«قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىندا كورەرمەندەر تاراپىنان زور قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ، كەيىپكەرلەرى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرماعان باعدارلامانىڭ ءبىرى «شەتەلدەگى قازاق بالالارى» دەپ اتالادى. شەتەلدەگى قازاق بالالارى تۋرالى وسى ۋاقىتقا دەيىن تەك ەستىگەنىمىز بولماسا، ولاردىڭ جۇزدەرىن كورىپ، جەكە ومىرلەرىمەن تانىسۋدىڭ مۇمكىندىگى بولماپ ەدى. ەندىگى تاڭدا وسى باعدارلاما ارقىلى كورەرمەن قاۋىم شەتەلدەگى قازاق بالالارىنىڭ ومىرلەرىمەن كەڭىرەك تانىسۋعا مۇمكىندىك الدى.
جالپى رەسمي ءماءلىمەتتەر بويىنشا، جاتجۇرتتىقتار اسىراپ العان قازاق بالالارى بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ وتىز مەملەكەتىندە ءومىر سۇرۋدە. اتاپ ايتقاندا، توعىز مىڭعا جۋىق بالا بۇگىندە يتاليا، فرانسيا، يسپانيا، بەلگيا، پولشا، گەرمانيا، ۇلىبريتانيا، اقش، كانادا، ت.ب. ەلدەرىندە شەتەلدىك ازاماتتارعا بالا بولىپ، سول ەلدىڭ تولىققاندى ازاماتىنا اينالۋدا. ءتىلى جات، ءدىنى جات، ءدىلى جات ورتادا، وزدەرىنە مۇلدەم بەيتانىس ادامداردىڭ اراسىندا عۇمىر كەشۋدە. بۇلدىرشىندەردىڭ ءتۇر-تۇرپاتى، داۋىسى، بويلارىنداعى وزىمىزگە عانا بايقالىپ تۇراتىن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى وزگەلەرگە «مەن – قازاقپىن، قازاق بالاسىمىن» دەپ تۇرعانداي. ءبىراق ولار تاعدىردىڭ جازۋىمەن وزگە قۇرلىقتا، مۇحيت اسىپ ءومىر سۇرۋدە. دالىرەك ايتساق، بۇل بالالاردى پەرزەنت كورۋگە زار بولعان شەتەلدىك وتباسىلار زاڭدى تۇردە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كەلىپ اسىراپ العان. ەندى ولار تولىققاندى وتباسىنا بارىپ، تۋماعان بولسا دا تۋعانداي بولىپ كەتكەن اتا-اناسىنىڭ مەيىرىم-شاپاعاتىنا بولەنۋدە. سول ەلدىڭ زاڭىمەن، ادەت-عۇرپىمەن، سالت-ساناسىمەن، ءدىلى مەن دىنىمەن ءومىر سۇرۋدە.
«شەتەلدەگى قازاق بالالارى» باعدارلاماسىنىڭ اۆتورى ءارى جۇرگىزۋشىسى جانار بايسەمىزوۆامەن جۇزدەسىپ، جات ەلدە جۇرگەن بالدىرعاندارىمىزدىڭ جاعدايىن سۇراعانىمىزدا ول بىزگە جوعارىداعى دەرەكتەردى بايان ەتتى. جاناردىڭ بۇل جونىندە كوڭىلگە تۇيگەنى كوپ. ءيا، ول ءسىز بەن بىزگە قاراعاندا شەتەل اسقان جەتىم بالالاردى ءوز كوزىمەن كورىپ، ءبىر ءسات بولسا دا جاندارىندا بولىپ، اڭگىمەلەسىپ، ديدارلاسىپ قايتتى عوي.
– ەۋروپا مەملەكەتتەرىن تۇگەل ارالادىق. ەكى اي ىشىندە، ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىنا قاراماستان، ۇلگەرگەنىمىزشە قازاق بالالارىن اسىراپ العان ءار وتباسىندا بولۋعا تىرىستىق. ءبىراق بارلىق وتباسىلاردى ارالاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. ويتكەنى ولاردىڭ ورنالاسقان جەرلەرى، قالا، مەكەنجايلارى بىر-بىرىنەن وتە الشاق. جەتەم دەگەنشە، كوپ ۋاقىت كەتەدى. باعدارلاما رەجيسسەرى سەرىك يبرايم جانە وپەراتورىمىز سامات كۋربييەۆپەن بىرگە ءبىر كۇننىڭ ىشىندە بىرنەشە وتباسىلارعا بارۋعا تۋرا كەلدى. ەۋروپادان بولەك، اقش، كانادا مەملەكەتتەرىندە، جالپى العاندا الەمنىڭ ون ەكى ەلىندە بولدىق، – دەدى جانار.
ءجۋرناليستىڭ ايتۋىنشا، شەتەلدىكتەرگە بالا اسىراپ الۋعا رۇقسات ەلىمىزدە رەسمي تۇردە تەك 1999 جىلدان باستاپ بەرىلىپتى. الايدا بۇل ءۇردىس 1999 جىلى ەمەس، ودان ەرتە، ياعني 1990 جىلداردىڭ باسىندا باستالعان كورىنەدى. دەمەك، قازاقستان بالالارى سول كەزدەن باستاپ شەكارا اسا باستاعان. كوپ بالالار تۋرالى مالىمەتتەر سول كەزدەردە جوعالعان. ويتكەنى ول وتباسىلاردىڭ مەكەنجايلارى اۋىسقان سوڭ، ولارمەن بايلانىس تا ۇزىلگەن. ءبىراق بۇگىنگى زاڭدار باسقا. بۇل سالاداعى جاعدايلار بىرتە-بىرتە رەتتەلىپ كەلە جاتقانداي. مۇنىڭ بارلىعى اقش وتباسىندا ورىن العان قازاقستاندىق ەكى بالاعا قارسى زورلىق-زومبىلىق جاعدايىنان كەيىن قولعا الىنعان. بۇگىندە قازاقستاننان بالا اسىراپ الاتىن شەتەلدىك ازامات مىندەتتى تۇردە ق ر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە كەلىپ، كونسۋلدىق دەپارتامەنتكە تىركەلەدى. سودان كەيىن ءوز ەلدەرىنە بارعان سوڭ بالا كامەلەتتىك جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ ءومىرى، دەنساۋلىعى، ءبىلىمى، تۇرمىسى جايىندا جىلىنا ەكى رەت ەسەپ بەرىپ وتىرادى.
«شەتەلدەگى قازاق بالالارى تۋرالى الدەبىر اقپارات الۋ قيىننىڭ قيىنى، – دەيدى جانار. – ويتكەنى بۇل مالىمەت ولاردىڭ جەكە ومىرىنە قاتىستى بولعاندىقتان، بارىنشا قۇپيا ۇستالادى. باعدارلامانى قولعا الاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بالالار قۇقىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنە جۋرناليستىك سۇراۋ جىبەردىك. ءبىراق بىزگە ول كەزدە «بۇل وتە قۇپيا مالىمەت» دەگەن نەگىزبەن قاجەتتى اقپارات بەرىلمەدى. سودان كەيىن اقش-تاعى قازاقستان بالالارىنا قاتىستى جاعداي ورىن العان كەزدەن باستاپ قانا مالىمەت الا الدىق. رەسمي دەرەك بويىنشا، قازاق بالالارى الەمنىڭ وتىز ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ال مەنىڭ قولىمداعى بۇعان دەيىنگى بولعان مالىمەت وتىز ەلگە دە جەتپەيتىن. جالپى بۇل جۇمىسقا اقپاراتتىق تۇرعىدان قولداۋ ءبىلدىرىپ، شەتەلدەگى وتباسىلارمەن كەزدەسۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن ول، ارينە، ءبىزدىڭ سول ەلدەگى ەلشىلىكتەرىمىز، كونسۋلدىقتارىمىز. سول ازاماتتارعا ايتار العىسىم شەكسىز. ويتكەنى ولاردىڭ كومەگىنسىز بۇل باعدارلامانىڭ دايىندالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى» دەيدى جانار. ال باعدارلامانىڭ دايىندالۋىنا ەڭ باستى قولداۋ كورسەتكەن ول «قازاقستان» رترك اق باسقارما ءتورايىمى نۇرجان مۇحامەدجانوۆا ەكەنىن دە ايتا كەتكەنىمىز ورىندى.
ءبىز جاناردان «تۋعان جەرلەرىنەن جىراق كەتكەن ءار قازاق بالاسىنىڭ وتباسىلارىنا بارىپ، ولاردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس جاعدايلارىمەن تانىسۋ تۇرعىسىنان قاداعالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلە مە ەكەن؟» دەپ سۇراعانىمىزدا: «مەنىڭشە، مۇنداي قاداعالاۋ جۇرگىزىلمەيدى» دەپ جاۋاپ بەردى. ول راسىندا سولاي بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى بالانى اسىراپ العان اتا-انالار ولاردىڭ جەكە ومىرلەرىن قۇپيا ۇستاعاندى قالايدى. الدەكىمدەردىڭ ورىنسىز ارالاسقانىن قۇپ كورمەيدى. ءتىپتى باعدارلامانىڭ ءتۇسىرىلىم توبىنا كەلىسىم بەرە تۇرىپ ءتۇسىرىلىم جاسالاتىن كۇنى باس تارتقان اتا-انالار دا بولىپتى. ولاردى ەڭ باستى تولعاندىراتىن ماسەلە «بالانى ءوزىنىڭ بيولوگيالىق اتا-اناسى تانىپ قويىپ، الىپ كەتە مە؟» دەپ قاۋىپتەنەدى ەكەن. جانار وسىنداي فاكتىلەردىڭ بولعانىن ايتتى. ءتىپتى ءبىر وتباسى بالاسىنىڭ ءتۇرىن تۇسىرۋگە دە رۇقسات بەرمەي قويعان كورىنەدى.
ءبىز جاناردان شەتەلدەگى قازاق بالالارىنىڭ دەنساۋلىعى تۋرالى ايتىپ بەرۋىن وتىندىك. «دەنساۋلىقتارى جاقسى بالالار دا بار، تۋعان كەزدە بەلگىلى ءبىر اقاۋلارىمەن دۇنيەگە كەلگەندەرى دە بار. مۇگەدەك بالالاردى كوپ جاعدايدا ءدىني سالتتى ۇستاناتىن وتباسىلار جاراتۋشىدان ساۋاپ الۋ ماقساتىندا اسىراپ الاتىن كورىنەدى. ال جالپى شەتەلدىك ازاماتتار كوبىنەسە دەنى ساۋ، اقىل-ەسى دۇرىس بالالاردى اسىراپ الۋعا تىرىسادى. ويتكەنى ولار اسىراپ العان بالاعا وزدەرىنىڭ مۇراگەرى رەتىندە قارايدى. شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ قازاق بالالارىنا قىزىعاتىنى قاندارىنىڭ تازالىعىندا» دەدى.
جانار كاناداعا جاساعان ساپارىندا ايشا ەسىمدى قازاق قىزىن اسىراپ العان وتباسىندا بولىپتى. ايشانىڭ وڭ قولىنداعى ءتورت ساۋساعى بىر-بىرىنە جابىسىپ تۋعان. ايشانىڭ ساۋساقتارىنا اتا-اناسى وتا جاساتىپتى. ءقازىر دۇرىستالىپ كەلە جاتىر.
جانار بەلگيالىق وتباسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تالعات ەسىمدى بالانىڭ قازاقستانداعى بالالار ۇيىندە تۇرىپ جاتقان كەزدەگى بەينەجازباسىن كورىپتى. وندا تالعاتتىڭ قازاقشا سويلەپ، قازاقشا ءان ايتىپ جۇرگەنى جازىلعان. ال ءقازىر تالعات فلاماند تىلىندە سويلەيدى. قازاق ءتىلىن مۇلدەم ۇمىتقان. «وعان قازاقشا سويلەگەنىمدە، قازاقشا سوزدەردىڭ ازداپ اسەر ەتكەنىن بايقادىم» دەيدى.
شەتەلدەگى قازاق بالالارى كامەلەتتىك جاسقا تولعانشا ەكى ەلدىڭ ازاماتتىعىمەن قاتار جۇرەدى. كامەلەتتىك جاسقا تولعانعا دەيىن ول بالالاردىڭ قازاقستانعا ءقايتىپ ورالۋىنا قۇقىقتارى بار. ال كامەلەتتىك جاسقا تولعان سوڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى بويىنشا قوس ازاماتتىققا رۇقسات بەرىلمەگەندىكتەن، ول بالا شەتەلدىڭ تولىققاندى ازاماتىنا اينالادى. ءبىراق كىشكەنتاي كەزىنەن اتامەكەننەن جىراق كەتكەن بالانىڭ ءتۇپ-تامىرى قازاقستان بولسا دا، وسكەن-ونگەن ورتاسى وزگە مەملەكەت قوي. ول ءوزىنىڭ قازاقستاننان ەكەنىن، ۇلتى قازاق ەكەنىن بىلسە دە، اتامەكەنىنە قايتىپ كەلە مە؟ بۇل ساۋالعا تۇشىمدى جاۋاپ بەرۋ قيىن.
جاناردىڭ ايتۋىنشا، ول بالالاردىڭ وسكەن سايىن اتا-اناسىنا قوياتىن ساۋالدارى كوبەيە باستايتىن كورىنەدى. «مەن قايدان شىقتىم؟ مەنى دۇنيەگە اكەلگەن اتا-انام كىم؟ نەلىكتەن مەنىڭ شاشىمنىڭ، كوزىمنىڭ ءتۇسى باسقا؟» دەگەن سياقتى. بۇل ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋ پسيحولوگتاردىڭ كەڭەسىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. «ءبىر قىنجىلتقانى، – دەيدى جانار، – بالالاردىڭ اتا-انالارى ولارعا: «ءبىز سەنى اسىراپ العاندا قازاقستاندا جاعداي ناشار بولعان. سوندىقتان سەنى اتا-اناڭ باعا الماعان. سەن ول جاقتا بولساڭ مۇنداي كۇشتى مەكتەپتە وقىمايتىن ەدىڭ. مۇنداي ۇيدە تۇرمايتىن ەدىڭ» دەۋ ارقىلى قازاقستاندى تومەندەتىپ كورسەتەدى ەكەن. بالالاردى ءجيى مازالايتىن سۇراق: «مەنى قازاقستانداعى اتا-انام شىن جاقسى كورسە نەلىكتەن بەرە سالدى؟» دەگەن ساۋال.
باعدارلاما اۆتورى بىزگە ءوزى ەستىپ، كۋا بولعان جاعدايىمەن ءبولىستى. شۆەيساريا ەلىندەگى ءبىر وتباسىندا تولەگەن دەگەن بالامەن تانىسىپتى. تولەگەن اتقا وتىرعاندى كەرەمەتتەي جاقسى كورەدى. «جىلقىشى بولعىم كەلەدى» دەيدى ەكەن. جىل سايىن قازاقستانعا بارىپ تۇرسام دەگەن ارمانىن ايتىپتى. تولەگەن قازاقستاننان ەسەيىپ قالعان كەزىندە اسىراپ الىنعان بالا. اتا-اناسى ونى وتكەن جىلداردىڭ بىرىندە تۇركىستان قالاسىنا الىپ كەلىپ، ساياحاتتاتىپتى. سوندا تولەگەن كۇنى بويى اتتان تۇسپەي، سەرۋەندەپتى. مىنە، قازاقتىڭ قانى دەگەن وسىندايدا بىلىنەدى.
ال جانار اقش-تاعى ءبىر وتباسىندا تەمىرلان دەگەن بالانى كورگەندە «قازاقستان ءوزىنىڭ ءبىر ەر جۇرەك وتان قورعاۋشىسىنان ايىرىلدى» دەگەن وي ءتۇيىپتى. تەمىرلان سۇڭعاق بويلى، كەڭ يىقتى بالا ەكەن. ءالى وقۋشى بولسا دا، قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسادى، مەكتەبىنىڭ كوشباسشىسى. مۇگەدەك ادامدارعا كومەك جاساپ، ۆولونتەرلىك قىزمەتپەن دە اينالىسادى. تەمىرلان ءوزىنىڭ ءبىر سوزىندە «قازاقتارمەن ارالاسسام، قايتادان قازاق بولا الامىن. ءبارى ەسىمە قايتادان تۇسەر ەدى» دەپتى.
«ءبىر بايقاعانىم، قازاقتىڭ بارلىق بالالارى تالانتتى، ونەرلى، دارىندى بولىپ كەلەدى» دەيدى جانار. مۇنى اسىراپ العان اتا-انالارىنىڭ وزدەرى دە مويىندايدى ەكەن. «بالامىز سۋرەتتى كۇشتى سالادى» نەمەسە «ول ساكسوفوندا، كۇيساندىقتا جاقسى وينايدى»، «ساباقتى وتە جاقسى وقيدى، العىر، زەرەك»، «سپورتقا وتە مىقتى» دەگەن سوزدەردى شەتەلدىك اتا-انالار تاراپىنان ءجيى ەستۋگە بولادى.
«بۇل بالالارعا قاراپ وتىرىپ، تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ تاعدىرى جاتقانداي اسەر ەتتى» دەيدى جانار. ويتكەنى ەلىمىز ءوزىنىڭ قانشاما الەۋەتى جوعارى بولاشاق ازاماتتارىنان ايىرىلىپ جاتىر. ولاردىڭ اراسىنان عالىم دا، جازۋشى دا، سپورتشى دا، كاسىپكەر دە، اتاقتى ونەر ادامى دا شىعۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنى كۇمان تۋدىرمايدى. جانار بالالاردىڭ بويىنداعى وسىنداي قاسيەتتەردىڭ ۇشقىندارىن بايقاعان بولۋى كەرەك، بۇل سوزدەرىن نىق سەنىممەن ايتتى. ءيا، ايتۋى دۇرىس. قازاق توپىراعىنان الەمگە ەكىنشى ۇستاز بولعان ءال-فارابي بابامىز شىققاندا، ءسىرا، بۇعان ەش تاڭعالۋعا بولماس. ءبارى دە مۇمكىن. نە ىستەۋ كەرەك؟ زاڭ جۇزىندە شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ ەلىمىزدىڭ بالالارىن اسىراپ الۋىنا تىيىم سالۋ كەرەك پە؟ قوعامدا بۇل تۋراسىندا ايتىلىپ جاتقان پىكىرلەر تولاسسىز. «شەتەلدەگى قازاق بالالارى» باعدارلاماسىن كورگەن كورەرمەن قاۋىم الەۋمەتتىك جەلىلەردە وسى ماسەلەلەردى تالقىلاۋدا. «شەتەلگە بالا بەرۋدى توقتاتۋ كەرەك» دەپ پىكىر ايتقان ادامداردى كوردىم دەيدى جانار. ءبىراق مەنىڭ ولارعا قوياتىن ءبىر ساۋالىم بار: «ءسىز ءوزىڭىز سونداي ءبىر بالانى نەگە اسىراپ المايسىز؟». ايتا سالۋ قاشاندا وڭاي. بۇگىندە بالاسىن تۋا ساپ، قوقىسقا تاستاپ كەتىپ جاتقان قىز-كەلىنشەكتەرىمىز از با؟ «بالا – ادامنىڭ باۋىر ەتى» دەيتىن قازاقپىز. ءبىراق جەتىم بالالاردىڭ سانىن ازايتۋ جولىندا نە ىستەپ جاتىرمىز؟ بۇل – باعدارلاما جۇرگىزۋشىسىنىڭ كوكەيىنەن اقتارىلعان وزەكتى سۇراقتار. ايتپاقشى، جانار شەتەلدە بولعان ساپارىندا قازاقستاندا قوقىسقا تاستالعان قىز بالانى دا كورىپتى. اتا-انالارى بىلەدى، ءبىراق «بالاعا بۇل تۋرالى ايتۋعا جۇرەگىمىز داۋالامايدى» دەپتى.
باعدارلامانىڭ ءتۇسىرىلىم توبىمەن قيماي قوشتاسقان قازاق بالالارى وتە كوپ بولعان ەكەن. «بالالار جۇگىرىپ كەلىپ قۇشاقتايدى، ەركەلەيدى. امەريكالىق وتباسىندا بولعانىمىزدا دوسىم دەگەن بالا داستارقان باسىندا «مەن ەكى قازاقتىڭ ورتاسىنا وتىرايىنشى» دەپ ايتۋىنىڭ ءوزى ونىڭ بويىنداعى باۋىرلاستارىنا دەگەن ساعىنىشىن اينا-قاتەسىز سەزدىرىپ تۇر ەمەس پە؟!
ءيا، مۇنداي جاعدايلار تۋرالى ەستىگەن كەزدە، قازاق بالالارىنىڭ شەتەلدە جۇرگەنى كوڭىلىڭدى قوبالجىتادى. ماقالامىزدى تۇيىندەي ايتقاندا، «شەتەلدەگى قازاق بالالارى» باعدارلاماسى قازاق جۇرتشىلىعىنا ۇلكەن وي سالدى. ءار قازاقتىڭ ساناسىنا تۇرتكى، قوزعاۋ سالدى. باعدارلامانى كورىپ وتىرىپ، جىلاعاندارىن ايتىپ حات جازعان ەر-ازاماتتار دا بولىپتى. جاستار دا كوپ كورۋدە. ويتكەنى بۇل باعدارلامانىڭ پايداسى سوندا، ءبىز ونى كورە وتىرىپ، جەتىمدەر ۇيىندە كوزدەرى جاۋتەڭدەپ جۇرگەن قازاق بالالارىنا باسقاشا قاراي باستايتىن دا شىعارمىز. بالكىم، ءبىز مەملەكەت رەتىندە ارنايى زاڭدار قابىلداپ، قازاق بالالارىنىڭ شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ اسىراپ الۋىنا دا جول بەرمەيتىن شىعارمىز. جانارعا قازاق بالاسىن اسىراپ العان جالعىزباستى امەريكالىق ايەل بۇل جونىندە بىلاي دەپ كەڭەس ايتىپتى: «قازاقستاندا تۋعان بالا قازاقستاندا قالعانى دۇرىس. سول بالالاردى سول ەلدىڭ ازاماتتارى وزدەرى اسىراپ الۋعا كوبىرەك نيەتتى بولۋى كەرەك. قازاقستاندى سىناي المايمىن، ءبىراق قازاقستاننىڭ بالالارى تۋعان ەلىنەن سىرتقا كەتپەۋى كەرەك» دەپتى. انا جۇرەگى ءبىر نارسەنى سەزگەن بولار…
ءداۋىرجان تولەبايەۆ
"انا ءتىلى" گازەتى
