تىرشىلىكتىڭ باستى قاينارى سۋ. ونىڭ تازا ءارى قۇرامىنىڭ ساپالى بولۋى ادام بالاسىنىڭ ءومىرى، جالپى جەر بەتىندەگى تىرشىلىك ءۇشىن ماڭىزدى. ءقازىر سۋ ماسەلەسى حالىقارالىق مامانداردى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر. وعان سەبەپ تە از ەمەس. مۇحيتتارداعى تىرشىلىك يەلەرى سوڭعى ون جىلدا 22 پايىزعا كەمىگەن. سەبەبى سۋدىڭ ساپاسى ناشارلاعان. الەم جۇرتشىلىعى سۋدىڭ ساپاسى مەن تازالىعىنا ءمان بەرمەسە، الداعى ءجۇز جىلدا بالىقتار مەن سۋ قۇستارى مۇلدەم جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن. وسىنى ويلاعان «جابايى تابيعات قورى» مۇحيتتار مەن تەڭىزدەردى ساقتاۋدىڭ ارنايى باعدارلاماسىن جاساۋدا. 

حالىقارالىق مامانداردىڭ سۋ تاپشىلى­عى­مەن كۇرەسكەنىنە ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بولدى. سوڭعى 60 جىلدا سۋعا قاتىستى 300 حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قويىلعان. وسى مەرزىم ىشىندە دۇنيەجۇزى مەملەكەتتەرى اراسىندا سۋ ءۇشىن 37 قاقتىعىس بولىپتى. بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن 2012 جىلى 22 ناۋرىزدا «دۇنيەجۇزىلىك سۋ رەسۋرستارى كۇنىنە» وراي جاساعان جولداۋىندا «الداعى ونجىلدىقتا سانى كۇننەن كۇنگە ءوسىپ بارا جاتقان ادامزاتتى ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتامسىز ەتۋ ءۇشىن تاعام ءوندىرىسىن ارتتىرۋ قاجەت. ال بۇل ەڭ ماڭىزدى رەسۋرس — سۋدى دۇرىس پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋ دەگەندى بىلدىرەدى» دەگەن ەدى. 

الەمدەگى كوپتەگەن ەلدەردە سۋ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلۋدە، سونىڭ سالدارىنا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى تومەندەپ بارادى. ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەسىنىڭ تۋۋىنا سەبەپ بوپ وتىرعان فاكتوردىڭ ءبىرى رەتىندە وسى سۋ تاپشىلىعىن اتاۋعا بولادى. ءقازىر الەم بويىنشا 1 ميللياردقا جۋىق ادام اشتىق كۇيىن كەشۋدە. ال 800 ميلليون جانعا تۇششى سۋ جەتپەيدى. 

سۋ ماسەلەسى تەك ۇلتتىق ەمەس جاھاندىق ماسەلە ەكەنىن وسىدان-اق پايىمداۋعا بولادى. ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن سۋمەن ۇدايى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارى اتسالىسۋى كەرەك. ەكوجۇيەگە قاتىستى سۋ تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ قاجەت. سۋ شارۋاشىلىعىنا ينۆەستيسيا سالۋ ماسەلەسىن شەت ەل ماماندارى ءجيى ايتا باستادى. اۋىلدىق ايماقتاردى ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتپەيىنشە، سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانبايىنشا، بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى تابىلمايدى. ريو-دە-جانەيرودا وتكەن تۇراقتى دامۋ جونىندەگى كونفەرەنسيادا بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن ادامزات بارىنشا ۇمتىلىپ جاتقان جارقىن بولاشاقتا سۋ رەسۋرستارى باستى ءرول وينايتىنىن اتاپ ايتتى.

الايدا سۋعا دەگەن زارۋلىك كۇننەن كۇنگە ءوسىپ بارادى. وعان حالىق سانىنىڭ كوبەيۋى، كوشى-قون، ازىق-تۇلىككە دەگەن سۇرانىستىڭ ءوسۋى، ەنەرگيا كوزدەرىنە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى، ت.ب. ماسەلەلەر سەبەپ بولۋدا. بۇل جونىندە ءۇش جىل بۇرىن ستامبۇل قالاسىندا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك سۋ فورۋمىندا ايتىلدى. تۇششى سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ، سۋ تاپشىلىعىن جويۋ ماسەلەلەرى جىل سايىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جيىنداردا تالقىلانۋدا. وسى تاقىرىپقا ارنالعان بۇۇ-نىڭ سوڭعى جيىنىندا «وزگەرمەلى الەمدەگى سۋ ماسەلەسى» دەپ اتالاتىن بايانداماسىندا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ قازىرگى تاڭدا وتە وزەكتى بوپ وتىرعانى تۋرالى ءسوز بولعان ەدى. سۋ ماسەلەسىن ساياسي دەڭگەيدە شەشۋ ءۇشىن ءبىرقاتار ەلدەر سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ جونىندەگى ارنايى زاڭدى دا قابىلدادى. 

سۋ تەك سۋ شارۋاشىلىعىنا عانا قاتىستى ماسەلە ەمەس. دامۋشى ەلدەردىڭ وزىندە سۋ تاپشىلىعى ءالى دە وزەكتى كۇيىندە قالۋدا. سۋ كوزدەرىن ساقتاۋ، ونىڭ تازالىعىن قاداعالاۋعا قاتىستى ءىس-شارالار قارقىندى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتىر دەۋگە بولماس. مامانداردىڭ بولجاۋىنشا 2030 جىلعا قاراي ادامزاتتىڭ 67 پايىزى ياعني، 5 ميلليارد كىسى تازا سۋسىز قالۋى مۇمكىن. حالىقارالىق ۇيىم ماماندارى 2015 جىلى الەمدەگى حالىقتىڭ 90 پايىزى تازا اۋىزسۋعا جەتەدى دەپ بولجاعان ەدى، الايدا كوزدەگەن ناتيجە قۇجات جۇزىندە قالعان. وعان باستى سەبەپ — سۋ تازارتاتىن قۇرىلعىلاردىڭ ەسكى بولۋى. ماسەلەن، افريكانىڭ 340 ميلليون تۇرعىنى تازا سۋسىز ءومىر سۇرۋدە. قۇرلىقتاعى جارتى ميلليارد ادام سۋ تازارتاتىن قۇرىلعى بولماعاندىقتان لاس سۋدى پايدالانۋعا ءماجبۇر. 

الەم جۇرتشىلىعىنىڭ تۇششى سۋعا دەگەن سۇرانىسى سوڭعى ەلۋ جىلدا ءۇش ەسەگە كوبەيگەن. ادام سانى جىلىنا 80 ميلليونعا ءوسىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك، جىل سايىن كىسى بالاسىنىڭ سۋعا دەگەن سۇرانىسى 64 ميلليون كۋبومەترگە ارتادى. جالپى، جەر جۇزىندە سۋدىڭ 80 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىنا، 70 پايىزى وندىرىسكە، 10 پايىزى تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەرگە پايدالانىلادى. 

مامانداردىڭ بولجاۋىنشا، 2030 جىلى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ 47 پايىزىنا سۋ جەتپەيتىن بولادى. كليماتتىڭ وزگەرۋى سەبەبىنەن افريكادا 2020 جىلى 250 ميلليونعا جۋىق ادام سۋسىز ءومىر سۇرەدى دەگەن پىكىر بار. سۋ تاپشىلىعى ءشولدى ايماقتاردا جاپپاي كوشى-قوننىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولماق. بۇل ۇدەرىس 700 ميلليون ادامدى قامتۋى مۇمكىن. دامۋشى ەلدەردەگى اعىن سۋدىڭ 80 پايىزى تازارتۋدان وتپەگەندىكتەن وزەن-كولدەردى لاستاۋدا. 

كەيبىر مەملەكەتتەر دامۋ باعدارلاماسىنا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ ستراتەگياسىن جاساۋ ارقىلى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋدى ويلاستىرۋدا. زامبيا رەسپۋبليكاسىندا وسىنداي باعدارلاما ەكونوميكانىڭ بارلىق سەكتورلارىنا ەنگىزىلگەن. وسىنىڭ ارقاسىندا شەتەل ينۆەستورلارى زامبيانىڭ سۋ سەكتورىنا قوماقتى قارجى بولۋدە. اۆستراليا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ارنايى جۇيەسىن ەنگىزدى. ناتيجەسىندە باسسەيندەردى سۋمەن تولتىرۋ، كولىك جۋۋ سياقتى ارەكەتتەرگە ءبىراز شەكتەۋ قويىلدى. سۋدى بەيبەرەكەت پايدالانۋمەن كۇرەس تايلاند، فيليپپين سياقتى ەلدەردە جاقسى جۇرگىزىلۋدە. پالەستينادا سۋ جەتپەگەندىكتەن تازارتىلعان اعىن سۋدىڭ 40 پايىزى پايدالانىلسا، يزرايلدە 15 پايىز، ەگيپەتتە 16 پايىز قالدىق سۋ قايتا وڭدەلەدى. ال ساۋد اراۆياسى، يزرايل، كيپر مەملەكەتتەرى تەڭىز سۋىن تۇزسىزداندىرۋ ارقىلى وندىرىستە پايدالانىلاتىن سۋ كولەمىن ۇلعايتىپ العان.

جەر بەتىندەگى ادام سانىنىڭ ءوسۋى، اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىنىڭ كەڭەيۋى، كليماتتىڭ وزگەرۋى، گيدرولوگيالىق سيكلدىڭ وزگەرۋىنە ىقپالى ەتىپ، بۇگىندە سۋ ساپاسى جاھاندىق ماسەلەگە اينالدى. وندىرىستىك جانە تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ كەسىرىنەن لاستانعان سۋدىڭ ادام دەنساۋلىعىنا زياندى اسەرى بارى بەلگىلى. بۇگىندە سۋدىڭ قۇرامىندا بۇرىن بولماعان اۋىر مەتالداردىڭ، ورگانيكالىق حيميكاتتاردىڭ، ميكروبتاردىڭ كوبەيىپ كەتكەنى انىقتالۋدا. ورتا ازياداعى سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ ماسەلەسى تولىق شەشىمىن تاپتى دەۋگە ءالى ەرتە..

شارافات جىلقىبايەۆا