اقتوبەدەگى تەراكتىدەن سوڭ ەل ىشىندە ءدىني ەكسترەميزم ماسەلەسى قىزۋ تالقىلاناتىن تاقىرىپقا اينالدى. ءدىنتانۋشىلار مەن وزگە دە ساراپشىلار، ءدىني باسقارما ماماندارى تەرروريمزگە اپاراتىن سەبەپتەردى ىزدەستىرىپ، ءقاۋىپتى يدەولوگيالارعا قالقان بولارلىق ۇسىنىستاردى ورتاعا تاستادى. ارتىنشا الماتىدا دا قايتالانعان تەراكتىنى مەملەكەت باسشىسى، ۇقك جەتەكشىسى سالافيزم اعىمىنا قاتىسى بار راديكالداردىڭ ارەكەتى دەپ باعالادى. الايدا، قوعامدا بۇل اعىمعا قاتىستى پىكىر ەكىگە جارىلىپ وتىر. ءبىر توپ الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە، اسىرەسە، اراب ەلدەرىنىڭ ەسىن العان لاڭكەستەردىڭ نەگىزگى يدەولوگياسى سانالاتىن ۋاححابيزم مەن سالافيزمگە زاڭمەن تىيىم سالىپ، اتالعان اعىمنىڭ ۇگىت ماتەريالدارىنىڭ تارالۋىنا قارسى ناقتى تەتىكتەر ەنگىزۋ قاجەت دەسە، ەندى بىرەۋلەر، سالافيزمگە تىيىم سالۋ – ادامداردىڭ نانىم-سەنىم بوستاندىعىن شەكتەۋ، كونستيتۋسيالىق قۇقىقتارىنا قول سۇعۋ دەپ بايبالام سالۋدا.
سەنىم سەرگەلدەڭىنە قاتىستى پىكىر ءبىلدىرىپ ايتىسقان ساراپشىلار اقپارات الاڭىندا «سوعىس» جۇرگىزىپ جاتىر دەسە دە بولادى. سالافيزمگە تىيىم سالۋدى جاقتايتىن تاراپ جات اعىمدى جاقتاۋشىلاردىڭ ارەكەتىن قوعام نازارىن باسقا جاققا اۋدارۋ، قاتە قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋعا، ەلدى اداستىرۋعا تالپىنىس دەپ تە باعالاۋدا.
ماسەلەن، اقتوبەدەگى «اڭسار» كونسۋلتاتيۆتىك-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اسقار سابدين 2011 جىلدان بەرى ءتۇرلى ءدىني وقيعالاردىڭ ورتاسىندا جۇرگەنىن، 30-دان استام كونفەرەنسيالارعا قاتىسقانىن، سولاردىڭ بارلىعىندا ءسالافيزمدى بۇرمالاپ ءتۇسىندىرۋ تالپىنىستارىنا تاپ بولعانىن، ونداي پروسەستەرگە ءتىپتى بيزنەس-ەليتا وكىلدەرى، ساراپشىلار مەن شەنەۋنىكتەر، عىلىمي، شىعارماشىلىق ينتەلليگەنسيا وكىلدەرى دە جۇمىلدىرىلاتىنىن ايتادى.
«ءاربىر كەزەكتى كونفەرەنسيا سالافيزم تابيعاتىنىڭ قالىپتىلىعى مەن راديكالدىلىعى تۋرالى پىكىر-تالاستارعا ۇلاسىپ كەتەتىن. سالافيزم يدەولوگياسىن جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ولاردى اقتاۋعا تىرىساتىنىن اشىق سىناعاندار تۇگەلدەي اقپاراتتىق الاڭدا، تانىمال سايتتاردا ديسكرەديتاسياعا ۇشىراپ كەلدى. سالافيتتىك «ەكسپەرتوكراتيا» ولاردى شييتتەر، حاباشيتتەر، سەكتانتتار، سوپىلار، اگەنتتەر، ءتىپتى، قوعامدىق تۇراقتىلىقتىڭ دۇشپاندارى ەتىپ شىعاردى»، - دەيدى ا. سابدين.
ءسابديننىڭ سەزىكتەنۋى بەكەر ەمەس سياقتى. ءقازىردىڭ وزىندە ءسالافيزمدى «سۋرۋريت»، «ماتحاليت»، «تاكفيريت» دەپ ۇشكە ءبولىپ، مىناسى قالىپتى، اناسى «راديكال» دەپ كورسەتەتىن، وسىلايشا ءتۇرلى لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە جەتەلەيتىن اعىمدى ەل الدىندا اقتاپ الۋعا اشىق ارەكەتتەنۋشىلەر بار.
جاقىندا رەسەيلىك «اقپاراتتىق تالداۋ ورتالىعى» سايتىنا سۇحبات بەرگەن قازاقستاندىق ءدىنتانۋشى، ل. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، گەوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اسىلبەك ءىزبايىروۆتىڭ كەي پىكىرلەرىنە قاراپ كۇماندانىپ تا قالدىق. قازىرگى ۋاقىتتا پارلامەنتتە قارالىپ جاتقان ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىلدار جونىندەگى زاڭ جوباسىنا قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن ءدىنتانۋشىنىڭ كەي سوزدەرى ا. ءسابديننىڭ ەسكەرتۋىن ەسكە سالاتىن سياقتى. ا. ءىزبايىروۆ زاڭ جوباسىنداعى تەرروريزم، ەكسترەميزممەن كۇرەسكە باعىتتالعان ناقتى ۇسىنىستاردى قولدايتىنىن، الايدا، ەڭ الدىمەن «سالافيزم»، «سالافيت» دەگەن تەرميندەردىڭ باسىن اشىپ الۋ كەرەكتىگىن ايتا كەلە بىلاي دەپتى:
«مۇسىلمانداردى سالافيتكە جاتقىزۋعا بولاتىن شارتتاردى انىقتاۋ وتە قيىن. «اللا بارلىق جەردە ەمەس، اللا اسپاندا» دەيتىندەردى سالافيتكە جاتقىزۋعا بولا ما؟ وندا ءبىز كونستيتۋسيا اياسىنداعى ار-ۇجدان، نانىم-سەنىم بوستاندىعىن بۇزبايمىز با؟ ادامنىڭ قالاي سەنەتىنى ونىڭ جەكە ءىسى، باستىسى ونىڭ زاڭدى قۇرمەتتەيتىن ازامات بولۋى ەمەس پە؟»، - دەگەن ول اتالعان اعىمعا تىيىم سالۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ زايىرلى مەملەكەت ەكەندىگى كەدەرگى بولاتىنىن ايتقان.
«قازاقستان – ءدىني ىلىمدەردى زاڭمەن بەكىتەتىندەي ءدىني مەملەكەت ەمەس. مۇنداي كۇردەلى دە جىڭىشكە ماسەلەلەردى قالايشا رەتتەپ، نورمالار اياسىنا سىيعىزۋعا بولادى؟»، - دەپ سۇراققا سۇراقپەن جاۋاپ بەرەدى ا. ءىزبايىروۆ.
ال، ونىڭ «ەڭ باستىسى، سالافيزمگە تىيىم سالۋدى راديكالدار مۇسىلمانداردى قۋدالاۋ، تۇتاستاي يسلام دىنىنە تىيىم سالۋ دەپ ءتۇسىنۋى مۇمكىن»، - دەگەن ءۋاجىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن يدەولوگيالىق قۇرىلىمدارعا باعىتتالعان دەمونستراسيالىق شانتاج دەپ تۇسىنبەسكە شارا جوق. ا. ءىزبايىروۆتىڭ ايتۋىنشا، ءبىرقاتار الەمدىك باق-تار «قازاقستان لاڭكەستىك قاۋىپتەرگە قارسى تۇرا الماي كومەككە مۇقتاج» ەكەنىن جازىپ جاتقان كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە مۇنداي تىيىمدار ەل اۋماعىندا لاڭكەستىك ۇيىمداردىڭ شابۋىلىن ۇدەتىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەكەن. سوندىقتان دا، ءدىنتانۋشى مەملەكەتتىك ورگانداردى «وتپەن ويناماۋعا» شاقىرادى.
ءسالافيزمنىڭ ءبىر تارماعى سانالاتىن تاكفيريزمگە قازاقستاندا رەسمي تىيىم بار كورىنەدى. ا. ءىزبايىروۆ راديكالدارمەن كۇرەسۋ ءۇشىن وسى تىيىمنىڭ ءوزى جەتكىلىكتى دەپ سانايدى. الايدا، تاكفيريزمگە سالىنعان تىيىمنىڭ ەلدەگى لاڭكەستىك ارەكەتتەردىڭ تىيىلماۋىنا نەگە اسەر ەتپەي وتىرعانىن اشىپ ايتپايدى.
ەڭ قىزىق جەرى ا. ءىزبايىروۆ تەك ءدىنتانۋشى عانا ەمەس، ساياسي تەحنولوگيالاردان حاباردار، بيلىك جۇيەسىندەگى الدا بولاتىن وزگەرىستەردى قاتتى ۋايىمداپ جۇرگەن جان ەكەنىن بايقاتادى.
«باستى ماسەلە مۇنداي راديكالدى ساياسي شەشىم قابىلداۋ بيلىك ءترانزيتى قارساڭىندا قانشالىقتى دۇرىس؟ مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن قاتەر ەمەس پە؟» دەگەن ەكىۇشتى ساۋالى ءسالافيزمنىڭ ساياسي ماقسات، مۇددەلەردەن دە ادا ەمەستىگىن اڭعارتقانداي.
وسىلايشا ەلدەگى ءدىني راديكاليزممەن كۇرەس ماسەلەسىنە قاتىستى ويلارىن ءدىنتانۋشى يدەولوگياعا تەك يدەولوگيامەن قارسى تۇرۋ كەرەك، مەملەكەت ءابۋ حانيفا ءمازھابىنىڭ نەگىزدەرىن نىعايتۋعا كۇش سالۋى كەرەك دەپ قورىتىندىلايدى.
«مەنىڭ ويىمشا ونىڭ (حانافي ءمازھابىنىڭ – رەد.) پوتەنسيالى تەرروريزمنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تولىق پايدالانىلىپ وتىرعان جوق. ءبىز ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ الدىن الۋ سالاسىندا تازا ءدىني ۇعىمدارعا قاتىستى ابستراكتىلى ماسەلەلەردى تالقىلاپ، كوپ قاتەلىك جىبەردىك»، - دەگەن ا. ءىزبايىروۆ جاماعات اراسىنداعى جاراتۋشىنىڭ سيپاتتارى مەن مەكەنىنە قاتىستى داۋ-دامايعا ءمان بەرۋدىڭ قاجەتى جوقتىعىن ايتقان.
ءدىنتانۋشىنىڭ سۇحباتىنان ءوزىمىز كۇماندانعان پىكىرلەرىن ءتىزىپ شىقتىق. ال، ونداعى سالافيزمگە ارنايى زاڭ ارقىلى نەمەسە سوت شەشىمىمەن توسقاۋىل قويۋ كونستيتۋسيا تالاپتارىنا قايشى كەلە مە، بەلگىلى ءبىر ءدىني اعىمدارعا تىيىم سالۋ ەل اۋماعىنداعى ءدىني توپتاردىڭ راديكالدانۋىنا، لاڭكەستىك شابۋىلداردىڭ ارتۋىنا سەبەپ بولا ما، جات يدەولوگيالار مەن يدەولوگتاردىڭ قىزمەتىنە توسقاۋىل قويماي تۇرىپ، ءداستۇرلى ءدىني تانىم-تۇسىنىكتەردى تاراتۋ مۇمكىن بە دەگەن ماسەلەلەرگە قاتىستى ارنايى ماماندار (زاڭگەرلەر، ءدىنتانۋشىلار، ساياسي ساراپشىلار) مەن ءدىن قىزمەتكەرلەرى ءوز ويلارىن ايتا جاتار. تانىمال تەولوگتىڭ بۇعان دەيىن دە جاريالانعان سۇحبات، ماقالالارداعى وي، پىكىرلەرىن ەسكەرە كەلە ازىرگە كوكەيدە تۇرعانى - «ءدىنتانۋشى اعامىز رۋحاني سالاداعى وسى كۇنگە دەيىنگى بوساڭ ساياساتتى پايدالانىپ سان سوقتىرعان سالافيزم اعىمىن اقتاپ العىسى كەلە مە؟» دەگەن جالعىز سۇراق.
جومارت ابدوللا ۇلى
