوكتەي. ۇقساستىق تەك جەتىستىكتەرىندە عانا شىعار. جاسىرارى جوق، بۇگىندە قتل ەلىمىزدەگى وقۋ وردالارى اراسىندا ءبىلىم جەتىستىكتەرى جونىنەن العاشقى ورىندا. ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن 27 ليسەيدىڭ كوپشىلىگى ءوز دەڭگەيىندە ساپالى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ق ر بعم مالىمەتىنە سايكەسى، تەك وسى جىلدىڭ ۇبت ناتيجەسىندە بارلىق ليسەيلەر ەلىمىزدىڭ «ەڭ ۇزدىك 100 مەكتەبى» تىزىمىنە ەنىپ وتىر ەكەن. ليسەيلەردە 1194 ۇستاز قىزمەت ەتسە، ونىڭ تەك 94 عانا تۇركيا ازاماتتارى، قالعانى قازاقستان ازاماتتارى. ەلىمىزدەگى قازاق-تۇرىك وقۋ وردالارىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرەتىن «Katev» حالىقارالىق قورى: «قتل مەن «Katev» قورىنىڭ شەتەلدىك ەلدەرمەن، ۇكىمەتتەرمەن جانە ۇيىمدار مەن جەكە تۇلعالارمەن ەش بايلانىسى جوق» دەپ مالىمدەدى. وسىلاردى ەسكەرە كەلە، ق ر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى ەلىمىزدە ءوز جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەتىنى تۋرالى رەسمي مالىمدەمە تاراتتى». وسى ورايدا ويدى وي قوزعايدى. ەندەشە ەش ەلمەن بايلانىسى جوق بولسا، شەتەلدىك ۇيىممەن بايلانىسى جوق بولسا، قتل اتاۋىن وزگەرتەتىن كەز كەلگەن شىعار. بۇل جونىندەگى ويىن بەلگىلى قوعام قايراتكەرى، ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم فەيسبۋكتەگى پاراقشاسىندا ءبىلدىردى: «قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك مۇددەسىنە، بولاشاعىنا ىستەپ جاتىر. مەملەكەتتىك ستاندارتپەن. ەگەر بىرەۋلەردىڭ تاقياسىنا تار كەلسە، وندا ولاردى «الاش ليسەيلەرى» دەپ اتالىق. الاش قازاقتان دا كەڭ ۇعىم. الداعى جىلى الاشوردانىڭ ءجۇزجىلدىعى دا كەلە جاتىر دەگەندەي. ايدوس سارىم مىرزانىڭ ايتۋىندا نەگىز بار. ليسەيلەردىڭ اتىن وزگەرتۋ تاجىريبەسى كورشىلەس رەسەي مەن ءازىربايجاندا بار. بالكىم، وسىدان كەيىن تۇرىك ليسەيلەرىن قازاق-تۇرىك ليسەيى دەپ ەمەس، قازاق تەحنيكالىق ليسەيى دەپ وزگەرتسە دە قولايلى بولار.
ءتۇيىن. ەگەمەندىگىنە 25 جىل بولعان قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسى ءالى دە ىزدەنىس ۇستىندە. بۇل سالاداعى بارلىق شەتەلدىك ءتيىمدى تاجىريبە ەلىمىزگە جاقسى ۇلگى ەكەنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» ساياساتىن جۇرگىزۋدە قتل جۇيەسى ءتيىمدى مىسال بولعانى ەش جاسىرىن ەمەس. ءقازىر ەلىمىزدىڭ وقۋ وردالارىنا اعىلشىن ءتىلىن ەنگىزۋ ءتيىمدى جۇزەگە اسىپ جاتىر. قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى تۇلەكتەرى اراسىنان 80 باپكەر ىرىكتەلىپ، ەلىمىزدەگى مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرىپ، اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتىپ جاتىر. ەندەشە سالىستىرمالى تۇردە ايتسا، تاۋەلسىزدىك جىلدارى بۇل ءبىلىم شاڭىراقتارىنىڭ زيانى از، ال پايداسى كول-كوسىر بولدى دەسەك شىندىقتان قاعىس كەتپەيمىز. بۇل ورايدا باستى ەكپىن مەملەكەتتىك ءتىل - قازاق تىلىنە بەرىلەتىنى قۋانتادى. «Katev» قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بيىل سەگىزىنشى جىل «جارقىن بولاشاق» اتتى قازاق تىلىنەن وليمپيادا وتكىزىلىپ جاتىر. وعان ەل بويىنشا 5000 جۋىق بالا قاتىسادى. ول ءبىلىم دوداسىندا ەڭ ۇزدىك شىققان شاكىرتتەر ەلىمىزدىڭ وقۋ ورىندارىنا قازاق ءتىلى فيلولوگياسى مەن جۋرناليستيكا ماماندىعى بويىنشا گرانت بەرىلەدى. وسىلايشا قازىرگە دەيىن قازاق ءتىلى مەن قازاق جۋرناليستيكاسىنا 154 گرانت بولىنگەن ەكەن.
قانات اۋەسباي
