قوعام دامۋىنىڭ زاڭدىلىعىنا سايكەس 2009 جىلى ەلدىڭ جەتىستىكتەرىمەن بىرگە قيىنشىلىقتارى قاتار ءجۇردى. سونىڭ ءبىرى – الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اسەرى. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، نارىقتاعى تاۋارلار مەن قىزمەتتىڭ سۇرانىسى جانە تاپسىرىسى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋىنان ەكونوميكالىق داعدارىس تۋىندايدى. ادامزات وركەنيەتى دامۋ تاريحىندا داعدارىستى كەزەڭنەن ءوتىپ وتىرعان. ەرتە داۋىردە ازىق-تۇلىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن، «ونەركاسىپ توڭكەرىسى» كەزىندە حالىقتىڭ تولەماقى قابىلەتىنىڭ ناشارلاۋىنان سۇرانىس تومەندەپ كەتەدى.
تاۋار ءوندىرىسى مەن سۇرانىستىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالماۋى داعدارىسقا اكەلىپ سوقتىرادى. سوڭعى ەكى عاسىردا امەريكا جانە ەۋروپا ەلدەرىن قامتىعان ەكونوميكالىق داعدارىستار سانى 20-عا جەتكەن. تاريحي مالىمەتتەر بويىنشا ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا جيىلەگەن قارجىلىق داعدارىستار اراعا 10-12 جىل سالىپ قايتالانىپ وتىرعان. حح عاسىرداعى كۇيزەلىستى داعدارىس اقش، انگليا، فرانسيا، گەرمانيا جانە رەسەي سياقتى مەملەكەتتەردى قامتىدى. داعدارىس ءوندىرىستى كۇيرەتتى، جۇمىسسىزدىقتى ءوسىردى، قوعامدىق قاتىناستاردى شيەلەنىستىردى. اقش تاريحىندا 1929-1933 جج. «ۇلى داعدارىس» اتاۋىمەن قالدى. وسى جىلدارى نيۋ-يوركتە اكسيانىڭ باعاسى كۇرت تومەندەدى، قورى بار «نارىق اۋرۋى» باستالدى. ەلدەگى ىسكەرلىك بەلسەندىلىك قۇلدىراپ كەتتى، بۇل داعدارىستىڭ زارداپتارى قىرقىنشى جىلداردىڭ باسىنا دەيىن سەزىلدى. سول كەزدەگى رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، اقش-تا جۇمىسسىزدىق 14 ميلليون ادامدى قۇراعان، بارلىعى 32 ەلدى قامتىعان بۇل داعدارىستان 30 ميلليونداي ادام زارداپ شەككەن. ونەركاسىپ ءوندىرىسى 24 پايىزدان 46 پايىزعا قىسقارعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن انگليا، كانادا، بەلگيا، اقش، نيدەرلاندى ەلدەرىن شارپىعان ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە 10 ميلليون ادام جۇمىسسىز قالعان.
وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى، سەكسەنىنشى، توقسانىنشى جىلدارى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ تومەندەۋىنەن «ەنەرگەتيكالىق داعدارىس» كورىنىس بەردى. وسى كەزدە مۇناي وندىرۋشىلەر نارىقتاعى مۇنايدىڭ باعاسىن ۇلعايتۋعا تىرىستى، باررەل باعاسى 3 دوللاردان 12 دوللارعا ءوستى. توقسانىنشى جىلدارداعى ازيا داعدارىسى ايماقتاعى ۆاليۋتا ديەۆالۆاسياسى مەن تولەماقى بالانسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن تۋىنداسا، رەسەيدەگى داعدارىس اينالىمداعى رۋبل باعامىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنەن بايقالدى. وسى كەزدە كوممەرسيالىق ءوندىرىس توقىراپ، حالىق كەدەيلەندى. مۇنداي كورىنىستەر ءۇشىنشى مىڭجىلدىققا دا جەتتى. 2007 جىلعى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جىلجىمايتىن مۇلىك وپەراسيالارى، قۇرىلىس، بانك سەكتورلارىن قامتىدى. سونداي-اق، ساۋدا مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىن وندىرۋگە كەرى اسەرىن تيگىزىپ، شاعىن بيزنەس زارداپ شەكتى. الەمدىك داعدارىس سالدارىنان 2007-2008 جج. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قارجى جانە قۇرىلىس سالالارىندا قۇلدىراۋ بايقالدى. شيكىزات تاۋارلارىنا سۇرانىس كەمىدى، حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋ جانە باعا ءتۇسىپ كەتتى. جالپى، ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنى تومەندەدى. 2007 جىلى ىشكى جالپى ءونىم 8،5 پايىزعا وسسە، 2008 جىلى 3،1 پايىزعا تومەندەگەن، 2009-2010 جج. كورسەتكىشتەر دە ءماز ەمەس. داعدارىستىڭ العاشقى جىلدارى ينفلياسيا ورتا ەسەپپەن 17 پايىزدى قۇراعان. وسى كەزدەرى ءبىر بولكە ناننىڭ باعاسى 70 تەڭگەگە ءوسىپ كەتتى.
حالىق بانكى مالىمەتتەرىندە نەسيەلەندىرۋ جۇيەسىنە حالىقتىڭ 42 پايىزى (3455 مىڭ ادام) تارتىلعان، سونىڭ ىشىندە فيرمالار 10 پايىزدى قۇراعان. قارجىلىق داعدارىس حالىقتىڭ نەسيەنى قايتا راسىمدەۋ كەزىندە بايقالدى، باسقاشا ايتقاندا، بانكتەن العان العاشقى نەسيەسىن جابۋ ءۇشىن الىنعان ەكىنشى نەسيەنى وتەۋ قيىنعا سوقتى. وسىلايشا ەل-جۇرتىمىز قارىزعا باتتى. 20-22 پايىز ۇستەمەمەن نەسيە العان ادامدار، جۇمىستىڭ قىسقارىپ، جالاقىنىڭ ازايۋى سالدارىنان قايتارۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلدى. ءتىپتى، وسى كەزدە نەبىر سوراقى ارەكەتتەرگە بەل بۋعاندار دا تابىلىپ جاتتى. قازاقتىڭ بەلباۋىن بوساتپاۋ ءۇشىن وسىنداي سىناق كەرەك تە شىعار… ەلىمىزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى نەسيەلەندىرۋ جۇيەسى – ستۋدەنتتەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالدى. ق ر بجع «قارجى ورتالىعى» ارقىلى ستۋدەنتتەر نەسيەگە كەز كەلگەن جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىكتەر الدى. دەگەنمەن، 2008-2009 وقۋ جىلى ستۋدەنتتەرگە اۋىر ءتيدى. ەلدەگى جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋىنان اقىلى نەگىزدە وقيتىنداردىڭ جۇيكەسى جۇقاردى، 200 مىڭنان استام ستۋدەنتكە وقۋدان شىعۋ ءقاۋپى ءتوندى. بۇل ماسەلە دەپۋتاتتىق ساۋالداما ارقىلى ۇكىمەت مىنبەرىنە دەيىن كوتەرىلدى. «نۇر وتان» حدپ-نىڭ نازارىنا ىلىگىپ، ناتيجەسىندە اقىلى نەگىزدە وقيتىن 3 كۋرستىڭ وزات ستۋدەنتتەرى ءۇشىن قوسىمشا مەملەكەتتىك گرانتتار ءبولىندى. ماتەريالدىق قولداۋعا اسا ءزارۋ ستۋدەنتتەرگە ۇزاق مەرزىمگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر بەرىلدى. ولاردىڭ جالپى سانى 40 مىڭعا جەتتى. دەگەنمەن، ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن 2009 جىلدان باستاپ، الەۋمەتتىك مىندەتتى تولەمدەرمەن بيۋدجەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا ءوستى. قازاقستان ۇكىمەتى، ۇلتتىق بانك جانە قارجى قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ 2009-2011 جج. ارنالعان بىرلەسكەن جوسپارىنا سايكەس، ۇلتتىق قوردان 20 ملرد. دوللار كولەمىندە قارجى ءبولىنىپ، ينۆەستيسيا رەتىندە ەكونوميكا سالاسىنا قۇيىلدى.
ەلباسى 2009 جىلعى «داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋعا» اتتى جولداۋىندا «تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىن پاراقتاساق، كۇيرەگەن كەڭەستەر يمپەرياسىنىڭ ورنىنا جاڭا مەملەكەت قۇرۋ بىزگە وڭايعا تۇسكەن جوق. تۇرالاپ قالعان ەكونوميكانى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ، ونى جاڭاشا دامۋ جولىنا ءتۇسىرۋ تاقىر جەردەن تاۋ تۇرعىزعانمەن بىردەي ەدى. ەل بولىپ ول قيىندىقتاردى دا ەڭسەرىپ وتتىك»، دەي كەلە، «داعدارىستار وتەدى، كەتەدى. ال مەملەكەت تاۋەلسىزدىگى، ۇلت مۇراتى، ۇرپاق بولاشاعى سياقتى قۇندىلىقتار ماڭگى قالادى»، دەپ قاداپ ايتقان بولاتىن. 2009 جىلعى وڭ وزگەرىستەر قاتارىندا استانا قالاسىندا اشىلعان تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ءبىرىنشى ينتەللەكتۋالدىق مەكتەبىنىڭ ىسكە قوسىلۋىن، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىن، «نيەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋدى، الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرىنىڭ ءىىى سەزىنىڭ شاقىرىلۋىن، مۇستافا كەمال اتاتۇرىك ەسكەرتكىشىن، «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ جاڭا عيماراتىن، «كەرۋەن»، «ازيا-پارك» ساۋدا-ويىن-ساۋىق، «Astana Financial Tower» ىسكەرلىك ورتالىعىن، ت.ب. قۇرىلىس نىساندارىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋىن اتاۋعا بولادى. سونداي-اق، وسى جىلى كونستيتۋسيا كۇنىن مەرەكەلەۋگە ارنالعان تۇڭعىش اسكەري شەرۋ ۇيىمداستىرىلدى. 2009 جىلى تاريحقا ەنگەن «داعدارىستان – جاڭارۋعا» ۇعىمىنىڭ ناقتى كورىنىسى، مىنە، وسىلار.
مالىمەت ق ر بعم عك مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنان بەرىلدى
