قىز-كەلىنشەكتەردىڭ اي سايىنعى تانىندە بولاتىن وزگەرىستەرگە تەك فيزيولوگيالىق تۇرعىدان قاراۋعا بولمايدى. مۇسىلمانداردا ايەلدىڭ حايىز بولماعان كۇندەرى تازا سانالادى. ەۋروپالىق تۇرمىس-سالتتا دا ايەلدەر ءۇشىن «ەرەكشە كۇندەر» ەجەلدەن حارام بولىپ ەسەپتەلگەن. جالپى ەتەككىرى كەلگەن ايەل دۇنيەجۇزىنىڭ بارلىق حالىقتارىندا، ءتىپتى سىعانداردىڭ وزىندە حارام دەپ تانىلعان. ونىڭ كوپتەگەن سەبەپتەرى بار.

ەرتە زاماندا الەمنىڭ كوپتەگەن حالىقتارىندا اي سايىنعى «حارام كۇندەرى» قىز-كەلىنشەكتەرگە ءىس تىگۋگە، تاماق ىستەۋگە، قوناق كۇتۋگە، ەرىنىڭ قاسىندا بولۋعا، قاسيەتتى جەرلەرگە اياق باسۋعا، ءدىني عيماراتتتارعا كىرۋگە، ت.ب. تيىم سالىنعان. باتىس ەلدەرىنىڭ شىركەۋلەرىندە بۇگىنگە دەيىن «تازارماعان» ايەلدەردىڭ شىراق تۇتاتۋىنا، شىركەۋدەگى قاسيەتتى زاتتارعا قول تيگىزۋىنە، ءدىني عۇرىپتارعا قاتىسۋىنا  بولمايدى. بۇل تيىمداردىڭ بارلىعى ايلىق مەنسترۋاسيا كەزىندە ايەل ازعاسىنىڭ تازارۋىمەن بايلانىستىرىلادى. ياعني، ايەلدىڭ ءتانى لاس قاننىڭ اعۋىمەن بىرگە تازارىپ قانا قويماي، بىلعانىش ەنەرگەتيكادان ارىلىپ، جەڭىلدەيتىن كورىنەدى. سوندىقتان بۇل كۇندەرى ەتەككىرى كەلگەن ايەلدەر ەرلەردىڭ جانە وزگە «تازا» ايەلدەردىڭ ورتاسىندا ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ، ارالاس-قۇرالاس بولۋدان ساقتانعانى ءجون.

«بولەزني دەتەي ي جەنششين» دەگەن كىتاپتا دوكتور تيلدەن ەتەككىردىڭ جالپى جاقسى ەمەستىگىن، ول ايەل ازعاسىنان قالدىقتاردىڭ شىعۋىمەن بايلانىستى ەكەنىن تۇسىندىرگەن. نەعۇرلىم ەتەككىر كوپ بولسا ايەلدىڭ اعزاسى سوعۇرلىم لاس دەگەن ءسوز. عالىمدار ەجەلگى داۋىردەگى ايەلدەردىڭ قازىرگىلەردەن الدەقايدا تازا بولعانىن ايتادى. ياعني، بۇرىنعى زامانداعى ايەلدەر كەم دەگەندە  7-8 بالادان تۋعان. 10-20 بالا تۋعاندار بار. بايىرعى ايەلدەر ءجيى-جيى بالا كوتەرىپ، بالا ەمىزىپ دەگەن سياقتى فۋنكسيالاردى اتقارعاندىقتان اي سايىنعى «حارام كۇندەردەن» كوبىنەسە ادا بولعان.  

داوسيزم فيلوسوفياسىندا ەتەككىر كەزىندە ايەلدەر اينالاسىنا لاس ەنەرگەتيكا شاشاتىنى تۋرالى ايتىلادى. ماسەلەن، ايەلدەر بۇنداي كۇندەرى تەز شارشاعىش بولادى، ەشتەڭەگە زاۋقى سوقپايدى، ماڭىزدى شارۋالاردى اتقارۋعا قابىلەتى تومەن بولادى، ت.ب. وعان قوسا اسا سەزىمتال ءارى ەموسيونالدى كەلەدى. بۇنداي كۇندەرى ايەلدىڭ قاسىندا بولعاندار ونىڭ لاس ەنەرگياسىنان جاپا شەگەدى. ونى وزدەرى دە سەزبەۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار شىعىس جانە باتىس عىلىمى بۇل كۇندەرى ايەلدىڭ ءوزى دە كوپ ەنەرگياسىن جوعالتاتىنىن ايتادى. سوندىقتان ەتەككىر كەلگەندە اۋىر زات كوتەرۋگە، قيىن جۇمىستاردى اتقارۋعا بولمايدى. ال «حارامدىعىنا» قاراماي، تاماق ىستەپ، كۇيەۋىنە جاقىن بوپ، قوناق كۇتكەن ايەلدەر لاس ەنەرگياسىن وزگەلەردىڭ اعزاسىنا «سىڭىرەدى». وسىدان باسقالار اۋرۋ تابۋى مۇمكىن.  

سونداي-اق، ەجەلگى شىعىس جانە باتىس عىلىمى ەتەككىرى كەلگەن ايەل تازالىق ساقتاماسا اينالاسىنا شايتان ەرىپ جۇرەدى دەگەن نانىم بار. الەمنىڭ كوپتەگەن حالىقتارى ەتەككىر كەلگەن ايەلدەن «ۋاقىتشا قۇتىلۋ» امالدارىن دا جاسايدى. ماسەلەن، افريكاداعى تايپالاردا ايەلدەر مەنسترۋاسيا كۇندەرى اۋىل سىرتىنداعى وقشاۋ لاشىققا كەتەدى. بۇل لاشىقتا ايەل ەتەككىرى بىتكەنشە تۇرادى. ال سىعاندار، جالپى ايەل اتاۋلىعا ساقتىقپەن قارايدى. مىسالى، بۇل حالىقتا  ايەلدىڭ ۇزىن كويلەگىنىڭ ەتەگى ءتيىپ كەتكەن ىدىس پايدالانۋعا جارامسىز دەپ تانىلىپ، دەرەۋ تاستالادى ەكەن.

بۇرىنعى  زاماننان «حارام كۇندەرى» ايەلدەر اۋىل شارۋاشىلىعمەن اينالىسپاعان. سۋ تاسىماعان، كورپە كوكتەپ، ءىس تىكپەگەن. ەجەلگى نانىم-سەنىمدەرگە سايكەس، ەتەككىرى كەلگەن ايەل ەگىستىكە بارسا، ەگىننىڭ قۋاتىن الىپ قويادى دەپ بىلگەن، بۇدان ەگىن بىتىك شىقپاي قالادى نەمەسە كەمىرگىشتەر قاپتاپ كەتۋى مۇمكىن. سونداي-اق بۇل كۇندەرى ايەلدىڭ  كوزىنەن دە نەگاتيۆتى ەنەرگيا شىعادى. سوندىقتان حارام كۇنىندە جاس سابيگە، باسقا دا سەزىمتال ادامعا قاراعان ايەل ونى كوز ءتيدىرۋ ارقىلى اۋىرتۋى مۇمكىن.

ايعانىم،

جۋرناليست